Adhyaya 115

Verse 1

युधिष्ठिरेण गङ्गासागरसङ्गमादितीर्थगमनम् ।। 1 ।। लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति तत्तत्तीर्थाश्रममहिमानुवर्णनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय। आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्यथ ।।

yudhiṣṭhireṇa gaṅgāsāgarasaṅgamāditīrthagamanam || 1 || lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati tattattīrthāśramamahimānuvarṇanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya| ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanānyatha ||

Verse 2

स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप। नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम् ।।

sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa| nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam ||

Verse 3

ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः। भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान्प्रति भारत ।।

tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ| bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgānprati bhārata ||

Verse 4

लोमश उवाच। एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी। यत्रायजत धर्मोपि देवाञ्शरणमेत्य वै ।।

lomaśa uvāca| ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī| yatrāyajata dharmopi devāñśaraṇametya vai ||

Verse 5

ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम्। उत्तरं तीरमेतद्धि सततं द्विजसेवितम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ।। 115 ।।

ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam| uttaraṃ tīrametaddhi satataṃ dvijasevitam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 115 ||

Verse 6

समेन देवयानेन पथा स्वर्गमुपेयुषः। अत्रवै ऋषयोऽन्येऽपि पुरा क्रतुभिरीजिरे ।।

samena devayānena pathā svargamupeyuṣaḥ| atravai ṛṣayo'nye'pi purā kratubhirījire ||

Verse 7

अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुमादत्तवान्मखे। पशुमादाय राजेन्द्र भागोयमिति चाब्रवीत् ।।

atraiva rudro rājendra paśumādattavānmakhe| paśumādāya rājendra bhāgoyamiti cābravīt ||

Verse 8

हृते पशौ तदा देवास्तमूचुर्भरतर्षभ। मा परस्वमभिद्रोग्धा माधर्म्यान्नीनशः पथः ।। उत्तरंतीरं वैतरण्याः ।।

hṛte paśau tadā devāstamūcurbharatarṣabha| mā parasvamabhidrogdhā mādharmyānnīnaśaḥ pathaḥ || uttaraṃtīraṃ vaitaraṇyāḥ ||

Verse 9

स्वयं यज्ञेश्वरो भूत्वा कर्मणां फलदायकः। यज्ञं विहन्तुं भगवान्नार्हसे जगदीश्वर ।।

svayaṃ yajñeśvaro bhūtvā karmaṇāṃ phaladāyakaḥ| yajñaṃ vihantuṃ bhagavānnārhase jagadīśvara ||

Verse 10

इतिकल्याणरूपाभिर्वाग्भिस्ते रुद्रमस्तुवन्। इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयांचक्रिरे तदा ।।

itikalyāṇarūpābhirvāgbhiste rudramastuvan| iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃcakrire tadā ||

Verse 11

ततः स पशुमुत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान्। तत्रानुवंशो रुद्रस्यतं निबोध युधिष्ठिर ।।

tataḥ sa paśumutsṛjya devayānena jagmivān| tatrānuvaṃśo rudrasyataṃ nibodha yudhiṣṭhira ||

Verse 12

अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागमुत्तमम्। देवाः संकल्पयामासुर्भयाद्रुद्रस्य शाश्वतम् ।। मा परस्वमभिद्रोग्धा परभागस्य नाशं मादुर्वित्यर्थः ।।

ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgamuttamam| devāḥ saṃkalpayāmāsurbhayādrudrasya śāśvatam || mā parasvamabhidrogdhā parabhāgasya nāśaṃ mādurvityarthaḥ ||

Verse 13

इमां गाथामत्र गायन्नपः स्पृशति यो नरः। देवयानोऽस्य पन्थाश्च चक्षुषाऽभिप्रकाशते ।।

imāṃ gāthāmatra gāyannapaḥ spṛśati yo naraḥ| devayāno'sya panthāśca cakṣuṣā'bhiprakāśate ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा। अवतीर्य महाभागास्तर्पयांचक्रिरे पितृन् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā| avatīrya mahābhāgāstarpayāṃcakrire pitṛn ||

Verse 15

युधिष्ठिर उवाच। उपस्पृश्येह विधिवदस्यां नद्यां तपोबलात्। मानुषादस्मि विषयादपेतः पश्य लोमश ।।

yudhiṣṭhira uvāca| upaspṛśyeha vidhivadasyāṃ nadyāṃ tapobalāt| mānuṣādasmi viṣayādapetaḥ paśya lomaśa ||

Verse 16

सर्वाल्लोँकान्प्रपश्यामि प्रसादात्तव सुव्रत। वैखानसानां जपतामेष शब्दो महात्मनाम् ।।

sarvāllo~kānprapaśyāmi prasādāttava suvrata| vaikhānasānāṃ japatāmeṣa śabdo mahātmanām ||

Verse 17

लोमश उवाच। त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर। यत्रध्वनिं शृणोष्येनं तूष्णीमास्स्व विशांपते ।।

lomaśa uvāca| triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira| yatradhvaniṃ śṛṇoṣyenaṃ tūṣṇīmāssva viśāṃpate ||

