Adhyaya 116

Verse 1

अकृतव्रणएन मुनिना युधिष्ठिरंप्ति परशुरामचरित्रकीर्तनारम्भः ।। 1 ।। ऋचीकेन भृगुसुतेन दिव्याश्वसहस्रशुल्कदानेन गाधिकन्यापरिणयनम् ।। 2 ।। गाधिसुतया सत्यवत्या भूगुप्रसादाज्जमदग्निनामकतवयोत्पादनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। स तत्र तामुषित्वैकां रजनीं पृथिवीपतिः। तापसानां परं चक्रे सत्कारं भ्रातृभिः सह ।।

akṛtavraṇaena muninā yudhiṣṭhiraṃpti paraśurāmacaritrakīrtanārambhaḥ || 1 || ṛcīkena bhṛgusutena divyāśvasahasraśulkadānena gādhikanyāpariṇayanam || 2 || gādhisutayā satyavatyā bhūguprasādājjamadagnināmakatavayotpādanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| sa tatra tāmuṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ| tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 2

लोमशस्तस्य तान्सर्वानाचख्यौ तत्र तापसान्। भृगूनङ्गिरसश्चैव वसिष्ठानथ काश्यपान् ।।

lomaśastasya tānsarvānācakhyau tatra tāpasān| bhṛgūnaṅgirasaścaiva vasiṣṭhānatha kāśyapān ||

Verse 3

तान्समेत्य सा राजर्षिरभिवाद्य कृताञ्जलिः। रामस्यानुचरं वीरमपृच्छदकृतव्रणम् ।।

tānsametya sā rājarṣirabhivādya kṛtāñjaliḥ| rāmasyānucaraṃ vīramapṛcchadakṛtavraṇam ||

Verse 4

कदा नु रामो भगवांस्तापसो दर्शयिष्यति। तमहं तपसा युक्तं द्रष्टुमिच्छामि भार्गवम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ।। 116 ।।

kadā nu rāmo bhagavāṃstāpaso darśayiṣyati| tamahaṃ tapasā yuktaṃ draṣṭumicchāmi bhārgavam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 116 ||

Verse 5

अकृतव्रण उवाच। आयानेवासि विदितो रामस्य विदितात्मनः। प्रीतिस्त्वयि च रामस्य क्षिप्रं त्वां दर्शयिष्यति ।। तापसान्दर्शयिष्यति। तेनैवाहंप्रसङ्गेनेति झ. पाठः ।।

akṛtavraṇa uvāca| āyānevāsi vidito rāmasya viditātmanaḥ| prītistvayi ca rāmasya kṣipraṃ tvāṃ darśayiṣyati || tāpasāndarśayiṣyati| tenaivāhaṃprasaṅgeneti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 6

चतुर्दशीमष्टमीं च रामं पश्यन्ति तापसाः। अस्यां रात्र्यां व्यतीतायां भवित्री श्वश्चतुर्दशी ।।

caturdaśīmaṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ| asyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ bhavitrī śvaścaturdaśī ||

Verse 7

ततो द्रक्ष्यसि रामं त्वं कृष्णाजिनजटाधरम्। युधिष्ठिर उवाच। भवाननुगतो रामं जामदग्न्यं महाबलम्। प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पूर्ववृत्तस्य कर्मणः ।।

tato drakṣyasi rāmaṃ tvaṃ kṛṣṇājinajaṭādharam| yudhiṣṭhira uvāca| bhavānanugato rāmaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam| pratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇaḥ ||

Verse 8

स भवान्कथयत्वद्य यथा रामेण निर्जिताः। आहवे क्षत्रियाः सर्वे कथं केन च हेतुना ।।

sa bhavānkathayatvadya yathā rāmeṇa nirjitāḥ| āhave kṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā ||

Verse 9

अकृतव्रण उवाच। [हन्त ते कथयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम्। भृगूणां राजशार्दूल वंशे जातस्य भारत ।।

akṛtavraṇa uvāca| [hanta te kathayiṣyāmi mahadākhyānamuttamam| bhṛgūṇāṃ rājaśārdūla vaṃśe jātasya bhārata ||

Verse 10

रामस्य जामदग्न्यस्य चरितं देवसंमितम्। हैहयाधिपतेश्चैव कार्तवीर्यस् भारत ।।

rāmasya jāmadagnyasya caritaṃ devasaṃmitam| haihayādhipateścaiva kārtavīryas bhārata ||

Verse 11

रामेण चार्जुनो नाम हैहयाधिपतिर्हतिः। तस्य बाहुशतान्यासंस्त्रीणि सप्त च पाण्डव ।।

rāmeṇa cārjuno nāma haihayādhipatirhatiḥ| tasya bāhuśatānyāsaṃstrīṇi sapta ca pāṇḍava ||

Verse 12

दत्तात्रेयप्रसादेन विमानं काञ्चनं तथा। ऐश्वर्यं सर्वभूतेषु पृथिव्यां पृथिवीपते ।।

dattātreyaprasādena vimānaṃ kāñcanaṃ tathā| aiśvaryaṃ sarvabhūteṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||

Verse 13

अव्घाहतगतिश्चैव रथस्तस्य महात्मनः। रथेन तेन तु सदावरदानेन वीर्यवान् ।।

avghāhatagatiścaiva rathastasya mahātmanaḥ| rathena tena tu sadāvaradānena vīryavān ||

Verse 14

ममर्द देवान्यक्षांश्च ऋषींश्चैव समन्ततः। भूतांश्चैव स सर्वांस्तु पीडयामास सर्वतः ।।

mamarda devānyakṣāṃśca ṛṣīṃścaiva samantataḥ| bhūtāṃścaiva sa sarvāṃstu pīḍayāmāsa sarvataḥ ||

Verse 15

ततो देवाः समेत्याहुर्ऋषयश्च महाव्रताः। देवदेवं सुरारिघ्नं विष्णुं सत्यपराक्रमम्। भगवन्भूतरार्थमर्जुनं जहि वै प्रभो ।।

tato devāḥ sametyāhurṛṣayaśca mahāvratāḥ| devadevaṃ surārighnaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam| bhagavanbhūtarārthamarjunaṃ jahi vai prabho ||

Verse 16

विमानेन च दिव्येन हैहयाधिपतिः प्रभुः। शचीसहायं क्रीडन्तं धर्षयामास वासवम् ।।

vimānena ca divyena haihayādhipatiḥ prabhuḥ| śacīsahāyaṃ krīḍantaṃ dharṣayāmāsa vāsavam ||

Verse 17

ततस्तु भगवान्देवः शक्रेण सहितस्तदा। कार्तवीर्यविनाशार्थं मन्त्रयामास भारत ।।

tatastu bhagavāndevaḥ śakreṇa sahitastadā| kārtavīryavināśārthaṃ mantrayāmāsa bhārata ||

Verse 18

यत्तद्भूतहितं कार्यं सुरेन्द्रेण निवेदितम्। संप्रतिश्रुत्य तत्सर्वं भगवाँल्लोकपूजितः। जगाम बदरीं रम्यां स्वमेवाश्रममण्डलम् ।।

yattadbhūtahitaṃ kāryaṃ surendreṇa niveditam| saṃpratiśrutya tatsarvaṃ bhagavā~llokapūjitaḥ| jagāma badarīṃ ramyāṃ svamevāśramamaṇḍalam ||

Verse 19

एतस्मिन्नेव काले तु पृथिव्यां पृथिवीपतिः।] कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवः सुमहाबलः। गाधीति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम ह ।।

etasminneva kāle tu pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ|] kānyakubje mahānāsītpārthivaḥ sumahābalaḥ| gādhīti viśruto loke vanavāsaṃ jagāma ha ||

Verse 20

वने तु तस्य वसतः कन्या जज्ञेऽप्सरःसमा। ऋचीको भार्गवस्तां च वरयामास भारत ।।

vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe'psaraḥsamā| ṛcīko bhārgavastāṃ ca varayāmāsa bhārata ||

Verse 21

तमुवाच ततो गाधिर्ब्राह्मणं संशितव्रतम्। उचितं नः कुले किंचित्पूर्वैर्यत्संप्रवर्तितम् ।।

tamuvāca tato gādhirbrāhmaṇaṃ saṃśitavratam| ucitaṃ naḥ kule kiṃcitpūrvairyatsaṃpravartitam ||

Verse 22

एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम्। सहस्रं वाजिनां शुक्लमिति विद्धि द्विजोत्तम ।।

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām| sahasraṃ vājināṃ śuklamiti viddhi dvijottama ||

Verse 23

न चापि भगवान्वाच्योदीयतामिति भार्गव। देया मे दुहिता चैव त्वद्विधाय महात्मने ।।

na cāpi bhagavānvācyodīyatāmiti bhārgava| deyā me duhitā caiva tvadvidhāya mahātmane ||

