Adhyaya 120

Verse 1

बलभद्रेण वृष्णिपाण्डवसभायां भीष्मधृतराष्ट्रादिगर्हणपूर्वकं पाण्डवान्प्रति शोचनम् ।। 1 ।। जनमेजय उवाच। प्रभासतीर्थमासाद्यपाण्डवा वृष्णयस्तथा। किमकुर्वन्कथाश्चैषां कास्तत्रासंस्तपोधन ।।

balabhadreṇa vṛṣṇipāṇḍavasabhāyāṃ bhīṣmadhṛtarāṣṭrādigarhaṇapūrvakaṃ pāṇḍavānprati śocanam || 1 || janamejaya uvāca| prabhāsatīrthamāsādyapāṇḍavā vṛṣṇayastathā| kimakurvankathāścaiṣāṃ kāstatrāsaṃstapodhana ||

Verse 2

ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः। वृष्णयः पाण्डवाश्चैव सुहृदश्चपरस्परम् ।।

te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ| vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāścaiva suhṛdaścaparasparam ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। प्रभासतीर्थं संप्राप्य पुण्यं तीर्थं महोदधेः। वृष्णयः पाण्डवान्वीराः परिवार्योपतस्थिरे ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ| vṛṣṇayaḥ pāṇḍavānvīrāḥ parivāryopatasthire ||

Verse 4

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणआलरजतप्रभः। वनमाली हली रामो बभाषे पुष्करेक्षणम् ।।

tato gokṣīrakundendumṛṇaālarajataprabhaḥ| vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam ||

Verse 5

न कृष्ण धर्मश्चरितो भवाय जन्तोरधर्मश्च पराभवाय। युधिष्ठिरो यत्रजटी महात्मा वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 120 ।।

na kṛṣṇa dharmaścarito bhavāya jantoradharmaśca parābhavāya| yudhiṣṭhiro yatrajaṭī mahātmā vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 120 ||

Verse 6

दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति न चास्य भूमिर्विवरं ददाति। धर्मादधर्मश्चरितो वरीया- नितीव मन्येत नरोऽल्पबुद्धिः ।। भवाय अभ्युदयाय ।।

duryodhanaścāpi mahīṃ praśāsti na cāsya bhūmirvivaraṃ dadāti| dharmādadharmaścarito varīyā- nitīva manyeta naro'lpabuddhiḥ || bhavāya abhyudayāya ||

Verse 7

शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ।। विवरं शरीरगूहृनाय न ददातीत्यर्थः ।।

śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām || vivaraṃ śarīragūhṛnāya na dadātītyarthaḥ ||

Verse 8

अयं स धर्मप्रभवो नरेन्द्रो धर्मे धृतः सत्यधृतिः प्रदाता। चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो धर्मादपेतस्तु कथं विवर्धेत् ।। मिथः शङ्काधर्माधर्मयोः किं बलीय इति शास्त्रानुभवयोर्विरोधात्संशयः ।।

ayaṃ sa dharmaprabhavo narendro dharme dhṛtaḥ satyadhṛtiḥ pradātā| caleddhi rājyācca sukhācca pārtho dharmādapetastu kathaṃ vivardhet || mithaḥ śaṅkādharmādharmayoḥ kiṃ balīya iti śāstrānubhavayorvirodhātsaṃśayaḥ ||

Verse 9

कथं नु भीष्मश्च कृपश्च विप्रो द्रोणश्च राजा च कुलस्य वृद्धः। प्रव्राज्य पार्थान्सुमाप्नुवन्ति धिक्पापबुद्धीन्भरतप्रधानान् ।।

kathaṃ nu bhīṣmaśca kṛpaśca vipro droṇaśca rājā ca kulasya vṛddhaḥ| pravrājya pārthānsumāpnuvanti dhikpāpabuddhīnbharatapradhānān ||

Verse 10

किंनाम वक्ष्यत्यवनिप्रधानः पितृडन्समागम्य परत्र पापः। पुत्रेषु सम्यक्वरितं मयेति पुत्रानपापान्व्यपरोप्य राज्यात् ।। राज्याच्च सुखाच्च चलेत् नतु धर्मादिति शेषः। तत्र हेतुः धर्मादिति ।।

kiṃnāma vakṣyatyavanipradhānaḥ pitṛḍansamāgamya paratra pāpaḥ| putreṣu samyakvaritaṃ mayeti putrānapāpānvyaparopya rājyāt || rājyācca sukhācca calet natu dharmāditi śeṣaḥ| tatra hetuḥ dharmāditi ||

Verse 11

नासौ धिया संप्रति पश्यति स्म किंनाम कृत्वाऽहमचक्षुरेवम्। जातः पृथिव्यामिति पार्थिवेषु प्रव्राज्यकौन्तेयमिति स्म राज्यात् ।। अवनिप्रधानो धृतराष्ट्रः ।।

nāsau dhiyā saṃprati paśyati sma kiṃnāma kṛtvā'hamacakṣurevam| jātaḥ pṛthivyāmiti pārthiveṣu pravrājyakaunteyamiti sma rājyāt || avanipradhāno dhṛtarāṣṭraḥ ||

