Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेयचोदितेन विदुरेण धृतराष्ट्राय भीमकृतकिर्मीरवधप्रकारकथनम् ।। धृतराष्ट्र उवाच।। किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् । रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत्समागमः ।।१।। विदुर उवाच।। शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणः । श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः ।।२।। इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः । जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद्वनम् ।।३।। रात्रौ निशीथे स्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप । प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम् ।।४।। तद्वनं तापसा नित्यं शेषाश्च वनचारिणः । दूरात्परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात्किल ।।५।। तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत । दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत ।।६।। बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम् । स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः ।।७।। दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम् । सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम् ।।८।। सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम् । मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयमिव तोयदम् ।।९।। तस्य नादेन सन्त्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम् । विमुक्तनादाः सम्पेतुः स्थलजा जलजैः सह ।।१०।। सम्प्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम् । तद्वनं तस्य नादेन सम्प्रस्थितमिवाभवत् ।।११।। तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवः । विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान् ।।१२।। तस्मिन्क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः । रजसा संवृतं तेन नष्टर्ष्कमभवन्नभः ।।१३।। पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः । पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः ।।१४।। स दृष्ट्वा पाण्डवान्दूरात्कृष्णाजिनसमावृतान् । आवृणोत्तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः ।।१५।। तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना । अदृष्टपूर्वं सन्त्रासान्न्यमीलयत लोचने ।।१६।। दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा । पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता ।।१७।। मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः । इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम् ।।१८।। अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम् । रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैः ।।१९।। पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान् ।।१९।। स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः । काममूर्तिधरः क्षुद्रः कालकल्पो व्यदृश्यत ।।२०।। तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः । को भवान्कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम् ।।२१।। प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः ।।२२।। वनेऽस्मिन्काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः । युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन् ।।२३।। के यूयमिह सम्प्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम् । युधि निर्जित्य वः सर्वान्भक्षयिष्ये गतज्वरः ।।२४।। युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः । आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत ।।२५।। पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः । सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः ।।२६।। हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः । वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम् ।।२७।। किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम । उपपादितमद्येह चिरकालान्मनोगतम् ।।२८।। भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः । चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनमासादयाम्यहम् ।।२९।। सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम् । अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः ।।३०।। वेत्रकीयगृहे राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा । विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम् ।।३१।। हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः । हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा ।।३२।। सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम् । प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे समास्थिते ।।३३।। अद्यास्य यातयिष्यामि तद्वैरं चिरसम्भृतम् । तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा ।।३४।। अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च । शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्व राक्षसकण्टकम् ।।३५।। यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै । अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर ।।३६।। एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम् । सम्भक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम् ।।३७।। एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसन्धो युधिष्ठिरः । नैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम् ।।३८।। ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुम । दशव्याममिवोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत्तदा ।।३९।। चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम् । निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः ।।४०।। निवार्य भीमो जिष्णुं तु तद्रक्षो घोरदर्शनम् । अभिद्रुत्याब्रवीद्वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत ।।४१।। इत्युक्त्वैनमभिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः । निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्ठपुटो बली ।।४२।। तमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा ।।४२।। यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनि । पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव ।।४३।। असम्भ्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत । चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव ।।४४।। तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरः । पदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनराव्रजत् ।।४५।। किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम् । दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्ययुध्यत ।।४६।। तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् । वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोर्यथा श्रीकाङ्क्षिणोः पुरा ।।४७।। शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदुर्नैकधा तयोः । यथैवोत्पलपद्मानि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा ।।४८।। मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः । चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने ।।४९।। तद्वृक्षयुद्धमभवत्सुमुहूर्तं विशां पते । राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च ।।५०।। ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः । प्राहिणोद्राक्षसः क्रुद्धो भीमसेनश्चचाल ह ।।५१।। तं शिलाताडनजडं पर्यधावत्स राक्षसः । बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम् ।।५२।। तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् । उभावपि चकाशेते प्रयुद्धौ वृषभाविव ।।५३।। तयोरासीत्सुतुमुलः सम्प्रहारः सुदारुणः । नखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः ।।५४।। दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः । कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः ।।५५।। अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितः । मातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखः ।।५६।। तं चाप्याथ ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान् । तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः ।।५७।। तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा । शब्दः समभवद्घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ।।५८।। अथैनमाक्षिप्य बलाद्गृह्य मध्ये वृकोदरः । धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम् ।।५९।। स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे । व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम् ।।६०।। तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः । योक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा ।।६१।। विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम् । भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम् ।।६२।। तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः । प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारममारयत् ।।६३।। आक्रम्य स कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम् । अपीडयत बाहुभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः ।।६४।। अथ तं जडसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम् । भूतले पातयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ।।६५।। हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम् । करिष्यसि गतश्चासि यमस्य सदनं प्रति ।।६६।। इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर; स्तं राक्षसं क्रोधविवृत्तनेत्रः । प्रस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त; मुद्भ्रान्तचित्तं व्यसुमुत्ससर्ज ।।६७।। तस्मिन्हते तोयदतुल्यरूपे; कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः । भीमं प्रशस्याथ गुणैरनेकै; र्हृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः ।।६८।। एवं विनिहतः सङ्ख्ये किर्मीरो मनुजाधिप । भीमेन वचनात्तस्य धर्मराजस्य कौरव ।।६९।। ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितः । द्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह ।।७०।। समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः । प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर्वृकोदरम् ।।७१।। भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः । विविशुस्तद्वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम् ।।७२।। स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः । वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः ।।७३।। तत्राश्रौषमहं चैतत्कर्म भीमस्य भारत । ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः ।।७४।। वैशम्पायन उवाच।। एवं विनिहतं सङ्ख्ये किर्मीरं राक्षसोत्तमम् । श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा ।।७५।। 3.11.75 धृतराष्ट्र उवाच। किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्। रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत्समागमः ।।

