Adhyaya 114

Verse 1

पुनर्विभाण्डकासन्निधाने तदाश्रमं गतया गणिकातरुण्या नौकारोपणेन ऋश्यशृङ्गेऽङ्गदेशमानीते महावृष्टेराविर्भावः ।। 1 ।। ऋश्यशृङ्गेण लोमपादप्रार्थनया शान्ताभिधायास्तत्सुतायाः परिणयनम् ।। 2 ।। लोमपादेन क्रुद्धस् विभाण्डकस्य प्रसादनम् ।। 3 ।। ऋश्यशृङ्गेण पितृशासनादङ्गदेशे तनयोदयावधिनिवासपूर्वकं ततः सहभार्यया निजाश्रमाभिगमनम् ।। 4 ।। विभाण्डक उवाच। रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र रूपेण तेनाद्भुतदर्शनेन। अतुल्यवीर्याण्यभिरूपवन्ति विघ्रं सदा तपसश्चिन्तयन्ति ।।

punarvibhāṇḍakāsannidhāne tadāśramaṃ gatayā gaṇikātaruṇyā naukāropaṇena ṛśyaśṛṅge'ṅgadeśamānīte mahāvṛṣṭerāvirbhāvaḥ || 1 || ṛśyaśṛṅgeṇa lomapādaprārthanayā śāntābhidhāyāstatsutāyāḥ pariṇayanam || 2 || lomapādena kruddhas vibhāṇḍakasya prasādanam || 3 || ṛśyaśṛṅgeṇa pitṛśāsanādaṅgadeśe tanayodayāvadhinivāsapūrvakaṃ tataḥ sahabhāryayā nijāśramābhigamanam || 4 || vibhāṇḍaka uvāca| rakṣāṃsi caitāni caranti putra rūpeṇa tenādbhutadarśanena| atulyavīryāṇyabhirūpavanti vighraṃ sadā tapasaścintayanti ||

Verse 2

सुरूपरूपाणि च तानि तात प्रलोभयन्ते विविधैरुपायैः। सुखाच्च लोकाच्च निपातयन्ति तान्युग्ररूपाणि मुनीन्वनेषु ।।

surūparūpāṇi ca tāni tāta pralobhayante vividhairupāyaiḥ| sukhācca lokācca nipātayanti tānyugrarūpāṇi munīnvaneṣu ||

Verse 3

न तानि सेवेत मुनिर्यतात्मा सतां लोकान्प्रार्थयानः कथंचित्। कृत्वा विघ्रनं तापसानां रमन्ते पापाचारास्तापसस्तान्न पश्येत् ।।

na tāni seveta muniryatātmā satāṃ lokānprārthayānaḥ kathaṃcit| kṛtvā vighranaṃ tāpasānāṃ ramante pāpācārāstāpasastānna paśyet ||

Verse 4

असज्जनेनाचरितानि पुत्र पानान्यपेयानि मधूनि तानि। माल्यानि चैतानि न वै मुनीनां स्मृतानि चित्रोज्ज्वलगन्धवन्ति ।।

asajjanenācaritāni putra pānānyapeyāni madhūni tāni| mālyāni caitāni na vai munīnāṃ smṛtāni citrojjvalagandhavanti ||

Verse 5

रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं विभाण्डकस्तां मृगयांबभूव। नासादयामास यदा त्र्यहेण तदा स पर्याववृते श्रमाय ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ।। 114 ।।

rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ vibhāṇḍakastāṃ mṛgayāṃbabhūva| nāsādayāmāsa yadā tryaheṇa tadā sa paryāvavṛte śramāya || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 114 ||

Verse 6

यदा पुन काश्यपो वै जगाम फलान्याहर्तुं विधिनाश्रमेऽसौ। तदा पुनर्लोभयितुं जगाम सा वेशायोषा मुनिमृश्यशृह्गम् ।। श्रमाय आश्रमाय ।।

yadā puna kāśyapo vai jagāma phalānyāhartuṃ vidhināśrame'sau| tadā punarlobhayituṃ jagāma sā veśāyoṣā munimṛśyaśṛhgam || śramāya āśramāya ||