Verse 12

नूनं समृद्धान्पितृलोकभूमौ चामीकराभान्क्षितिजान्प्रफुल्लान्। विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः कृत्वा नृशंसं वत पश्यति स्म ।। किंनाम पापं कृत्वाऽहमचक्षुर्जातः कौन्तेयं प्रव्राज्य कीदृशो भविष्यामीति धिया नासौ पश्यतीत्यध्याहृत्य योज्यम् ।।

nūnaṃ samṛddhānpitṛlokabhūmau cāmīkarābhānkṣitijānpraphullān| vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ kṛtvā nṛśaṃsaṃ vata paśyati sma || kiṃnāma pāpaṃ kṛtvā'hamacakṣurjātaḥ kaunteyaṃ pravrājya kīdṛśo bhaviṣyāmīti dhiyā nāsau paśyatītyadhyāhṛtya yojyam ||

Verse 13

व्यूढोत्तरांसान्पृथुलोहिताक्षा- निमाम्स्म पृच्छन्स शृणोति नूनम्। प्रास्थापयद्यत्स वनं सशङ्को युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम् ।।

vyūḍhottarāṃsānpṛthulohitākṣā- nimāmsma pṛcchansa śṛṇoti nūnam| prāsthāpayadyatsa vanaṃ saśaṅko yudhiṣṭhiraṃ sānujamāttaśastram ||

Verse 14

योऽयं परषां पृतनां समृद्धां निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात्। श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम् ।।

yo'yaṃ paraṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt| śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya muñcanti sainyāni śakṛtsamūtram ||

Verse 15

स क्षुत्पिपासाध्वकृशस्तरस्वी समेत्य नानायुधबाणपाणिः। वने स्मरन्वासमिमं सुघोरं शेषं न कुर्यादिति निश्चितं मे ।। चामीकराभान् कनकप्रभान्। एतन्मरणचिह्नम्। नृशंसं निन्द्यं कर्स ।।

sa kṣutpipāsādhvakṛśastarasvī sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ| vane smaranvāsamimaṃ sughoraṃ śeṣaṃ na kuryāditi niścitaṃ me || cāmīkarābhān kanakaprabhān| etanmaraṇacihnam| nṛśaṃsaṃ nindyaṃ karsa ||

Verse 16

न ह्यस् वीर्येण बलेन कश्चि- त्समः पृथिव्यामपि विद्यतेऽन्यः। स शीतवातातपकर्शिताङ्गो न शेषमाजावसुहृत्सु कुर्यात् ।।

na hyas vīryeṇa balena kaści- tsamaḥ pṛthivyāmapi vidyate'nyaḥ| sa śītavātātapakarśitāṅgo na śeṣamājāvasuhṛtsu kuryāt ||

Verse 17

प्राच्यां नृपानेकरथेन जित्वा वृकोदरः सानुचरान्रणेषु। स्वस्त्यागमद्योऽतिरथस्तरस्वी सोयं वने क्लिश्यति चीरवासाः ।। शेषं न कुर्यात् निऋशेषमेव नाशयेदित्यर्थः ।।

prācyāṃ nṛpānekarathena jitvā vṛkodaraḥ sānucarānraṇeṣu| svastyāgamadyo'tirathastarasvī soyaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ || śeṣaṃ na kuryāt niṛśeṣameva nāśayedityarthaḥ ||

Verse 18

यः सिन्धुकूले व्यजयन्नृदेवा- न्समागतान्दाक्षिणात्यान्महीपान्। तं पश्यतेमं सहदेवमद्य तरस्विनं तापसवेषरूपम् ।। खस्ति क्षेमेण आगमत् आगतः ।।

yaḥ sindhukūle vyajayannṛdevā- nsamāgatāndākṣiṇātyānmahīpān| taṃ paśyatemaṃ sahadevamadya tarasvinaṃ tāpasaveṣarūpam || khasti kṣemeṇa āgamat āgataḥ ||

Verse 19

यः पार्थिवानेकरथेन वीरो दिशं प्रतीचीं प्रत्नियुद्धशौण्डः। जिग्ये रणे तं नकुलं वनेऽस्मि- न्संपश्यतैनं मलदिग्धगात्रम् ।।

yaḥ pārthivānekarathena vīro diśaṃ pratīcīṃ pratniyuddhaśauṇḍaḥ| jigye raṇe taṃ nakulaṃ vane'smi- nsaṃpaśyatainaṃ maladigdhagātram ||

Verse 20

सत्रे समृद्धेऽतिरथस्य राज्ञो वेदीतलादुत्पतिता सुता या। सेयं वने वासमिमं सुदुःखं कथं सहत्यद्य सती सुखार्हा ।। यो दन्तकूटे त्वजयत्समेतानिति ध. पाठः ।।

satre samṛddhe'tirathasya rājño vedītalādutpatitā sutā yā| seyaṃ vane vāsamimaṃ suduḥkhaṃ kathaṃ sahatyadya satī sukhārhā || yo dantakūṭe tvajayatsametāniti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

त्रिवर्गमुख्यस् समीरणस्य देवेश्वरस्याप्यथवाऽश्विनोश्च। एषां सुराणां तनयाः कथंनु वने चरन्त्यस्तसुखाः सुखार्हाः ।। राज्ञः द्रुपदस्य ।।

trivargamukhyas samīraṇasya deveśvarasyāpyathavā'śvinośca| eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃnu vane carantyastasukhāḥ sukhārhāḥ || rājñaḥ drupadasya ||

Verse 22

जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते। दुर्योधने चापि विवर्धमाने कथं न सीदत्यवनिः सशैला ।।

jite hi dharmasya sute sabhārye sabhrātṛke sānucare niraste| duryodhane cāpi vivardhamāne kathaṃ na sīdatyavaniḥ saśailā ||