Verse 24

ऋचीक उवाच। एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम्। दास्याम्यश्वसहस्रं ते मम भार्या सुताऽस्तु ते ।।

ṛcīka uvāca| ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām| dāsyāmyaśvasahasraṃ te mama bhāryā sutā'stu te ||

Verse 25

गाधिरुवाच। ददास्यश्वसहस्रं मे तव भार्या सुताऽस्तु मे ।।

gādhiruvāca| dadāsyaśvasahasraṃ me tava bhāryā sutā'stu me ||

Verse 26

अकृतव्रण उवाच। स तथेति प्रतिज्ञाय राजन्वरुणमब्रवीत्। एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम्। सहस्रं वाजिनामेकं शुल्कार्थं प्रतिदीयताम् ।।

akṛtavraṇa uvāca| sa tatheti pratijñāya rājanvaruṇamabravīt| ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām| sahasraṃ vājināmekaṃ śulkārthaṃ pratidīyatām ||

Verse 27

तस्मै प्रादात्सहस्रं वै वाजिनां वरुणस्तदा। तदश्वतीर्थं विख्यातमुत्थिता यत्र ते हयाः ।।

tasmai prādātsahasraṃ vai vājināṃ varuṇastadā| tadaśvatīrthaṃ vikhyātamutthitā yatra te hayāḥ ||

Verse 28

गङ्गायां कान्यकुब्जे वै ददौ सत्यवतीं तदा। ततो गाधिः सुतां चास्मै जन्याश्चासन्सुरास्तदा ।। आयान् आगच्छन् ।।

gaṅgāyāṃ kānyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā| tato gādhiḥ sutāṃ cāsmai janyāścāsansurāstadā || āyān āgacchan ||

Verse 29

लब्धं हयसहस्रं तु तां च दृष्ट्वा दिवौकसः। विस्मयं परमं जग्मुस्तमेव दिवि संस्तुवन् ।। जन्याः वरपक्षीयाः। ततो गाधिः सुतां तस्मै ददौ कन्यां नृपोत्तमेति क. पाठः ।।

labdhaṃ hayasahasraṃ tu tāṃ ca dṛṣṭvā divaukasaḥ| vismayaṃ paramaṃ jagmustameva divi saṃstuvan || janyāḥ varapakṣīyāḥ| tato gādhiḥ sutāṃ tasmai dadau kanyāṃ nṛpottameti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 30

धर्मेण लब्ध्वा तां भार्यामृचीको द्विजसत्तमः। यथाकामं यथाजोषं तया रेमे सुमध्यया ।।

dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryāmṛcīko dvijasattamaḥ| yathākāmaṃ yathājoṣaṃ tayā reme sumadhyayā ||

Verse 31

तं विवाहे कृतेराजन्सभार्यमवलोककः। आजगाम भृगुश्रेष्ठः पुत्रं दृष्ट्वा ननन्द च ।। लब्ध्वा हयसहस्रं तद्देवानां सन्निधौ तदेति क. पाठः ।।

taṃ vivāhe kṛterājansabhāryamavalokakaḥ| ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca || labdhvā hayasahasraṃ taddevānāṃ sannidhau tadeti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 32

भार्यापती तमासीनं भृगुं सुरगणार्चितम्। अर्चित्वा पर्युपासीनौ प्राञ्जली तस्थतुस्तदा ।।

bhāryāpatī tamāsīnaṃ bhṛguṃ suragaṇārcitam| arcitvā paryupāsīnau prāñjalī tasthatustadā ||

Verse 33

ततः स्नुषां स भगवान्प्रहृष्टो भृगुरब्रवीत्। वरं वृणीष्व सुभगे दाता ह्यस्मि तवेप्सितम् ।।

tataḥ snuṣāṃ sa bhagavānprahṛṣṭo bhṛgurabravīt| varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā hyasmi tavepsitam ||

Verse 34

सा वै प्रसादयाभास तं गुरुं पुत्रकारणात्। आत्मनश्चैव मातुश्च प्रसादं च चकार सः ।।

sā vai prasādayābhāsa taṃ guruṃ putrakāraṇāt| ātmanaścaiva mātuśca prasādaṃ ca cakāra saḥ ||

Verse 35

भृगुरुवाच। ऋतौ त्वं चैव माता च स्नाते पुंसवनाय वै। आलिङ्गेतां पृथग्वृक्षौ साऽस्वत्थं त्वमुदुम्बरम् ।।

bhṛguruvāca| ṛtau tvaṃ caiva mātā ca snāte puṃsavanāya vai| āliṅgetāṃ pṛthagvṛkṣau sā'svatthaṃ tvamudumbaram ||

Verse 36

चरुद्वयमिदं भद्रे जनन्याश्च तवैव च। विश्वमावर्तयित्वा तु मया यत्नेन साधितम् ।। अवलोककः अवलोकनार्थी ।।

carudvayamidaṃ bhadre jananyāśca tavaiva ca| viśvamāvartayitvā tu mayā yatnena sādhitam || avalokakaḥ avalokanārthī ||

Verse 37

प्राशितव्यं प्रयत्नेन तेत्युक्त्वाऽदर्शनं गतः। आलिङ्गने चरौ चैव चक्रतुस्ते विपर्ययम् ।। विश्वंविराटपुरुषं आवर्तयित्वामुहुर्मुहुरनुसंधाय एतयोश्चर्वोर्भक्षणेन विश्वस्रष्टृतुल्यौ पुत्रौ भविष्यत इति भावः ।।

prāśitavyaṃ prayatnena tetyuktvā'darśanaṃ gataḥ| āliṅgane carau caiva cakratuste viparyayam || viśvaṃvirāṭapuruṣaṃ āvartayitvāmuhurmuhuranusaṃdhāya etayoścarvorbhakṣaṇena viśvasraṣṭṛtulyau putrau bhaviṣyata iti bhāvaḥ ||

Verse 38

ततः पुन स भगवान्काले बहुतिथे गते। दिव्यज्ञानाद्विदित्वा तु भगवानागतः पुनः ।।

tataḥ puna sa bhagavānkāle bahutithe gate| divyajñānādviditvā tu bhagavānāgataḥ punaḥ ||

Verse 39

अथोवाच महातेजा भृगुः सत्यवतीं श्नुषाम् ।।

athovāca mahātejā bhṛguḥ satyavatīṃ śnuṣām ||

Verse 40

उपयुक्तश्चरुर्भद्रे वृक्षे चालिङ्गनं कृतम्। विपरीतेन ते सुभ्रूर्मात्रा चैवासि वञ्चिता ।।

upayuktaścarurbhadre vṛkṣe cāliṅganaṃ kṛtam| viparītena te subhrūrmātrā caivāsi vañcitā ||

Verse 41

क्षत्रियो ब्राह्मणाचारो मातुस्तव सुतो महान्। भविष्यति महावीर्यः साधूनां मार्गमास्थितः ।।

kṣatriyo brāhmaṇācāro mātustava suto mahān| bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgamāsthitaḥ ||

Verse 42

ततः प्रसादयामास श्वशुरं सा पुनःपुनः। न मे पुत्रो भवेदीदृक्कामं पौत्रो भवेदिति ।।

tataḥ prasādayāmāsa śvaśuraṃ sā punaḥpunaḥ| na me putro bhavedīdṛkkāmaṃ pautro bhavediti ||

Verse 43

एवमस्त्विति सा तेन पाण्डव प्रतिनन्दिता। क्रालं प्रतीक्षती गर्भं धारयामास यत्नतः ।।

evamastviti sā tena pāṇḍava pratinanditā| krālaṃ pratīkṣatī garbhaṃ dhārayāmāsa yatnataḥ ||

Verse 44

जमदग्निं ततः पुत्रं जज्ञे सा काल आगते। तेजसा वर्चसा चैव युक्तं भार्गवनन्दनम् ।।

jamadagniṃ tataḥ putraṃ jajñe sā kāla āgate| tejasā varcasā caiva yuktaṃ bhārgavanandanam ||

Verse 45

स वर्धमानस्तेजस्वी वेदस्याध्ययनेन च। बहूनृषीन्महातेजाः पाण्डवेयात्यवर्तत ।।

sa vardhamānastejasvī vedasyādhyayanena ca| bahūnṛṣīnmahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata ||

Verse 46

तं तु कृत्स्नो धनुर्वेदः प्रत्यभाद्भरतर्षभ। चतुर्विधानि चास्त्राणि भास्करोपमवर्चसम् ।।

taṃ tu kṛtsno dhanurvedaḥ pratyabhādbharatarṣabha| caturvidhāni cāstrāṇi bhāskaropamavarcasam ||