Verse 7

दृष्ट्वैव तामृश्यशृङ्गः प्रहृष्टः संभ्रान्तरूपोऽभ्यपतत्तदानीम्। प्रोवाच चैनां भवतः श्रमाय गच्छाव यावन्न पिता ममैति ।।

dṛṣṭvaiva tāmṛśyaśṛṅgaḥ prahṛṣṭaḥ saṃbhrāntarūpo'bhyapatattadānīm| provāca caināṃ bhavataḥ śramāya gacchāva yāvanna pitā mamaiti ||

Verse 8

लोमश उवाच। ततो राजन्काश्यपस्यैकपुत्रं प्रवेश्य वेगेन विमुच्य नावम्। प्रलोभयन्त्यो विविधैरुपायै- राजग्मुरङ्गाधिपतेः समीपम् ।।

lomaśa uvāca| tato rājankāśyapasyaikaputraṃ praveśya vegena vimucya nāvam| pralobhayantyo vividhairupāyai- rājagmuraṅgādhipateḥ samīpam ||

Verse 9

संस्थाप्यतामाश्रमदर्शने तु संतारितां नावमथातिशुभ्राम्। तीरादुपादाय तथैव चक्रे राजाश्रमं नाम वनं विचित्रम् ।। विधिना श्रावणेनेति झ. पाठः। वेशयोषा वेश्या ।।

saṃsthāpyatāmāśramadarśane tu saṃtāritāṃ nāvamathātiśubhrām| tīrādupādāya tathaiva cakre rājāśramaṃ nāma vanaṃ vicitram || vidhinā śrāvaṇeneti jha. pāṭhaḥ| veśayoṣā veśyā ||

Verse 10

अन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा विभाण्डकस्यात्मजमेकपुत्रम्। ददर्श मेघैः सहसा प्रवृष्ट- मापूर्यणाणं च जगज्जलेन ।।

antaḥpure taṃ tu niveśya rājā vibhāṇḍakasyātmajamekaputram| dadarśa meghaiḥ sahasā pravṛṣṭa- māpūryaṇāṇaṃ ca jagajjalena ||

Verse 11

स रोमपाद परिपूर्णकामः सुतां ददावृश्यशृङ्गाय शान्ताम्। क्रोधप्रतीकारकरं च चक्रे गोभिश्च मार्गेष्वभिकर्षणं च ।। आश्रमो यत्रस्थैर्दृश्यते तावतिदेशे आश्रमदर्शने। नाव्याश्रमं नामेति झ. पाठः ।।

sa romapāda paripūrṇakāmaḥ sutāṃ dadāvṛśyaśṛṅgāya śāntām| krodhapratīkārakaraṃ ca cakre gobhiśca mārgeṣvabhikarṣaṇaṃ ca || āśramo yatrasthairdṛśyate tāvatideśe āśramadarśane| nāvyāśramaṃ nāmeti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 12

विभाण्डकस्याव्रजतः स राजा पशून्प्रभूतान्पशुपांश्च वीरान्। समादिशत्पुत्रगृद्धी महर्षि- र्विभाण्डकः परिपृच्छेद्यदा वः ।।

vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā paśūnprabhūtānpaśupāṃśca vīrān| samādiśatputragṛddhī maharṣi- rvibhāṇḍakaḥ paripṛcchedyadā vaḥ ||

Verse 13

स क्तव्यः प्राञ्जलिभिर्भवद्भिः पुत्रस्य ते पशवः कर्षणं च। किं ते प्रियं वै क्रियतां महर्षे दासाः स्म सर्वे तव वाचि बद्धाः ।।

sa ktavyaḥ prāñjalibhirbhavadbhiḥ putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca| kiṃ te priyaṃ vai kriyatāṃ maharṣe dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ ||

Verse 14

अथोपायात्स मुनिश्चण्डकोपः स्वमाश्रमं मूलफलं गृहीत्वा। अन्वेषमाणश्च न तत्र पुत्रं ददर्श चुक्रोध ततो भृशं सः ।।

athopāyātsa muniścaṇḍakopaḥ svamāśramaṃ mūlaphalaṃ gṛhītvā| anveṣamāṇaśca na tatra putraṃ dadarśa cukrodha tato bhṛśaṃ saḥ ||

