Adhyaya 117

Verse 1

रामेण रेणुकायां मानसिकव्यभिचारदर्शिनः पितुर्जमदग्नेर्नियोगात्कुठारेण तस्याः कण्ठच्छेदनम् ।। 1 ।। जमदग्निना पुत्रप्रार्थनया रेणुकायाः पुनरुज्जीवनम् ।। 2 ।। रामासंनिधाने जमदग्न्याश्रममुपागतेन कार्तवीर्यार्जुनेन तदीयहोमधेनुवत्साहरणपूर्वकं तदाश्रमपीडनम् ।। 3 ।। तत आगतेन रामेण कार्तवीर्ये युधि निहते तदीयै रामासंनिधाने जमदग्नेर्वधः ।। 4 ।। अकृतव्रण उवाच। स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर्महातपाः। तपस्तेपे ततो देवान्नियमाद्वशमानयत् ।।

rāmeṇa reṇukāyāṃ mānasikavyabhicāradarśinaḥ piturjamadagnerniyogātkuṭhāreṇa tasyāḥ kaṇṭhacchedanam || 1 || jamadagninā putraprārthanayā reṇukāyāḥ punarujjīvanam || 2 || rāmāsaṃnidhāne jamadagnyāśramamupāgatena kārtavīryārjunena tadīyahomadhenuvatsāharaṇapūrvakaṃ tadāśramapīḍanam || 3 || tata āgatena rāmeṇa kārtavīrye yudhi nihate tadīyai rāmāsaṃnidhāne jamadagnervadhaḥ || 4 || akṛtavraṇa uvāca| sa vedādhyayane yukto jamadagnirmahātapāḥ| tapastepe tato devānniyamādvaśamānayat ||

Verse 2

स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम्। रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृपः ।।

sa prasenajitaṃ rājannadhigamya narādhipam| reṇukāṃ varayāmāsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ ||

Verse 3

रेणुकां त्वथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः। आश्रमस्थस्तया सार्धं तपस्तेपेऽनुकूलया ।।

reṇukāṃ tvatha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ| āśramasthastayā sārdhaṃ tapastepe'nukūlayā ||

Verse 4

तस्याः कुमाराश्चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः। सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीञ्जघन्यजः ।।

tasyāḥ kumārāścatvāro jajñire rāmapañcamāḥ| sarveṣāmajaghanyastu rāma āsīñjaghanyajaḥ ||

Verse 5

फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै। रेणुका स्नातुमगमत्कदाचिन्नियतव्रता ।।

phalāhāreṣu sarveṣu gateṣvatha suteṣu vai| reṇukā snātumagamatkadācinniyatavratā ||

Verse 6

सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम्। ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया ।।

sā tu citrarathaṃ nāma mārtikāvatakaṃ nṛpam| dadarśa reṇukā rājannāgacchantī yadṛcchayā ||

Verse 7

क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम्। ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ।। 117 ।।

krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam| ṛddhimantaṃ tatastasya spṛhayāmāsa reṇukā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 117 ||

Verse 8

व्यभिचाराच्च तस्मात्सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना। अन्तरिक्षान्निपतिता नर्मदायां महाह्रदे ।।

vyabhicārācca tasmātsā klinnāmbhasi vicetanā| antarikṣānnipatitā narmadāyāṃ mahāhrade ||

Verse 9

उतीर्य चापि सा यत्नाज्जगाम भरतर्षभ। प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत ।।

utīrya cāpi sā yatnājjagāma bharatarṣabha| praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata ||

Verse 10

स तां दृष्ट्वाच्युतांधैर्याद्ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम्। श्रिक्‌शब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान् ।।

sa tāṃ dṛṣṭvācyutāṃdhairyādbrāhmyā lakṣmyā vivarjitām| śrik‌śabdena mahātejā garhayāmāsa vīryavān ||

Verse 11

ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान्नाम नामतः। आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा ।।

tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvānnāma nāmataḥ| ājagāma suṣeṇaśca vasurviśvāvasustathā ||

Verse 12

तानानुपूर्व्याद्भगवान्वधे मातुरचोदयत्। न च ते जातसंमोहाः किंचिदूचुर्विचेतसः ।।

tānānupūrvyādbhagavānvadhe māturacodayat| na ca te jātasaṃmohāḥ kiṃcidūcurvicetasaḥ ||

Verse 13

ततः शशाप तान्क्रोधात्ते शप्ताश्चैतनां जहुः। मृगपक्षिसधर्माणः क्षिप्रमासञ्जडोपमाः ।।

tataḥ śaśāpa tānkrodhātte śaptāścaitanāṃ jahuḥ| mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipramāsañjaḍopamāḥ ||

Verse 14

ततो रामोऽभ्ययात्पश्चादाश्रमं परवीरहा। तमुवाच महामन्युर्जमदग्निर्महातपाः ।।

tato rāmo'bhyayātpaścādāśramaṃ paravīrahā| tamuvāca mahāmanyurjamadagnirmahātapāḥ ||

Verse 15

जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः। तत आदाय परशुं रामो मातु शिरोऽहरत् ।।

jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ| tata ādāya paraśuṃ rāmo mātu śiro'harat ||

Verse 16

ततस्तस्य महाराज जमदग्नेर्महात्मनः। कोपोऽभ्यगच्छत्सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम् ।।

tatastasya mahārāja jamadagnermahātmanaḥ| kopo'bhyagacchatsahasā prasannaścābravīdidam ||

Verse 17

ममेदं वचनात्तात कृतं ते कर्म दुष्करम्। वृणीष्व कामान्धर्मज्ञ यावतो वाञ्छसे हृदा ।।

mamedaṃ vacanāttāta kṛtaṃ te karma duṣkaram| vṛṇīṣva kāmāndharmajña yāvato vāñchase hṛdā ||

Verse 18

स वव्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै। पापेन तेन चास्पर्शं भ्रातॄणां प्रकृतिं तथा ।।

sa vavre māturutthānamasmṛtiṃ ca vadhasya vai| pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā ||

Verse 19

अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे दीर्घमायुश्च भारत। ददौ च सर्वान्कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपाः ।।

apratidvandvatāṃ yuddhe dīrghamāyuśca bhārata| dadau ca sarvānkāmāṃstāñjamadagnirmahātapāḥ ||

Verse 20

कदाचित्तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः प्रभो। अथानूपपतिर्वीरः कार्तवीर्योऽभ्यवर्तत ।।

kadācittu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho| athānūpapatirvīraḥ kārtavīryo'bhyavartata ||

Verse 21

तमाश्रमपदं प्राप्तमृषिरर्ध्यात्समार्चयत्। स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत्तथाऽर्चनम् ।।

tamāśramapadaṃ prāptamṛṣirardhyātsamārcayat| sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandattathā'rcanam ||

Verse 22

प्रमथ्य चाश्रमात्तस्माद्धोमधेनोस्ततोबलात्। जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान् ।।

pramathya cāśramāttasmāddhomadhenostatobalāt| jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān ||

Verse 23

आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम्। गां च रोरुदतीं दृष्ट्वा कोपो रामं समाविशत्। स मन्युवशमापन्नः कार्तवीर्यमुपाद्रवत् ।।

āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam| gāṃ ca rorudatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat| sa manyuvaśamāpannaḥ kārtavīryamupādravat ||

Verse 24

तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा। चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून्परिघसंनिभान् ।।

tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā| ciccheda niśitairbhallairbāhūnparighasaṃnibhān ||

Verse 25

सहस्रसंमितान्राजन्प्रगृह्य रुचिरं धनुः। अभिभूतः स रामेण संयुक्तः कालधर्मणा ।। ततस्तस्य स्पृहयामास तमैच्छत्। सभार्यं हेममालिनमिति क. ध. पाठः ।।

sahasrasaṃmitānrājanpragṛhya ruciraṃ dhanuḥ| abhibhūtaḥ sa rāmeṇa saṃyuktaḥ kāladharmaṇā || tatastasya spṛhayāmāsa tamaicchat| sabhāryaṃ hemamālinamiti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 26

अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यवः। आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् ।।

arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ| āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnimupādravan ||

Verse 27

ते तं जघ्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्। असकृद्रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् ।।

te taṃ jaghnurmahāvīryamayudhyantaṃ tapasvinam| asakṛdrāmarāmeti vikrośantamanāthavat ||

Verse 28

कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर। घातयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमाः ।।

kārtavīryasya putrāstu jamadagniṃ yudhiṣṭhira| ghātayitvā śarairjagmuryathāgatamariṃdamāḥ ||

Verse 29

अपक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते। समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दनः ।।

apakrānteṣu vai teṣu jamadagnau tathā gate| samitpāṇirupāgacchadāśramaṃ bhṛgunandanaḥ ||

Verse 30

स दृष्ट्वा पितरं वीरस्तदा मृत्युवशं गतम्। अनर्हं तं तथाभूतं विललाप सुदुःखितः ।।

sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīrastadā mṛtyuvaśaṃ gatam| anarhaṃ taṃ tathābhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ ||