Adhyaya 112

Verse 1

विभाण्डकस्यासन्निधाने तदाश्रमं प्रविष्टया वेश्यायुवत्या विलासै र्ऋश्यशृङ्गं प्रलोभ्य पुनः स्वावासगमनम् ।। 1 ।। आगतेन विभाण्डकेन वेश्याविलासमुग्धचेतसं सुतंप्रति मोहकारणप्रश्नः ।। 2 ।। लोमश उवाच। सा तु नाव्याश्रमं चक्रे राजकार्यार्थसिद्धये। संदेशाच्चैव नृपतेः स्वबुद्ध्या चैव भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ।। 112 ।।

vibhāṇḍakasyāsannidhāne tadāśramaṃ praviṣṭayā veśyāyuvatyā vilāsai rṛśyaśṛṅgaṃ pralobhya punaḥ svāvāsagamanam || 1 || āgatena vibhāṇḍakena veśyāvilāsamugdhacetasaṃ sutaṃprati mohakāraṇapraśnaḥ || 2 || lomaśa uvāca| sā tu nāvyāśramaṃ cakre rājakāryārthasiddhaye| saṃdeśāccaiva nṛpateḥ svabuddhyā caiva bhārata || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 112 ||

Verse 2

नानापुष्पफलैर्वृक्षैः कृत्रिमैरुपशोभितैः। नानागुल्मलतोपेतैः स्वादुकामफलप्रदैः ।।

nānāpuṣpaphalairvṛkṣaiḥ kṛtrimairupaśobhitaiḥ| nānāgulmalatopetaiḥ svādukāmaphalapradaiḥ ||

Verse 3

अतीव रमणीयं तदतीव च मनोहरम्। चक्रे नाव्याश्रमं रम्यमद्भुतोपमदेर्शनम् ।।

atīva ramaṇīyaṃ tadatīva ca manoharam| cakre nāvyāśramaṃ ramyamadbhutopamaderśanam ||

Verse 4

ततो निवध्य सा नावमदूरे काश्यपाश्रमात्। चारयामास पुरुषैर्विहारं तस्य वै मुनेः ।। सा तु नार्याश्रमं चक्रे इति क. ध.पाठः। नाव्याश्रमं नावा तार्यमाश्रमम् ।।

tato nivadhya sā nāvamadūre kāśyapāśramāt| cārayāmāsa puruṣairvihāraṃ tasya vai muneḥ || sā tu nāryāśramaṃ cakre iti ka. dha.pāṭhaḥ| nāvyāśramaṃ nāvā tāryamāśramam ||

Verse 5

ततो दुहितरं वेश्यां समाधायेतिकार्यताम्। दृष्ट्वाऽन्तरं काशय्पस्य प्राहिणोद्बुद्धिसंमताम् ।। मुनेर्विभाण्डकस्य विहारं बहिर्गमनं चारयामास चारैरधिगतवती ।।

tato duhitaraṃ veśyāṃ samādhāyetikāryatām| dṛṣṭvā'ntaraṃ kāśaypasya prāhiṇodbuddhisaṃmatām || munervibhāṇḍakasya vihāraṃ bahirgamanaṃ cārayāmāsa cārairadhigatavatī ||

Verse 6

सा तत्र गत्वा कुशला तपोनित्यस्य संनिधौ। आश्रमं तं समासाद्य ददर्श तमृषेः सुतम् ।।

sā tatra gatvā kuśalā taponityasya saṃnidhau| āśramaṃ taṃ samāsādya dadarśa tamṛṣeḥ sutam ||

Verse 7

वेश्योवाच। कच्चिन्मुने कुशलं तापसानां कच्चिच्च वो मूलफलं प्रभूतम्। कच्चिद्भवान्रमते चाश्रेऽस्मिं- स्त्वां वै द्रष्टुं सांप्रतमागतास्मि ।।

veśyovāca| kaccinmune kuśalaṃ tāpasānāṃ kaccicca vo mūlaphalaṃ prabhūtam| kaccidbhavānramate cāśre'smiṃ- stvāṃ vai draṣṭuṃ sāṃpratamāgatāsmi ||

Verse 8

कच्चित्तपो वर्धते तापसानां पिता च ते कच्चिदहीनतेजाः। कच्चित्त्वया प्रीयतेचैव विप्र कच्चित्स्वाध्यायः क्रियते चर्श्यशृङ्गः ।।

kaccittapo vardhate tāpasānāṃ pitā ca te kaccidahīnatejāḥ| kaccittvayā prīyatecaiva vipra kaccitsvādhyāyaḥ kriyate carśyaśṛṅgaḥ ||

