Adhyaya 119

Verse 1

युधिष्ठिरेण यात्राक्रमेण प्रभासतीर्थेप्रति गमनम् ।। 1 ।। तत्रतद्दिदृक्षया कृष्णबलभद्रादीनामागमनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। गच्छन्स तीर्थानि महानुभावः। पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा। सर्वाणि वैप्रैरुपशोभितानि क्वचित्क्वचिद्भारत सागरम्य ।।

yudhiṣṭhireṇa yātrākrameṇa prabhāsatīrtheprati gamanam || 1 || tatrataddidṛkṣayā kṛṣṇabalabhadrādīnāmāgamanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| gacchansa tīrthāni mahānubhāvaḥ| puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā| sarvāṇi vaiprairupaśobhitāni kvacitkvacidbhārata sāgaramya ||

Verse 2

स वृत्तवांस्तेषु कृताभिषेकः सहानुजः पार्थिवपुत्रपौत्रः। समुद्रगां पुण्यतमां प्रशस्तां जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्रः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 119 ।।

sa vṛttavāṃsteṣu kṛtābhiṣekaḥ sahānujaḥ pārthivaputrapautraḥ| samudragāṃ puṇyatamāṃ praśastāṃ jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekonaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 119 ||

Verse 3

तत्रापि चाप्लुत्य महानुभाव संतर्पयामास पितृडन्सुरांश्च। द्विजातिमुख्येषु धनं विसृज्य गोदावरीं सागरगामगच्छत् ।।

tatrāpi cāplutya mahānubhāva saṃtarpayāmāsa pitṛḍansurāṃśca| dvijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya godāvarīṃ sāgaragāmagacchat ||

Verse 4

ततो विपाप्मा द्रविडेषु राज- न्समुद्रमासाद्य च लोकपुण्यम्। अगस्त्यतीर्थं च महापवित्रं- नारीतीर्थान्यथा वीरो ददर्श ।। वृत्तवान् सद्वृत्तः। पार्थिवः पृथ्वीपतिः कश्यपस्तस्य पुत्रः सूर्यस्तस्य पौत्रो युधिष्ठिरः तत्पितुर्धर्मस्य सूर्यपुत्रत्वात्। प्रशस्तां नाम नदीम् ।।

tato vipāpmā draviḍeṣu rāja- nsamudramāsādya ca lokapuṇyam| agastyatīrthaṃ ca mahāpavitraṃ- nārītīrthānyathā vīro dadarśa || vṛttavān sadvṛttaḥ| pārthivaḥ pṛthvīpatiḥ kaśyapastasya putraḥ sūryastasya pautro yudhiṣṭhiraḥ tatpiturdharmasya sūryaputratvāt| praśastāṃ nāma nadīm ||

Verse 5

तत्रार्जुनस्याग्र्यधनुर्धरस्य निशम्य तत्कर्म परैरशक्यम्। संपूज्यमानः परमर्षिसङ्घैः परां मुदं पाणअडुसुतः स लेभे ।।

tatrārjunasyāgryadhanurdharasya niśamya tatkarma parairaśakyam| saṃpūjyamānaḥ paramarṣisaṅghaiḥ parāṃ mudaṃ pāṇaaḍusutaḥ sa lebhe ||

Verse 6

स तेषु तीर्थेष्वभिषिक्तगात्रः कृष्णासहायः सहितोऽनुजैश्च। संपूजयन्विक्रममर्जुनस्य रमे महीपालपतिः पृथिव्याम् ।।

sa teṣu tīrtheṣvabhiṣiktagātraḥ kṛṣṇāsahāyaḥ sahito'nujaiśca| saṃpūjayanvikramamarjunasya rame mahīpālapatiḥ pṛthivyām ||

