Adhyaya 111

Verse 1

युधिष्ठिरेण कौशिकीतीरे ऋश्यशृङ्गाश्रमगमनम् ।। 1 ।। लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति विभाण्डकान्मृग्यामृश्यशृङ्गोत्पत्तिकथनम् ।। 2 ।। लोमपादेनानावृष्टिनिवृत्तये ऋश्यशृङ्गानयनं चोदिताभिर्वेश्याभिस्तद्वनगमनम् ।। 3 ।। लोमश उवाच। एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ। विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते ।।

yudhiṣṭhireṇa kauśikītīre ṛśyaśṛṅgāśramagamanam || 1 || lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati vibhāṇḍakānmṛgyāmṛśyaśṛṅgotpattikathanam || 2 || lomapādenānāvṛṣṭinivṛttaye ṛśyaśṛṅgānayanaṃ coditābhirveśyābhistadvanagamanam || 3 || lomaśa uvāca| eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha| viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate ||

Verse 2

आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः। ऋश्यशृङ्गः सुतो यस् तपस्वी संयतेन्द्रियः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ।। 111 ।।

āśramaścaiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ| ṛśyaśṛṅgaḥ suto yas tapasvī saṃyatendriyaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 111 ||

Verse 3

तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम्। अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा ।। काश्यपस्य विभाण्कस्य ।।

tapaso yaḥ prabhāvena varṣayāmāsa vāsavam| anāvṛṣṭhyāṃ bhayādyasya vavarṣa balavṛtrahā || kāśyapasya vibhāṇkasya ||

Verse 4

मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः। विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत् ।।

mṛgyāṃ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ| viṣaye lomapādasya yaścakārādbhutaṃ mahat ||

Verse 5

निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः। लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा ।।

nirvartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ| lomapādo duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā ||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः। विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| ṛśyaśṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyāmutpannaḥ kāśyapātmajaḥ| viruddhayonisaṃsargaḥ kathaṃ ca tapasā yutaḥ ||

Verse 7

किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः। अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा ।।

kimarthaṃ ca bhayācchakrastasya bālasya dhīmataḥ| anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtrahā ||

Verse 8

कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता। लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै ।।

kathaṃrūpā ca sā śāntā rājaputrī pativratā| lobhayāmāsa yā ceto mṛgabhūsya tasya vai ||

Verse 9

लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः। कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ।।

lomapādaśca rājarṣiryadā'śrūyata dhārmikaḥ| kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣatpākaśāsanaḥ ||

Verse 10

एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम्। वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम् ।। हर्षयामास वासवमिति ध. पाठः ।।

etanme bhagavansarvaṃ vistareṇa yathātatham| vaktumarhasi śuśrūṣorṛśyaśṛṅgas ceṣṭitam || harṣayāmāsa vāsavamiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 11

लोमश उवाच। विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः। अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ।।

lomaśa uvāca| vibhāṇḍakasya brahmarṣestapasā bhāvitātmanaḥ| amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ ||

Verse 12

शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान्। महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः ।।

śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān| mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃbhataḥ ||

Verse 13

महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः। दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः ।।

mahāhradaṃ samāsādya kāśyapastapasi sthitaḥ| dīrghakālaṃ riśrānta ṛṣirdevarṣisaṃmitaḥ ||

Verse 14

तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम्। अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा। सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः ।।

tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvā'psarasamurvaśīm| apsūpaspṛśato rājanmṛgī taccāpibattadā| saha toyena tṛṣitā garbhiṇī cābhavattataḥ ||

Verse 15

सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा। देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे ।। शुस्रूषोर्मे इति संबन्धः ।।

sā puroktā bhagavatā brahmaṇā lokakartṛṇā| devakanyā mṛgī bhūtvā muniṃ sūya vimokṣyase || śusrūṣorme iti saṃbandhaḥ ||

Verse 16

अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात्। तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः। ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत ।। सूय प्रसूय ।।

amoghatvādvidheścaiva bhāvitvāddaivanirmitāt| tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavattasva putro mahānṛṣiḥ| ṛśyaśṛṅgastaponityo vana evābhyavardhata || sūya prasūya ||

Verse 17

तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः। तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत् ।।

tasya śṛṅgaṃ śirasi vai rājannāsīnmahātmanaḥ| tenarśyaśṛṅga ityevaṃ tadā sa prathito'bhavat ||

Verse 18

न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः। तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप ।।

na tena dṛṣṭapūrvo'nyaḥ pituranyatramānuṣaḥ| tasmāttasya mano nityaṃ brahmacarye'bhavannṛpa ||

Verse 19

एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै। कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत् ।। विधेः विधिवाक्यस्य दैवनिर्मिताद्धेतोः भावित्वात् अपरिहार्यत्वाच्च ।।

etasminneva kāle tu sakhā daśaraśasya vai| kalomapāda itikhyāto hyaṅgānāmīśvaro'bhavat || vidheḥ vidhivākyasya daivanirmitāddhetoḥ bhāvitvāt aparihāryatvācca ||