Verse 9

ऋश्यशृङ्ग उवाच। ऋद्ध्या भवाञ्ज्योतिरिव प्रकाशते मन्ये चाहं त्वामभिवादनीयम्। पाद्यं वै ते संप्रदास्यामि कामा- द्यथाधर्मं फलमूलानि चैव ।।

ṛśyaśṛṅga uvāca| ṛddhyā bhavāñjyotiriva prakāśate manye cāhaṃ tvāmabhivādanīyam| pādyaṃ vai te saṃpradāsyāmi kāmā- dyathādharmaṃ phalamūlāni caiva ||

Verse 10

कौश्यां बृस्यामास्स्व यथोपजोषं कृष्णाजिनेनावृतायां सुखाय। क्व चाश्रमस्तव किं नाम चेदं व्रतंब्रह्मंश्चरसि हि देववत्त्वम् ।। समाधाय बोधयित्वा। इतिकार्यातां इतिकर्तव्यताम्। अन्तरं असान्निध्यम् ।।

kauśyāṃ bṛsyāmāssva yathopajoṣaṃ kṛṣṇājinenāvṛtāyāṃ sukhāya| kva cāśramastava kiṃ nāma cedaṃ vrataṃbrahmaṃścarasi hi devavattvam || samādhāya bodhayitvā| itikāryātāṃ itikartavyatām| antaraṃ asānnidhyam ||

Verse 11

वेश्योवाच। ममाश्रमः काश्यपपुत्र रम्य- स्त्रियोजनं शैलमिमं परेण। तत्रस्वधर्मोऽनभिवादनं नो न चोदकं पाद्यमुपस्पृशामः ।।

veśyovāca| mamāśramaḥ kāśyapaputra ramya- striyojanaṃ śailamimaṃ pareṇa| tatrasvadharmo'nabhivādanaṃ no na codakaṃ pādyamupaspṛśāmaḥ ||

Verse 12

भवता नाभिवाद्योऽहमभिवाद्यो भवान्मया। व्रतमेतादृशं ब्रह्मन्परिष्वज्यो भवान्मया ।।

bhavatā nābhivādyo'hamabhivādyo bhavānmayā| vratametādṛśaṃ brahmanpariṣvajyo bhavānmayā ||

Verse 13

ऋश्यशृङ्ग उवाच। फलानि पक्वानि ददानि तेऽहं भल्लातकान्यामलकानि चैव। करूषकानीङ्गुदधन्वनानि प्रियालानां काङ्क्षितं वै कुरुष्व ।।

ṛśyaśṛṅga uvāca| phalāni pakvāni dadāni te'haṃ bhallātakānyāmalakāni caiva| karūṣakānīṅgudadhanvanāni priyālānāṃ kāṅkṣitaṃ vai kuruṣva ||

Verse 14

लोमश उवाच। सा तानि सर्वाणि विसर्जयित्वा भक्ष्याण्यनर्हाणि ददौ ततोऽस्मै। तान्यृश्यशृङ्गाय महारसानि भृशं सुरूपाणि च मोदकानि ।। कौश्यां बृस्यामास्व कुशासने उपविश। यथोपजोषं यथासुखम् ।।

lomaśa uvāca| sā tāni sarvāṇi visarjayitvā bhakṣyāṇyanarhāṇi dadau tato'smai| tānyṛśyaśṛṅgāya mahārasāni bhṛśaṃ surūpāṇi ca modakāni || kauśyāṃ bṛsyāmāsva kuśāsane upaviśa| yathopajoṣaṃ yathāsukham ||

Verse 15

ददौ च माल्यानि सुगन्धवन्ति चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति। पेयानि चाग्र्याणि ततो मुमोद चिक्रीड चैव प्रजहास चैव ।।

dadau ca mālyāni sugandhavanti citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti| peyāni cāgryāṇi tato mumoda cikrīḍa caiva prajahāsa caiva ||

Verse 16

सा कन्दुकेनारमतास्य मूले विभज्यमाना फलिता लतेव। गात्रैश्च गात्राणि निषेवमाणा समाश्लिषच्चासकृदृश्यशृङ्गम् ।। अनर्हाणि अमूल्यानि ।।

sā kandukenāramatāsya mūle vibhajyamānā phalitā lateva| gātraiśca gātrāṇi niṣevamāṇā samāśliṣaccāsakṛdṛśyaśṛṅgam || anarhāṇi amūlyāni ||

