Adhyaya 108

Verse 1

दिलीपसुतेन भगीरथेन धरणीतलावतरणाय गङ्गांप्रति तपश्चरणम् ।। 1 ।। तथा धरणीतलमवतरन्त्या गङ्गाया वेगाधारणाय तदाज्ञया तपसा शंकरतोषणम् ।। 2 ।। लोमश उवाच। स तु राजा महेष्वासश्चक्रवर्ती महारथः। बभूव सर्वलोकस् मनोनयननन्दनः ।।

dilīpasutena bhagīrathena dharaṇītalāvataraṇāya gaṅgāṃprati tapaścaraṇam || 1 || tathā dharaṇītalamavatarantyā gaṅgāyā vegādhāraṇāya tadājñayā tapasā śaṃkaratoṣaṇam || 2 || lomaśa uvāca| sa tu rājā maheṣvāsaścakravartī mahārathaḥ| babhūva sarvalokas manonayananandanaḥ ||

Verse 2

स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना। पितॄणआं निधनं घोरमप्राप्तिं त्रिदिवस्य च ।।

sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā| pitṝṇaāṃ nidhanaṃ ghoramaprāptiṃ tridivasya ca ||

Verse 3

स राज्यं सचिवे न्यस्य हृदयेन विदूयता। जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस्तप्तुं नरेश्वरः ।।

sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā| jagāma himavatpārśvaṃ tapastaptuṃ nareśvaraḥ ||

Verse 4

आरिराधयिषुर्गङ्गां तपसा दग्धकिल्विषः। सोऽपश्यत नर्रेष्ठ हिमवन्तं नगोत्तमम् ।।

ārirādhayiṣurgaṅgāṃ tapasā dagdhakilviṣaḥ| so'paśyata narreṣṭha himavantaṃ nagottamam ||

Verse 5

शृङ्गैर्बहुविधाकारैर्धातुमद्भिरलंकृतम्। पवनालम्बिभिर्मेघैः परिपिक्तं समन्ततः ।।

śṛṅgairbahuvidhākārairdhātumadbhiralaṃkṛtam| pavanālambibhirmeghaiḥ paripiktaṃ samantataḥ ||

Verse 6

नदीकुञ्जनितम्बैश्च सोदकैरुपशोभितम्। गुहाकन्दरसंलीनसिंहव्याघ्रनिषेवितम् ।।

nadīkuñjanitambaiśca sodakairupaśobhitam| guhākandarasaṃlīnasiṃhavyāghraniṣevitam ||

Verse 7

शकुनैश्च विचित्राङ्गैः कूजद्भिर्विविधा गिरः। भृङ्गराजैस्तथा हंसैर्दात्यूहैर्जलकुक्कुटैः ।।

śakunaiśca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhirvividhā giraḥ| bhṛṅgarājaistathā haṃsairdātyūhairjalakukkuṭaiḥ ||

Verse 8

मयूरैः शतपत्रैश्च जीवंजीवककोकिलैः। चकोरैरसितापाङ्गैस्तथा पुत्रप्रियैरपि ।।

mayūraiḥ śatapatraiśca jīvaṃjīvakakokilaiḥ| cakorairasitāpāṅgaistathā putrapriyairapi ||

Verse 9

जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश्च संकुलम्। सारसानां च मधुरैर्व्याहृतैः समलंकृतम् ।।

jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiśca saṃkulam| sārasānāṃ ca madhurairvyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam ||

Verse 10

किन्नरैरप्सरोभिश्च निषेवितशिलातलम्। दिग्वारणविषाणाग्रैः समन्ताद्धृष्टपादपम् ।।

kinnarairapsarobhiśca niṣevitaśilātalam| digvāraṇaviṣāṇāgraiḥ samantāddhṛṣṭapādapam ||

Verse 11

विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम्। विषोल्वणैर्भुजङ्गैश्च दीप्ताजिह्वैर्निषेवितम् ।।

vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam| viṣolvaṇairbhujaṅgaiśca dīptājihvairniṣevitam ||

Verse 12

क्वचित्कनकसंकाशं क्वचिद्रजतसंनिभम्। क्वचिदञ्जनपुञ्जाभं हिमवनतमुपागमत् ।।

kvacitkanakasaṃkāśaṃ kvacidrajatasaṃnibham| kvacidañjanapuñjābhaṃ himavanatamupāgamat ||

Verse 13

स तु तत्रनरश्रेष्ठस्तपो घोरं समाश्रितः। फलमूलाम्बुसंभक्षः सहस्रपरिवत्सरान् ।।

sa tu tatranaraśreṣṭhastapo ghoraṃ samāśritaḥ| phalamūlāmbusaṃbhakṣaḥ sahasraparivatsarān ||