Verse 20

तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः। दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत। स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम ।। अङ्गानां देशानाम् ।।

tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ| daivopahatasattvena dharmajñenāpi bhārata| sa brāhmaṇaiḥ parityaktastadā bharatasattama || aṅgānāṃ deśānām ||

Verse 21

पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया। न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः ।।

purohitāpacārācca tasya rājño yadacchayā| na vavarṣa sahasrākṣastato'pīḍyanta vai prajāḥ ||

Verse 22

स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः। प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते ।।

sa brāhmaṇānparyapṛcchattapoyuktānmanīṣiṇaḥ| pravarṣaṇe surendrasya samarthānpṛthivīpate ||

Verse 23

कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिमृश्यताम्। तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः ।।

kathaṃ pravarṣetparjanya upāyaḥ parimṛśyatām| tamūcuścoditāste tu svamatāni manīṣiṇaḥ ||

Verse 24

तत्र त्वेको रमुनिवरस्तं राजानमुवाच ह। कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर ।। मिथ्याकृतः मया तुभ्यं दातुं किमपि न प्रतिश्रुतमित्यपलापं कृतवानित्यर्थः ।।

tatra tveko ramunivarastaṃ rājānamuvāca ha| kupitāstava rājendra brāhmaṇā niṣkṛtiṃ cara || mithyākṛtaḥ mayā tubhyaṃ dātuṃ kimapi na pratiśrutamityapalāpaṃ kṛtavānityarthaḥ ||

Verse 25

ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव। ऐणेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम् ।। निष्कृतिं प्रायश्चित्तम् ।।

ṛśyaśṛṅgaṃ munisutamānayasva ca pārthiva| aiṇeyamanabhijñaṃ ca nārīṇāmārjave ratam || niṣkṛtiṃ prāyaścittam ||

Verse 26

स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः। सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नास्ति संशयः ।।

sa cedavataredrājanviṣayaṃ te mahātapāḥ| sadyaḥ pravarṣetparjanya iti me nāsti saṃśayaḥ ||

Verse 27

एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः। स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु ।।

etacchrutvā vaco rājankṛtvā niṣkṛtimātmanaḥ| sa gatvā punarāgacchatprasanneṣu dvijātiṣu ||

Verse 28

राजानमागतं ज्ञात्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः। स च ता प्रतिजग्राह पितेव हितकृत्सदा ।।

rājānamāgataṃ jñātvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ| sa ca tā pratijagrāha piteva hitakṛtsadā ||

Verse 29

ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान्। ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये ।।

tato'ṅgapatirāhūya sacivānmantrakovidān| ṛśyaśṛṅgāgame yatnamakaronmantraniścaye ||

Verse 30

सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः। शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञौर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः ।।

so'dhyagacchadupāyaṃ tu tairamātyaiḥ sahācyutaḥ| śāstrajñairalamarthajñaurnītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ ||

Verse 31

ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः। वेश्याः सर्वत्रनिष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः ।। मुनिसुतमाह्वयस्वचेति क. पाठः ।।

tataścānāyayāmāsa vāramukhyā mahīpatiḥ| veśyāḥ sarvatraniṣṇātāstā uvāca sa pārthivaḥ || munisutamāhvayasvaceti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 32

ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः। लोभयित्वाऽभिविश्चास्य विषयं मम शोभनाः ।।

ṛśyaśṛṅgamṛṣeḥ putramānayadhvamupāyataḥ| lobhayitvā'bhiviścāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ ||

Verse 33

ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः। अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विषण्णा गतचेतसः ।।

tā rājabhayabhītāśca śāpabhītāśca yoṣitaḥ| aśakyamūcustatkāryaṃ viṣaṇṇā gatacetasaḥ ||

Verse 34

तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत्। प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् ।। सर्वत्र परवञ्चनादौ निष्णाताः कुशलाः ।।

tatra tvekā jaradyoṣā rājānamidamabravīt| prayatiṣye mahārāja tamānetuṃ tapodhanam || sarvatra paravañcanādau niṣṇātāḥ kuśalāḥ ||

Verse 35

अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमर्हसि। ततः शक्ष्याम्यानयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम् ।।

abhipretāṃstu me kāmāṃstvamanujñātumarhasi| tataḥ śakṣyāmyānayitumṛśyaśṛṅgamṛṣeḥ sutam ||

Verse 36

तस्याः सर्वमभिप्रेतमन्वजानात्स पार्थिवः। धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ।। जरद्योषा वृद्धास्त्री ।।

tasyāḥ sarvamabhipretamanvajānātsa pārthivaḥ| dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca || jaradyoṣā vṛddhāstrī ||

Verse 37

ततो रूपेण सपन्ना वयसा च महीपते। स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा ।।

tato rūpeṇa sapannā vayasā ca mahīpate| striya ādāya kāścitsā jagāma vanamañjasā ||