maitreyacoditena vidureṇa dhṛtarāṣṭrāya bhīmakṛtakirmīravadhaprakārakathanam || dhṛtarāṣṭra uvāca|| kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotumicchāmi kathyatām | rakṣasā bhīmasenasya kathamāsītsamāgamaḥ ||1|| vidura uvāca|| śṛṇu bhīmasya karmedamatimānuṣakarmaṇaḥ | śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ ||2|| itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ | jagmustribhirahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tadvanam ||3|| rātrau niśīthe svābhīle gate'rdhasamaye nṛpa | pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām ||4|| tadvanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāśca vanacāriṇaḥ | dūrātpariharanti sma puruṣādabhayātkila ||5|| teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgamāvṛtya bhārata | dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata ||6|| bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam | sthitamāvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ ||7|| daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham | sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākamivāmbudam ||8|| sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam | muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyamiva toyadam ||9|| tasya nādena santrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam | vimuktanādāḥ sampetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha ||10|| sampradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam | tadvanaṃ tasya nādena samprasthitamivābhavat ||11|| tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ | vidūrajātāśca latāḥ samāśliṣyanta pādapān ||12|| tasminkṣaṇe'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ | rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkamabhavannabhaḥ ||13|| pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāmavijñāto mahāripuḥ | pañcānāmindriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ ||14|| sa dṛṣṭvā pāṇḍavāndūrātkṛṣṇājinasamāvṛtān | āvṛṇottadvanadvāraṃ maināka iva parvataḥ ||15|| taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā | adṛṣṭapūrvaṃ santrāsānnyamīlayata locane ||16|| duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā | pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā ||17|| momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ | indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim ||18|| atha tāṃ rākṣasīṃ māyāmutthitāṃ ghoradarśanām | rakṣoghnairvividhairmantrairdhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ ||19|| paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayāmāsa vīryavān ||19|| sa naṣṭamāyo'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ | kāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata ||20|| tamuvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ | ko bhavānkasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryamucyatām ||21|| pratyuvācātha tadrakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram | ahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ ||22|| vane'sminkāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ | yudhi nirjitya puruṣānāhāraṃ nityamācaran ||23|| ke yūyamiha samprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam | yudhi nirjitya vaḥ sarvānbhakṣayiṣye gatajvaraḥ ||24|| yudhiṣṭhirastu tacchrutvā vacastasya durātmanaḥ | ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata ||25|| pāṇḍavo dharmarājo'haṃ yadi te śrotramāgataḥ | sahito bhrātṛbhiḥ sarvairbhīmasenārjunādibhiḥ ||26|| hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatistataḥ | vanamabhyāgato ghoramidaṃ tava parigraham ||27|| kirmīrastvabravīdenaṃ diṣṭyā devairidaṃ mama | upapāditamadyeha cirakālānmanogatam ||28|| bhīmasenavadhārthaṃ hi nityamabhyudyatāyudhaḥ | carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainamāsādayāmyaham ||29|| so'yamāsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaściram | anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ ||30|| vetrakīyagṛhe rājanbrāhmaṇacchadmarūpiṇā | vidyābalamupāśritya na hyastyasyaurasaṃ balam ||31|| hiḍimbaśca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥ | hato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā ||32|| so'yamabhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam | pracārasamaye'smākamardharātre samāsthite ||33|| adyāsya yātayiṣyāmi tadvairaṃ cirasambhṛtam | tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā ||34|| adyāhamanṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyustathaiva ca | śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam ||35|| yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai | adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyataste yudhiṣṭhira ||36|| enaṃ hi vipulaprāṇamadya hatvā vṛkodaram | sambhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram ||37|| evamuktastu dharmātmā satyasandho yudhiṣṭhiraḥ | naitadastīti sakrodho bhartsayāmāsa rākṣasam ||38|| tato bhīmo mahābāhurārujya tarasā druma | daśavyāmamivodviddhaṃ niṣpatramakarottadā ||39|| cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam | nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo'rjunaḥ ||40|| nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tadrakṣo ghoradarśanam | abhidrutyābravīdvākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata ||41|| ityuktvainamabhikruddhaḥ kakṣyāmutpīḍya pāṇḍavaḥ | niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balī ||42|| tamabhyadhāvadvegena bhīmo vṛkṣāyudhastadā ||42|| yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatastaṃ tasya mūrdhani | pātayāmāsa vegena kuliśaṃ maghavāniva ||43|| asambhrāntaṃ tu tadrakṣaḥ samare pratyadṛśyata | cikṣepa colmukaṃ dīptamaśaniṃ jvalitāmiva ||44|| tadudastamalātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ | padā savyena cikṣepa tadrakṣaḥ punarāvrajat ||45|| kirmīraścāpi sahasā vṛkṣamutpāṭya pāṇḍavam | daṇḍapāṇiriva kruddhaḥ samare pratyayudhyata ||46|| tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanam | vālisugrīvayorbhrātroryathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā ||47|| śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidurnaikadhā tayoḥ | yathaivotpalapadmāni mattayordvipayostathā ||48|| muñjavajjarjarībhūtā bahavastatra pādapāḥ | cīrāṇīva vyudastāni rejustatra mahāvane ||49|| tadvṛkṣayuddhamabhavatsumuhūrtaṃ viśāṃ pate | rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇāmuttamasya ca ||50|| tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ | prāhiṇodrākṣasaḥ kruddho bhīmasenaścacāla ha ||51|| taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvatsa rākṣasaḥ | bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānuriva bhāskaram ||52|| tāvanyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam | ubhāvapi cakāśete prayuddhau vṛṣabhāviva ||53|| tayorāsītsutumulaḥ samprahāraḥ sudāruṇaḥ | nakhadaṃṣṭrāyudhavatorvyāghrayoriva dṛptayoḥ ||54|| duryodhananikārācca bāhuvīryācca darpitaḥ | kṛṣṇānayanadṛṣṭaśca vyavardhata vṛkodaraḥ ||55|| abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇādamarṣitaḥ | mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ ||56|| taṃ cāpyātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavān | tamākṣipadbhīmaseno balena balināṃ varaḥ ||57|| tayorbhujaviniṣpeṣādubhayorbalinostadā | śabdaḥ samabhavadghoro veṇusphoṭasamo yudhi ||58|| athainamākṣipya balādgṛhya madhye vṛkodaraḥ | dhūnayāmāsa vegena vāyuścaṇḍa iva drumam ||59|| sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe | vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam ||60|| tata enaṃ pariśrāntamupalabhya vṛkodaraḥ | yoktrayāmāsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā ||61|| vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam | bhrāmayāmāsa suciraṃ visphurantamacetasam ||62|| taṃ viṣīdantamājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ | pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāramamārayat ||63|| ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam | apīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ ||64|| atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam | bhūtale pātayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha ||65|| hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvamaśrupramārjanam | kariṣyasi gataścāsi yamasya sadanaṃ prati ||66|| ityevamuktvā puruṣapravīra; staṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥ | prasrastavastrābharaṇaṃ sphuranta; mudbhrāntacittaṃ vyasumutsasarja ||67|| tasminhate toyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ | bhīmaṃ praśasyātha guṇairanekai; rhṛṣṭāstato dvaitavanāya jagmuḥ ||68|| evaṃ vinihataḥ saṅkhye kirmīro manujādhipa | bhīmena vacanāttasya dharmarājasya kaurava ||69|| tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tadaparājitaḥ | draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tāmuvāsa ha ||70|| samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ | prahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsurvṛkodaram ||71|| bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ | viviśustadvanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam ||72|| sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ | vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalāddhataḥ ||73|| tatrāśrauṣamahaṃ caitatkarma bhīmasya bhārata | brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsansamāgatāḥ ||74|| vaiśampāyana uvāca|| evaṃ vinihataṃ saṅkhye kirmīraṃ rākṣasottamam | śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavattadā ||75|| 3.11.75 dhṛtarāṣṭra uvāca| kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotumicchāmi kathyatām| rakṣasā bhīmasenasya kathamāsītsamāgamaḥ ||