Verse 14

संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी। दर्शयामास तं गङ्गा तदा मूर्तिमती स्वयम् ।।

saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī| darśayāmāsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam ||

Verse 15

गङ्गोवाच। किमिच्छसि महाराज म्तः किंच ददानि ते। तद्ब्रवीहि नरश्रेष्ठ करिष्यामि वचस्तव ।।

gaṅgovāca| kimicchasi mahārāja mtaḥ kiṃca dadāni te| tadbravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacastava ||

Verse 16

एवमुक्तः प्रत्युवाच राजा हैमवतीं नदीम्। तदा भगीरथो राजन्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः। पितामहा मे वरदे कपिलेन महानदि ।।

evamuktaḥ pratyuvāca rājā haimavatīṃ nadīm| tadā bhagīratho rājanpraṇipatya kṛtāñjaliḥ| pitāmahā me varade kapilena mahānadi ||

Verse 17

अन्वेषमाणास्तुरगं नीता वैवस्वतक्षयम्। षष्टिस्तानि सहस्राणि सागराणां महात्मनाम् ।।

anveṣamāṇāsturagaṃ nītā vaivasvatakṣayam| ṣaṣṭistāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām ||

Verse 18

कपिलं देवमासाद्य क्षणेन निधनं गताः। तेषामेवं विनष्टानां स्वर्गे वासो न विद्यते ।।

kapilaṃ devamāsādya kṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ| teṣāmevaṃ vinaṣṭānāṃ svarge vāso na vidyate ||

Verse 19

यावत्तानि शरीराणि त्वं जलैर्नाभिषिञ्चसि। तावत्तेषां गतिर्नास्ति सागराणां महानदि ।।

yāvattāni śarīrāṇi tvaṃ jalairnābhiṣiñcasi| tāvatteṣāṃ gatirnāsti sāgarāṇāṃ mahānadi ||

Verse 20

स्वर्गं नय महाभागे मत्पितॄन्सगरात्मजान्। तेषामर्थेऽभियाचामि त्वामहं वै महानदि ।।

svargaṃ naya mahābhāge matpitṝnsagarātmajān| teṣāmarthe'bhiyācāmi tvāmahaṃ vai mahānadi ||

Verse 21

लोमश उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो गङ्गा लोकनमस्कृता। भगीरथमिदं वाक्यं सुप्रीता समभाषत ।।

lomaśa uvāca| etacchrutvā vaco rājño gaṅgā lokanamaskṛtā| bhagīrathamidaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata ||

Verse 22

करिष्यामि माहाराज वचस्ते नात्र संशयः। वेगं तु मम दुर्धार्यं पतन्त्या गगनाच्च्युतम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अष्टाधिकशततमोऽध्यायः ।। 108 ।।

kariṣyāmi māhārāja vacaste nātra saṃśayaḥ| vegaṃ tu mama durdhāryaṃ patantyā gaganāccyutam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi aṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 108 ||

Verse 23

न शक्तस्त्रिषु लोकेषु कश्चिद्धारयितुं नृप। अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात् ।।

na śaktastriṣu lokeṣu kaściddhārayituṃ nṛpa| anyatra vibudhaśreṣṭhānnīlakaṇṭhānmaheśvarāt ||

Verse 24

तं तोषय रमहाबाहो तपसा वरदं हरम्। स तु मां प्रच्युतां देवः शिरसा धारयिष्यति ।।

taṃ toṣaya ramahābāho tapasā varadaṃ haram| sa tu māṃ pracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati ||

Verse 25

स करिष्यति ते रकामं पितॄणां हितकाम्यया। तपसाऽऽराधितः शंभुर्भगर्वाँल्लोकभावनः ।।

sa kariṣyati te rakāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā| tapasā''rādhitaḥ śaṃbhurbhagarvā~llokabhāvanaḥ ||

Verse 26

एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्महाराजो भगीरथः। कैलासं पर्वतं गत्वा तोषयामास शंकरम् ।।

etacchrutvā tato rājanmahārājo bhagīrathaḥ| kailāsaṃ parvataṃ gatvā toṣayāmāsa śaṃkaram ||

Verse 27

ततस्तेन समागम्य कालयोगेन केनचित्। गह्गावतरणं राजन्नयाचत महीपतिः ।।

tatastena samāgamya kālayogena kenacit| gahgāvataraṇaṃ rājannayācata mahīpatiḥ ||

Verse 28

अगृह्णाच्च वरं तस्माद्गङ्गाया धारणे नृप। स्वर्गे वासं समुद्दिश् पितॄणां स नरोत्तमः ।।

agṛhṇācca varaṃ tasmādgaṅgāyā dhāraṇe nṛpa| svarge vāsaṃ samuddiś pitṝṇāṃ sa narottamaḥ ||