Verse 18

एतत्स्वयंभुवो राजन्वनं दिव्यं प्रकाशते। यत्रायजत राजेन्द्र विश्वकर्मा प्रतापवान् ।।

etatsvayaṃbhuvo rājanvanaṃ divyaṃ prakāśate| yatrāyajata rājendra viśvakarmā pratāpavān ||

Verse 19

यस्मिन्यज्ञे हि भूर्दत्ता कश्यपाय महात्मने। सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणार्थे स्वयंभुवा ।।

yasminyajñe hi bhūrdattā kaśyapāya mahātmane| saparvatavanoddeśā dakṣiṇārthe svayaṃbhuvā ||

Verse 20

अवासीदच्च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा। उवाच चापि कुपिता लोकश्वरमिदं प्रभुम् ।।

avāsīdacca kaunteya dattamātrā mahī tadā| uvāca cāpi kupitā lokaśvaramidaṃ prabhum ||

Verse 21

न मां मर्त्याय भगवन्कस्मैचिद्दातुमर्हसि। प्रदानं मोघमेतत्ते यास्याम्येषा रसातलम् ।।

na māṃ martyāya bhagavankasmaiciddātumarhasi| pradānaṃ moghametatte yāsyāmyeṣā rasātalam ||

Verse 22

विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवानृषिः। प्रसादयांबभूवाथ ततो भूमिं विशांपते ।।

viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavānṛṣiḥ| prasādayāṃbabhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃpate ||

Verse 23

ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव। पुनरुन्नह्य सलिलाद्देदीरूपास्थिता बभौ ।।

tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava| punarunnahya salilāddedīrūpāsthitā babhau ||

Verse 24

सैषा प्रकाशते राजन्वेदीसंस्थानलक्षणा। आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान्वै भविष्यसि ।।

saiṣā prakāśate rājanvedīsaṃsthānalakṣaṇā| āruhyātra mahārāja vīryavānvai bhaviṣyasi ||

Verse 25

सैषा सागरमास्राद्य राजन्वेदी समाश्रिता। एतामारुह्य भद्रं ते त्वमेकस्तर सागरम् ।।

saiṣā sāgaramāsrādya rājanvedī samāśritā| etāmāruhya bhadraṃ te tvamekastara sāgaram ||

Verse 26

अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये यथा त्वमेनामधिरोहसेऽद्य। स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्र- मेषा वेदी प्रविशत्याजमीढ ।।

ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye yathā tvamenāmadhirohase'dya| spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudra- meṣā vedī praviśatyājamīḍha ||

Verse 27

ओंनमो विश्वगुप्ताय नमो विश्वपराय ते। सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि ।। अयातयामं तात्कालिकम् ।।

oṃnamo viśvaguptāya namo viśvaparāya te| sānnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi || ayātayāmaṃ tātkālikam ||

Verse 28

अग्निर्मित्रो योनिरापोऽथ देव्यो विष्णो रेतस्त्वममृतस्य नाभिः। एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं वेदीमिमां त्वं तरसाऽधिरोह ।।

agnirmitro yonirāpo'tha devyo viṣṇo retastvamamṛtasya nābhiḥ| evaṃ bruvanpāṇḍava satyavākyaṃ vedīmimāṃ tvaṃ tarasā'dhiroha ||

Verse 29

अग्निश्च ते योनिरिडा च देहो रेतोधा विष्णोरमृतस्य नाभिः। एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम् ।।

agniśca te yoniriḍā ca deho retodhā viṣṇoramṛtasya nābhiḥ| evaṃ bruvanpāṇḍava satyavākyaṃ tato'vagāheta patiṃ nadīnām ||

Verse 30

अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरपांपतिः। कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्प्रष्टव्यो महोदधिः ।। समुद्रप्रार्थनामन्‌रमाह ओंनम इति। विश्वं गुप्तं लीनमस्मिन् प्रलये इति विश्वगुप्तः। विश्वस्मात्पराय श्रेष्ठाय विष्णवे इत्यर्थः। लवणाम्भसि क्षारोदके ।।

anyathā hi kuruśreṣṭha devayonirapāṃpatiḥ| kuśāgreṇāpi kaunteya na spraṣṭavyo mahodadhiḥ || samudraprārthanāman‌ramāha oṃnama iti| viśvaṃ guptaṃ līnamasmin pralaye iti viśvaguptaḥ| viśvasmātparāya śreṣṭhāya viṣṇave ityarthaḥ| lavaṇāmbhasi kṣārodake ||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा युधिष्ठिरः सागरमभ्यगच्छत्। कृत्वा च तच्छासनमस्य सर्वं महेन्द्रमासाद्य निशामुवास ।। देवयोनिः देवस्तानम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā yudhiṣṭhiraḥ sāgaramabhyagacchat| kṛtvā ca tacchāsanamasya sarvaṃ mahendramāsādya niśāmuvāsa || devayoniḥ devastānam ||