Verse 2

विदुर उवाच। शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानषकर्मणः। श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः ।।

vidura uvāca| śṛṇu bhīmasya karmedamatimānaṣakarmaṇaḥ| śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ ||

Verse 3

इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः। जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद्वनम् ।।

itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ| jagmustribhirahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tadvanam ||

Verse 4

रात्रौ निशीथे त्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप। प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां घोरकर्मणाम् ।।

rātrau niśīthe tvābhīle gate'rdhasamaye nṛpa| pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ ghorakarmaṇām ||

Verse 5

तद्वनं तापसा नित्यमशेषा वनचारिणः। दूरात्परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात्किल ।।

tadvanaṃ tāpasā nityamaśeṣā vanacāriṇaḥ| dūrātpariharanti sma puruṣādabhayātkila ||

Verse 6

तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत। दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः मोल्मुकं प्रत्यपद्यत ।।

teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgamāvṛtya bhārata| dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ molmukaṃ pratyapadyata ||

Verse 7

बाहू महान्तौ कृत्वा च तथास्यं च भयानकम्। स्थितमावृत्यपन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः ।।

bāhū mahāntau kṛtvā ca tathāsyaṃ ca bhayānakam| sthitamāvṛtyapanthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ ||

Verse 8

दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम्। सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम् ।।

daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham| sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākamivāmbudam ||

Verse 9

सृजन्तं राक्षसीं मायां महानादनिनादितम्। मुञ्चन्तं विपुलान्नादान्सतोयमिव तोयदम् ।। आभिले भयंकरे। अर्द्धसमयेऽर्द्धज्ञाने गतेसति। लोके तन्द्रावति सतीत्यर्थः ।।

sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahānādanināditam| muñcantaṃ vipulānnādānsatoyamiva toyadam || ābhile bhayaṃkare| arddhasamaye'rddhajñāne gatesati| loke tandrāvati satītyarthaḥ ||

Verse 10

तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम्। विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह ।।

tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam| vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha ||

Verse 11

संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम्। तद्वनं तस्य नादेन संप्रस्थितमिवाभवत् ।।

saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam| tadvanaṃ tasya nādena saṃprasthitamivābhavat ||