Verse 17

सर्जानशोकांस्तिलकांश्च वृक्षा- न्सुपुष्पितानवनाम्यावभज्य। विलज्जमानेव मदाभिभूता प्रोभयामास सुतं महर्षेः ।।

sarjānaśokāṃstilakāṃśca vṛkṣā- nsupuṣpitānavanāmyāvabhajya| vilajjamāneva madābhibhūtā probhayāmāsa sutaṃ maharṣeḥ ||

Verse 18

अथर्श्यशृङ्गं विकृतंसमीक्ष्य पुनः पुनः पीञ्य च कायमस्य। अवेक्ष्यमाणा शनकैर्जगाम कृत्वाऽग्निहोत्रस्य तदाऽपदेशम् ।। मूले समीपे। विभज्यमाना अङ्गमोटनादीनि कुर्वाणा ।।

atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃsamīkṣya punaḥ punaḥ pīñya ca kāyamasya| avekṣyamāṇā śanakairjagāma kṛtvā'gnihotrasya tadā'padeśam || mūle samīpe| vibhajyamānā aṅgamoṭanādīni kurvāṇā ||

Verse 19

तस्यां गतायां मदनेन मत्तो विचेतनश्चाभवदृश्यशृङ्गः। तामेव भावेन गतेन शून्ये विनिःश्वसन्नार्तरूपो बभूव ।। कायं देहं पीड्य आलिङ्ग्येत्यर्थः। अपदेशं छलम् ।।

tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto vicetanaścābhavadṛśyaśṛṅgaḥ| tāmeva bhāvena gatena śūnye viniḥśvasannārtarūpo babhūva || kāyaṃ dehaṃ pīḍya āliṅgyetyarthaḥ| apadeśaṃ chalam ||

Verse 20

ततो मुहूर्ताद्धरिपिङ्गलाक्षः प्रवेष्टितो रोमभिरानखाग्रात्। स्वाध्यायवान्वृत्तसमाधियुक्तो विभाण्डकः काश्यपः प्रादुरासीत् ।। भावेनाभिप्राये ।।

tato muhūrtāddharipiṅgalākṣaḥ praveṣṭito romabhirānakhāgrāt| svādhyāyavānvṛttasamādhiyukto vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt || bhāvenābhiprāye ||

Verse 21

सोऽपश्यदासीनमुपेत्य पुत्रं ध्यायन्तमेकं विपरीतचित्तम्। विनिःश्वसन्तं मुहुरूर्ध्वदृष्टिं विभाण्‍कः पुत्रमुवाच दीनम् ।।

so'paśyadāsīnamupetya putraṃ dhyāyantamekaṃ viparītacittam| viniḥśvasantaṃ muhurūrdhvadṛṣṭiṃ vibhāṇ‍kaḥ putramuvāca dīnam ||

Verse 22

न कल्पिताः समिधः किंनु तात कच्चिद्धुतं चाग्निहोऽत्रं त्वयाऽद्य। न संसृष्टं क्रियते द्वारभागे सुवृक्षाणा खण्डने कः प्रवृत्तः ।।

na kalpitāḥ samidhaḥ kiṃnu tāta kacciddhutaṃ cāgniho'traṃ tvayā'dya| na saṃsṛṣṭaṃ kriyate dvārabhāge suvṛkṣāṇā khaṇḍane kaḥ pravṛttaḥ ||

Verse 23

सुनिर्णिक्तं स्रुक्स्रुवं होमधेनुः कच्चित्सवत्साद्यकृता त्वया च। कोप्यागतः शुश्रूषणायेह पुत्र कुतश्चित्रं माल्यमिदं प्रवृद्धम् ।। प्रवेष्टितो व्याप्तः ।।

sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ kaccitsavatsādyakṛtā tvayā ca| kopyāgataḥ śuśrūṣaṇāyeha putra kutaścitraṃ mālyamidaṃ pravṛddham || praveṣṭito vyāptaḥ ||

Verse 24

न वै यथापूर्वमिवासि पुत्र चिन्तापरश्चासि विचेतनश्च। दीनोतिमात्रं किमिवाद्य खिन्नः पृच्छामि त्वां क इहाद्यागतोऽभूत् ।।

na vai yathāpūrvamivāsi putra cintāparaścāsi vicetanaśca| dīnotimātraṃ kimivādya khinnaḥ pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato'bhūt ||