Verse 7

ततः सहस्राणि गवां प्रदाय तीर्थेषु तेष्वम्बुधरोत्तमस्य। हृष्टः सह भ्रातृभिरर्जुनस्य संकीर्तयामास गवां प्रदानम् ।। नारीतीर्थानि ग्राहरूपाः पञ्चाप्सरसो मुनिशापवशाद्यत्र स्थिता अर्जुनेन च शापान्मोचितास्तानि नारीतीर्थानि ।।

tataḥ sahasrāṇi gavāṃ pradāya tīrtheṣu teṣvambudharottamasya| hṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhirarjunasya saṃkīrtayāmāsa gavāṃ pradānam || nārītīrthāni grāharūpāḥ pañcāpsaraso muniśāpavaśādyatra sthitā arjunena ca śāpānmocitāstāni nārītīrthāni ||

Verse 8

स तानि तीर्थानि च सागरस्य पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन्। क्रमेण गच्छन्परिपूर्णकामः शूर्पारकं पुण्यतमं ददर्श ।।

sa tāni tīrthāni ca sāgarasya puṇyāni cānyāni bahūni rājan| krameṇa gacchanparipūrṇakāmaḥ śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa ||

Verse 9

तत्रोदधेः कंचिदतीत्य देशं ख्यातं पृथिव्यां वनमाससाद। तप्तं सुरैरत्र तपः पुरस्ता- दिष्टुं कतथा पुण्यपरैर्नरेन्द्रैः ।।

tatrodadheḥ kaṃcidatītya deśaṃ khyātaṃ pṛthivyāṃ vanamāsasāda| taptaṃ surairatra tapaḥ purastā- diṣṭuṃ katathā puṇyaparairnarendraiḥ ||

Verse 10

स तत्र तामग्र्यधनुर्धरस्य वेदीं ददर्शायतपीनबाहुः। ऋचीकपुत्रस्य तपस्विसङ्घैः समावृतां पुण्यकृदर्चनीयाम् ।।

sa tatra tāmagryadhanurdharasya vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ| ṛcīkaputrasya tapasvisaṅghaiḥ samāvṛtāṃ puṇyakṛdarcanīyām ||

Verse 11

ततो वसूनां वसुधाधिपः स मरुद्गणानां च तथाश्विनोश्च। वैवस्वतादित्यधनेश्वराणा- मिन्द्रस्य विष्णोः सवितुर्विभोश्च ।।

tato vasūnāṃ vasudhādhipaḥ sa marudgaṇānāṃ ca tathāśvinośca| vaivasvatādityadhaneśvarāṇā- mindrasya viṣṇoḥ saviturvibhośca ||

Verse 12

भगस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य पतेरपां साध्यगणस्य चैव। धातुः पितॄणां च तथा महात्मा रुद्रस्य राजन्सगणस्य चैव ।।

bhagasya candrasya divākarasya paterapāṃ sādhyagaṇasya caiva| dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā rudrasya rājansagaṇasya caiva ||

Verse 13

सरस्वत्याः सिद्धगणस्य चैव पूष्णश्च ये चाप्यमरास्तथाऽन्ये। पुण्यानि चाप्यायतनानि तेषां ददर्श राजा सुमनोहराणि ।।

sarasvatyāḥ siddhagaṇasya caiva pūṣṇaśca ye cāpyamarāstathā'nye| puṇyāni cāpyāyatanāni teṣāṃ dadarśa rājā sumanoharāṇi ||

Verse 14

तेषूपवासान्विबुधानुपोष्य दुत्त्वा च रत्नानि महान्ति राजा। तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताङ्गः पुनः स शूर्पारकमाजगाम ।। मम्बुधरोत्तमस्य समुद्रस्य ।।

teṣūpavāsānvibudhānupoṣya duttvā ca ratnāni mahānti rājā| tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ punaḥ sa śūrpārakamājagāma || mambudharottamasya samudrasya ||

Verse 15

स तेन तीरेण तु सागरस्य पुनः प्रयातः सह सोदरीयैः। द्विजैः पृथिव्यां प्रथितं महद्भि- स्तीर्थं प्रभासं समुपाजगाम ।।

sa tena tīreṇa tu sāgarasya punaḥ prayātaḥ saha sodarīyaiḥ| dvijaiḥ pṛthivyāṃ prathitaṃ mahadbhi- stīrthaṃ prabhāsaṃ samupājagāma ||