Verse 12

तस्योरुवाताभिहतास्ताम्रपल्लवबाहवः। विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्ति पादपान् ।।

tasyoruvātābhihatāstāmrapallavabāhavaḥ| vidūrajātāśca latāḥ samāśliṣyanti pādapān ||

Verse 13

तस्मिन्क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः। रजसा संवृतं तेन नष्टर्क्षमभवन्नभः ।।

tasminkṣaṇe'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ| rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarkṣamabhavannabhaḥ ||

Verse 14

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः। पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकावेश इवातुलः ।।

pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāmavijñāto mahāripuḥ| pañcānāmindriyāṇāṃ tu śokāveśa ivātulaḥ ||

Verse 15

स दृष्ट्वा पाण्डवान्दूरात्कृष्णाजिनसमावृतान्। आवृणोत्तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः ।।

sa dṛṣṭvā pāṇḍavāndūrātkṛṣṇājinasamāvṛtān| āvṛṇottadvanadvāraṃ maināka iva parvataḥ ||

Verse 16

तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना। अदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने ।।

taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā| adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsānnyamīlayata locane ||

Verse 17

दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा। पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता ।।

duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā| pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā ||

Verse 18

विमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः। इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथारतिम् ।।

vimuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ| indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathāratim ||

Verse 19

अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम्। रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैः ।।

atha tāṃ rākṣasīṃ māyāmutthitāṃ ghoradarśanām| rakṣoghnairvividhairmantrairdhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ ||

Verse 20

पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान्। स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।।

paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayāmāsa vīryavān| sa naṣṭamāyo'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ ||

Verse 21

काममूर्तिधरः क्रूरः कालकल्पो व्यदृश्यत। तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः ।।

kāmamūrtidharaḥ krūraḥ kālakalpo vyadṛśyata| tamuvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 22

को भवान्कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम्। प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।।

ko bhavānkasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryamucyatām| pratyuvācātha tadrakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 23

अहं वकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः। वनेऽस्मिन्काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः ।।

ahaṃ vakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ| vane'sminkāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ ||

Verse 24

युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन्। के यूयमभिसंप्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम्। युधि निर्जित्यवः सर्वान्भक्षयिष्ये गतज्वरः ।।

yudhi nirjitya puruṣānāhāraṃ nityamācaran| ke yūyamabhisaṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam| yudhi nirjityavaḥ sarvānbhakṣayiṣye gatajvaraḥ ||

Verse 25

विदुर उवाच। युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः। आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत ।।

vidura uvāca| yudhiṣṭhirastu tacchrutvā vacastasya durātmanaḥ| ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata ||

Verse 26

पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः। सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः ।।

pāṇḍavo dharmarājo'haṃ yadi te śrotramāgataḥ| sahito bhrātṛbhiḥ sarvairbhīmasenārjunādibhiḥ ||

Verse 27

हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः। वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम् ।।

hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatistataḥ| vanamabhyāgato ghoramidaṃ tava parigraham ||

Verse 28

विस्मयं परमं गत्वा राक्षसो घोरदर्शनः। किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम। उपपादितमद्येह चिरकालान्मनोरथम् ।।

vismayaṃ paramaṃ gatvā rākṣaso ghoradarśanaḥ| kirmīrastvabravīdenaṃ diṣṭyā devairidaṃ mama| upapāditamadyeha cirakālānmanoratham ||

Verse 29

भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः। चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनं चासादयाम्यहम् ।।

bhīmasenavadhārthaṃ hi nityamabhyudyatāyudhaḥ| carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainaṃ cāsādayāmyaham ||

Verse 30

सोयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम्। अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः ।।

soyamāsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaściram| anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ ||

Verse 31

वैत्रकीयवने राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा। विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्मस्त्यस्यौरसं बलम् ।। भयानके इतिविश्वः ।।

vaitrakīyavane rājanbrāhmaṇacchadmarūpiṇā| vidyābalamupāśritya na hmastyasyaurasaṃ balam || bhayānake itiviśvaḥ ||