Verse 15

ततः स कोपेन विदीर्यमाण आशङ्कमानो नृपतेर्विधानम्। जगाम चम्पां प्रतिधक्ष्यमाण- स्तमङ्गराजं सपुरं सराष्ट्रम् ।।

tataḥ sa kopena vidīryamāṇa āśaṅkamāno nṛpatervidhānam| jagāma campāṃ pratidhakṣyamāṇa- stamaṅgarājaṃ sapuraṃ sarāṣṭram ||

Verse 16

स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस्ता- न्घोषान्समासादितवान्समृद्धान्। गोपैश्च तैर्विधिवत्पूज्यमानो राजेव तां रात्रिमुवास तत्र ।।

sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapastā- nghoṣānsamāsāditavānsamṛddhān| gopaiśca tairvidhivatpūjyamāno rājeva tāṃ rātrimuvāsa tatra ||

Verse 17

अवाप्य सत्कारमतीव हृष्टः प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ गोपाः। ऊचुस्ततस्तेऽभ्युपगम्य सर्वे धनं तवेदं विहितं सुतस्य ।।

avāpya satkāramatīva hṛṣṭaḥ provāca kasya prathitāḥ stha gopāḥ| ūcustataste'bhyupagamya sarve dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya ||

Verse 18

देशेषु देशेषु स पूज्यमान- स्तांश्चैव शृण्वन्मधुरान्प्रलापान्। प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम् ।।

deśeṣu deśeṣu sa pūjyamāna- stāṃścaiva śṛṇvanmadhurānpralāpān| praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ samāsasādāṅgapatiṃ purastham ||

Verse 19

स पूजितस्तेन नरर्षभेण ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम्। शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र सौदामनीमुच्चरन्तीं यथैव ।।

sa pūjitastena nararṣabheṇa dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram| śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra saudāmanīmuccarantīṃ yathaiva ||

Verse 20

ग्रामां श्च घोषांश्च सुतस्य दृष्ट्वा शान्तां च शान्तोऽस्य परः स कोपः। चकार तस्यैव परं प्रसादं विभाण्डको भूमिपतेर्नरेद्र ।।

grāmāṃ śca ghoṣāṃśca sutasya dṛṣṭvā śāntāṃ ca śānto'sya paraḥ sa kopaḥ| cakāra tasyaiva paraṃ prasādaṃ vibhāṇḍako bhūmipaternaredra ||

Verse 21

स तत्रनिक्षिप्य सुतं महर्षि- रुवाच सूर्याग्निसमप्रभावः। जाते च पुत्रे वनमेवाव्रजेथा राज्ञः प्रियाण्यस्य सर्वाणि कृत्वा ।।

sa tatranikṣipya sutaṃ maharṣi- ruvāca sūryāgnisamaprabhāvaḥ| jāte ca putre vanamevāvrajethā rājñaḥ priyāṇyasya sarvāṇi kṛtvā ||

Verse 22

स तद्वचः कृतवानृश्यशृङ्गो ययौ च यत्रास्य पिता बभूव। शान्ता चैनं पर्यचरन्नरेन्द्र स्वे रोहिणी सोममिवानुकूला ।।

sa tadvacaḥ kṛtavānṛśyaśṛṅgo yayau ca yatrāsya pitā babhūva| śāntā cainaṃ paryacarannarendra sve rohiṇī somamivānukūlā ||

Verse 23

अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं लोपामुद्रा वा यथा ह्यगस्त्यम्। नलस्य वै दमयन्ती यथा भू द्यथा शची वज्रधरस्य चैव ।।

arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ lopāmudrā vā yathā hyagastyam| nalasya vai damayantī yathā bhū dyathā śacī vajradharasya caiva ||

Verse 24

प्रीत्या युक्ता पर्यचरन्नरेन्द्र ।।

prītyā yuktā paryacarannarendra ||

Verse 25

तस्याश्रमः पुण्य एषोऽवभाति महाह्रदं शोभयन्पुण्यकीर्तिः। अत्रस्नातः कृतकृत्यो विशुद्ध- स्तीर्थान्यन्यान्यनुसंयाहि राजन् ।।

tasyāśramaḥ puṇya eṣo'vabhāti mahāhradaṃ śobhayanpuṇyakīrtiḥ| atrasnātaḥ kṛtakṛtyo viśuddha- stīrthānyanyānyanusaṃyāhi rājan ||