Verse 16

तत्राभिषिक्तः पृथुलोहिताक्षः सहानुजैर्देवगणान्पितॄंश्च। संतर्पयामास तथैव कृष्णा ते चापि विप्राः सह लोमशेन ।।

tatrābhiṣiktaḥ pṛthulohitākṣaḥ sahānujairdevagaṇānpitṝṃśca| saṃtarpayāmāsa tathaiva kṛṣṇā te cāpi viprāḥ saha lomaśena ||

Verse 17

कस द्वादशाहं जलवायुभक्षः कुर्वन्क्षपाहःसु तदाऽभिषेकम्। समन्ततोऽग्नीनुपदीपयित्वा तेपे तपो धर्मभृतांवरिष्ठः ।।

kasa dvādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ kurvankṣapāhaḥsu tadā'bhiṣekam| samantato'gnīnupadīpayitvā tepe tapo dharmabhṛtāṃvariṣṭhaḥ ||

Verse 18

तमुग्रमास्थाय तपश्चरन्तं शुश्राव रामश्च जनार्दनश्च। तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ ससैन्यौ युधिष्ठिरं जग्मतुराजमीढम् ।।

tamugramāsthāya tapaścarantaṃ śuśrāva rāmaśca janārdanaśca| tau sarvavṛṣṇipravarau sasainyau yudhiṣṭhiraṃ jagmaturājamīḍham ||

Verse 19

ते वृष्णयः पाण्डुसुतान्समीक्ष्य भूमौ शयानान्मलदिग्धगात्रान्। अनर्हतीं द्रौपदीं चापि दृष्ट्वा सुदुःखिताश्चुक्रुशुरार्तनादान् ।।

te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutānsamīkṣya bhūmau śayānānmaladigdhagātrān| anarhatīṃ draupadīṃ cāpi dṛṣṭvā suduḥkhitāścukruśurārtanādān ||

Verse 20

ततः स रामं च जनार्दनं च कार्ष्णि च साम्बं च शिनेश्च पौत्रम्। अन्यांश्च वृष्णीनुपगम्य पूजां चक्रे यथाधर्ममहीनसत्वः ।। तीर्थेषु। उपवासान् पुमीपवासिनो विबुधान्पणअडितानुपोष्य वस्त्रैरावास् रत्नानि च तेभ्य एव दत्त्वा ।।

tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca kārṣṇi ca sāmbaṃ ca śineśca pautram| anyāṃśca vṛṣṇīnupagamya pūjāṃ cakre yathādharmamahīnasatvaḥ || tīrtheṣu| upavāsān pumīpavāsino vibudhānpaṇaaḍitānupoṣya vastrairāvās ratnāni ca tebhya eva dattvā ||

Verse 21

ते चापि सर्वान्प्रतिपूज्य पार्थां- स्तैः सत्कृताः पाण्डुसुतैस्तथैव। युधिष्ठिरं संपरिवार्य राज- न्नुपाविशन्देवगणा यथेन्द्रम् ।।

te cāpi sarvānpratipūjya pārthāṃ- staiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutaistathaiva| yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rāja- nnupāviśandevagaṇā yathendram ||

Verse 22

तेषां स सर्वं चरितं परेषां वने च वासं परमप्रतीतः। अस्त्रार्थमिन्द्रस्य गतं च पार्थं कृष्णे शशंसामरराजसूनुम् ।।

teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ| astrārthamindrasya gataṃ ca pārthaṃ kṛṣṇe śaśaṃsāmararājasūnum ||

Verse 23

श्रुत्वा तु ते तस्य वचः प्रतीता- स्तांश्चापि दृष्ट्वा सुकृशनतीव। नेत्रोद्भवं संमुमुचुर्महार्हा दुःखार्तिजं वारि महानुभावाः ।।

śrutvā tu te tasya vacaḥ pratītā- stāṃścāpi dṛṣṭvā sukṛśanatīva| netrodbhavaṃ saṃmumucurmahārhā duḥkhārtijaṃ vāri mahānubhāvāḥ ||