Verse 32

हिडिम्बश्च सखा मह्मं दयितो वनगोचरः। हतो दुरात्मनाऽनेन स्वसा चास्य हृता पुरा ।। दैत्रकीयवने एकचक्रायाम् ।।

hiḍimbaśca sakhā mahmaṃ dayito vanagocaraḥ| hato durātmanā'nena svasā cāsya hṛtā purā || daitrakīyavane ekacakrāyām ||

Verse 33

सोयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम्। प्रचारसमयेऽस्माकमर्द्धरात्रे स्थिते समे ।।

soyamabhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam| pracārasamaye'smākamarddharātre sthite same ||

Verse 34

अद्यास्य यातयिष्यामि तद्वैरं चिरसंभृतम्। तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा ।।

adyāsya yātayiṣyāmi tadvairaṃ cirasaṃbhṛtam| tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā ||

Verse 35

अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च। शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा राक्षसकण्टकम् ।। महां मम ।।

adyāhamanṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyustathaiva ca| śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatvā rākṣasakaṇṭakam || mahāṃ mama ||

Verse 36

यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै। अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर ।।

yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai| adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyataste yudhiṣṭhira ||

Verse 37

एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम्। संभक्ष्य जरयिष्यामि यथाऽगस्त्यो महासुरम् ।। लब्धास्मि लप्स्यामि ।।

enaṃ hi vipulaprāṇamadya hatvā vṛkodaram| saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathā'gastyo mahāsuram || labdhāsmi lapsyāmi ||

Verse 38

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसन्धो युधिष्ठिरः। नैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम् ।।

evamuktastu dharmātmā satyasandho yudhiṣṭhiraḥ| naitadastīti sakrodho bhartsayāmāsa rākṣasam ||

Verse 39

ततो भीमो महाबाहुरारुज्यतरसा द्रुमम्। दशव्याममथोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत्तदा ।। महासुरं वातापिम् ।।

tato bhīmo mahābāhurārujyatarasā drumam| daśavyāmamathodviddhaṃ niṣpatramakarottadā || mahāsuraṃ vātāpim ||

Verse 40

चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम्। निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः ।। आरुज्यभङ्त्वा। दशव्यामं विस्तारितयोः करयोस्तिर्यगन्तरम्। उद्विद्धं उत्पाटितम् ।।

cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam| nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo'rjunaḥ || ārujyabhaṅtvā| daśavyāmaṃ vistāritayoḥ karayostiryagantaram| udviddhaṃ utpāṭitam ||

Verse 41

निवार्य भीमो जिष्णुं तं तद्रक्षो मेघनिःस्वनम्। अभिद्रुत्याब्रवीद्वाक्यं तिष्ठतिष्ठेति भारत ।।

nivārya bhīmo jiṣṇuṃ taṃ tadrakṣo meghaniḥsvanam| abhidrutyābravīdvākyaṃ tiṣṭhatiṣṭheti bhārata ||

Verse 42

इत्युक्त्वैनमतिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः। निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टौष्ठपुटो बली। तमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा ।। वज्रेण निष्पेषश्चूर्णीभावो यस्य पर्वतस्य तद्वत् गौरवं गुरुत्वं यस्य तत्तथा ।

ityuktvainamatikruddhaḥ kakṣyāmutpīḍya pāṇḍavaḥ| niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭauṣṭhapuṭo balī| tamabhyadhāvadvegena bhīmo vṛkṣāyudhastadā || vajreṇa niṣpeṣaścūrṇībhāvo yasya parvatasya tadvat gauravaṃ gurutvaṃ yasya tattathā |

Verse 43

यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनि। पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव ।।

yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatastaṃ tasya mūrdhani| pātayāmāsa vegena kuliśaṃ maghavāniva ||

Verse 44

असंभ्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत। चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव ।।

asaṃbhrāntaṃ tu tadrakṣaḥ samare pratyadṛśyata| cikṣepa colmukaṃ dīptamaśaniṃ jvalitāmiva ||

Verse 45

तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरः। पदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनराव्रजत् ।। कक्ष्यामुत्पीड्य परिधानवस्त्रं दृढीकृत्य ।।

tadudastamalātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ| padā savyena cikṣepa tadrakṣaḥ punarāvrajat || kakṣyāmutpīḍya paridhānavastraṃ dṛḍhīkṛtya ||

Verse 46

किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम्। दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्यधावत ।।

kirmīraścāpi sahasā vṛkṣamutpāṭya pāṇḍavam| daṇḍapāṇiriva kruddhaḥ samare pratyadhāvata ||

Verse 47

तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्। वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोर्यथा स्त्रीकाङ्क्षिणोः पुरा ।।

tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanam| vālisugrīvayorbhrātroryathā strīkāṅkṣiṇoḥ purā ||

Verse 48

शीर्षयोः पतिता वृक्षा विभिदुर्नैकधा तयोः। यथैवोत्पलपत्राणि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा ।।

śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā vibhidurnaikadhā tayoḥ| yathaivotpalapatrāṇi mattayordvipayostathā ||

Verse 49

मूर्ध्निजर्झरभूतास्तु बहवस्तत्र पादपाः। चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने ।। उदस्तं उत्क्षिप्तम्। अलातं उल्मुकम्। रक्षः राक्षसम् ।।

mūrdhnijarjharabhūtāstu bahavastatra pādapāḥ| cīrāṇīva vyudastāni rejustatra mahāvane || udastaṃ utkṣiptam| alātaṃ ulmukam| rakṣaḥ rākṣasam ||

Verse 50

तद्वृक्षयुद्धमभवन्महूर्तं भरतर्षभ। राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च ।।

tadvṛkṣayuddhamabhavanmahūrtaṃ bharatarṣabha| rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇāmuttamasya ca ||

Verse 51

ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः। प्राहिणोद्रासः क्रुद्धो भीमसेनश्चचाल ह ।।

tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ| prāhiṇodrāsaḥ kruddho bhīmasenaścacāla ha ||

Verse 52

तं शिलाताडनजडं पर्यधावत राक्षसः। बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम् ।।

taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvata rākṣasaḥ| bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānuriva bhāskaram ||

Verse 53

तावन्योन्यं समाश्लिश्य प्रकर्षन्तौ परस्परम्। उभावपि चकाशेते प्रवृद्धौ वृषभाविव ।।

tāvanyonyaṃ samāśliśya prakarṣantau parasparam| ubhāvapi cakāśete pravṛddhau vṛṣabhāviva ||

Verse 54

तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः। नखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः ।।

tayorāsītsutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ| nakhadaṃṣṭrāyudhavatorvyāghrayoriva dṛptayoḥ ||

Verse 55

दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः। कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः ।। चीराणि वृक्षद ल्कलानि ।।

duryodhananikārācca bāhuvīryācca darpitaḥ| kṛṣṇānayanadṛṣṭaśca vyavardhata vṛkodaraḥ || cīrāṇi vṛkṣada lkalāni ||

Verse 56

अभिहत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितः। मातङ्गमिव मातङ्गः प्रभिननकरटामुखम् ।। निकारात् परिभवात्। कृष्णाया आनय दृष्टं येन स तथा। द्रौपद्याकर्षणेन कुपित इत्यर्थः ।।

abhihatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇādamarṣitaḥ| mātaṅgamiva mātaṅgaḥ prabhinanakaraṭāmukham || nikārāt paribhavāt| kṛṣṇāyā ānaya dṛṣṭaṃ yena sa tathā| draupadyākarṣaṇena kupita ityarthaḥ ||

Verse 57

स चाप्येनं ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यबान्। तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः ।।

sa cāpyenaṃ tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryabān| tamākṣipadbhīmaseno balena balināṃ varaḥ ||

Verse 58

तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा। शब्दः समभवद्घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ।।

tayorbhujaviniṣpeṣādubhayorbalinostadā| śabdaḥ samabhavadghoro veṇusphoṭasamo yudhi ||

Verse 59

अथैनमाक्षिप्य बलाद्गृद्य मध्ये वृकोदरः। धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम् ।।

athainamākṣipya balādgṛdya madhye vṛkodaraḥ| dhūnayāmāsa vegena vāyuścaṇḍa iva drumam ||

Verse 60

स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिनां रणे। व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम् ।। प्रभिन्नकटामुखं प्रभिन्ने व्यक्तीभूते करटयोर्गण्डयोर्मुखे मदनिर्गममार्गौ यस्य तम् ।।

sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balināṃ raṇe| vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam || prabhinnakaṭāmukhaṃ prabhinne vyaktībhūte karaṭayorgaṇḍayormukhe madanirgamamārgau yasya tam ||

Verse 61

तत एनं परिश्रान्तमुपलक्ष्य वृकोदरः। योक्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा ।। व्यस्पनदत किंचिच्चलनं कृतवान् ।।

tata enaṃ pariśrāntamupalakṣya vṛkodaraḥ| yokrayāmāsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā || vyaspanadata kiṃciccalanaṃ kṛtavān ||

Verse 62

विनदन्तं महानादं भिन्नभिरीस्वनं बली। भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम् ।।

vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabhirīsvanaṃ balī| bhrāmayāmāsa suciraṃ visphurantamacetasam ||

Verse 63

तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः। प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारममारयत् । योक्रयामास बबन्ध। रशनया पशुमिव ।।

taṃ viṣīdantamājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ| pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāramamārayat | yokrayāmāsa babandha| raśanayā paśumiva ||

Verse 64

आक्रम्य च कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम्। पीडयामास पाणिभ्यां तस्य कण्ठंवृकोदरः ।।

ākramya ca kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam| pīḍayāmāsa pāṇibhyāṃ tasya kaṇṭhaṃvṛkodaraḥ ||

Verse 65

अथ जर्जरसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम्। भूतले भ्रामयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ।।

atha jarjarasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam| bhūtale bhrāmayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha ||

Verse 66

हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम्। करिष्यसि गतश्चापि यमस्य सदनं प्रति ।।

hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvamaśrupramārjanam| kariṣyasi gataścāpi yamasya sadanaṃ prati ||

Verse 67

इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर- स्तं राक्षसं क्रोधपरीतचेताः। विस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त- मुद्धान्तचित्तं व्यसुमुत्ससर्ज ।।

ityevamuktvā puruṣapravīra- staṃ rākṣasaṃ krodhaparītacetāḥ| visrastavastrābharaṇaṃ sphuranta- muddhāntacittaṃ vyasumutsasarja ||

Verse 68

तस्मिन्हते तोयदतुल्यरूपे कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः। भीमं प्रशस्याथ गुणैरनेकै- र्हृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः ।।

tasminhate toyadatulyarūpe kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ| bhīmaṃ praśasyātha guṇairanekai- rhṛṣṭāstato dvaitavanāya jagmuḥ ||

Verse 69

विदुर उवाच। एवं विनिहतः सङ्ख्ये किर्मोरो मनुजाधिप। भीमेन वचनात्तस् धर्मराजस्य कौरव ।।

vidura uvāca| evaṃ vinihataḥ saṅkhye kirmoro manujādhipa| bhīmena vacanāttas dharmarājasya kaurava ||

Verse 70

ततो निष्कष्टकं कृत्वा वनं तदयराजितः। द्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह ।।

tato niṣkaṣṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tadayarājitaḥ| draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tāmuvāsa ha ||

Verse 71

समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः। प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रसशंसुर्वृकोदरम् ।।

samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ| prahṛṣṭamanasaḥ prītyā prasaśaṃsurvṛkodaram ||

Verse 72

भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः। विविशुस्ते वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम् ।।

bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ| viviśuste vanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam ||

Verse 73

स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः। वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः ।।

sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ| vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalāddhataḥ ||

Verse 74

तत्राश्रौषमहं चैतत्कर्म भीमस् भारत। ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः ।।

tatrāśrauṣamahaṃ caitatkarma bhīmas bhārata| brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsansamāgatāḥ ||

Verse 75

वैशंपायन उवाच। एवं विनिहतं सङ्ख्ये किर्मीरं रक्षसां वरम्। श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ vinihataṃ saṅkhye kirmīraṃ rakṣasāṃ varam| śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavattadā ||