Adhyaya 106

Verse 1

अश्वमेधे दीक्षितसगराज्ञया षष्टिसहस्रैस्तत्पुत्रैर्भुवं संचारितस्याश्वस् समुद्रतीरेऽन्तर्धानम् ।। 1 ।। पित्राज्ञया हयान्वेषणाय समुद्रतीरं खनद्भिः सागरैः पातालतले तपस्यतो भगवतः कपिलस् तत्समीपचारिणो हयस्य च दर्शनम् ।। 2 ।। लोमश उवाच। एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तमः। यथोक्तं तच्चराकाथ श्रद्दधद्भरतर्षभ ।।

aśvamedhe dīkṣitasagarājñayā ṣaṣṭisahasraistatputrairbhuvaṃ saṃcāritasyāśvas samudratīre'ntardhānam || 1 || pitrājñayā hayānveṣaṇāya samudratīraṃ khanadbhiḥ sāgaraiḥ pātālatale tapasyato bhagavataḥ kapilas tatsamīpacāriṇo hayasya ca darśanam || 2 || lomaśa uvāca| etacchrutvāntarikṣācca sa rājā rājasattamaḥ| yathoktaṃ taccarākātha śraddadhadbharatarṣabha ||

Verse 2

[एकैकशस्ततः कृत्वा बीजं बीजं नराधिपः। घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्भागान्विदधे ततः ।।

[ekaikaśastataḥ kṛtvā bījaṃ bījaṃ narādhipaḥ| ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tānbhāgānvidadhe tataḥ ||

Verse 3

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्पुत्ररक्षणतत्परः। ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबलाः ।।]

dhātrīścaikaikaśaḥ prādātputrarakṣaṇatatparaḥ| tataḥ kālena mahatā samuttasthurmahābalāḥ ||]

Verse 4

षष्टिः पुत्रसहस्रणि तस्याप्रतिमतेजसः। रुद्रप्रसादाद्राजर्षेः समजायन्त पार्थिव ।।

ṣaṣṭiḥ putrasahasraṇi tasyāpratimatejasaḥ| rudraprasādādrājarṣeḥ samajāyanta pārthiva ||

Verse 5

ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः। बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाल्लोँकान्सहामरान् ।।

te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ| bahutvāccāvajānantaḥ sarvāllo~kānsahāmarān ||

Verse 6

त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान्। सर्वाणि चैव भूतानि शूरा समरशालिनः ।।

tridaśāṃścāpyabādhanta tathā gandharvarākṣasān| sarvāṇi caiva bhūtāni śūrā samaraśālinaḥ ||

Verse 7

वध्यमानास्तदा लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः। ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः ।।

vadhyamānāstadā lokāḥ sāgarairmandabuddhibhiḥ| brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ ||

Verse 8

तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः। गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम् ।।

tānuvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ| gacchadhvaṃ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṃ yathāgatam ||

Verse 9

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान्। विष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः ।।

nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kṣayo mahān| viṣyati mahāghoraḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ surāḥ ||

Verse 10

एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश् मनुजेश्वर। पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम् ।।

evamuktāstu te devā lokāś manujeśvara| pitāmahamanujñāpya viprajagmuryathāgatam ||

Verse 11

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ। दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ।।

tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha| dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān ||

Verse 12

तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः। सर्वैरेव महोत्साहैः स्वच्छन्दप्रचरो नृप ।।

tasyāśvo vyacaradbhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ| sarvaireva mahotsāhaiḥ svacchandapracaro nṛpa ||

Verse 13

समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्। रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ।।

samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam| rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata ||

Verse 14

ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम्। आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम्। तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु पुत्रा मार्गत वाजिनम् ।।

tataste sāgarāstāta hṛtaṃ matvā hayottamam| āgamya piturācakhyuradṛśyaṃ turagaṃ hṛtam| tenoktā dikṣu sarvāsu putrā mārgata vājinam ||

Verse 15

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम्। अमार्गन्त महाराज सर्वंच पृथिवीतलम् ।।

tataste piturājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam| amārganta mahārāja sarvaṃca pṛthivītalam ||

Verse 16

ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम्। नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च ।।

tataste sāgarāḥ sarve samupetya parasparam| nādhyagacchanta turagamaśvahartārameva ca ||

Verse 17

आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः ।।

āgamya pitaraṃ cocustataḥ prāñjalayo'grataḥ ||

Verse 18

ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा। सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप ।।

sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā| saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa ||

Verse 19

अस्माभिर्विचिता राजञ्शासनात्तव पार्थिव। न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च ।।

asmābhirvicitā rājañśāsanāttava pārthiva| na cāśvamadhigacchāmo nāśvahartārameva ca ||

Verse 20

श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्चितः। उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशान्नृप ।।

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrcitaḥ| uvāca vacanaṃ sarvāṃstadā daivavaśānnṛpa ||

Verse 21

अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम्। याज्ञीयं तं विनाह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः ।।

anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam| yājñīyaṃ taṃ vināhyaśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ ||

Verse 22

प्रतिगृह्य तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजाः। भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः ।।

pratigṛhya tu saṃdeśaṃ pituste sagarātmajāḥ| bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetumupacakramuḥ ||

Verse 23

अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम्। समुद्रे पृथिवीपाल पदं मार्गं च वाजिनः ।।

athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīmavadāritām| samudre pṛthivīpāla padaṃ mārgaṃ ca vājinaḥ ||

Verse 24

समासाद्य बिलं तच्चाप्यखनन्सगरात्मजाः। कुद्दालैर्मुसलैश्चैव समुद्रं यत्नमास्थिताः ।।

samāsādya bilaṃ taccāpyakhanansagarātmajāḥ| kuddālairmusalaiścaiva samudraṃ yatnamāsthitāḥ ||

Verse 25

स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः। अगच्छत्परमामार्तिं दीर्यमाणः समन्ततः ।।

sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarairvaruṇālayaḥ| agacchatparamāmārtiṃ dīryamāṇaḥ samantataḥ ||

Verse 26

असुरोरगरक्षांसि सत्वानि विविधानि च। आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः ।।

asuroragarakṣāṃsi satvāni vividhāni ca| ārtanādamakurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ ||

Verse 27

छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः। प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोथ सहस्रशः ।।

chinnaśīrṣā videhāśca bhinnajānvasthimastakāḥ| prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśotha sahasraśaḥ ||

Verse 28

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम्। व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत ।।

evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ varuṇālayam| vyatītaḥ sumahānkālo na cāśvaḥ samadṛśyata ||

Verse 29

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते। विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणइ षडधिकशततमोऽध्यायः ।। 106 ।।

tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate| vidārya pātālamatha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇai ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 106 ||

Verse 30

अपश्यन्त हयं यत्र विचरन्तं महीतले। कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् ।।

apaśyanta hayaṃ yatra vicarantaṃ mahītale| kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśimanuttamam ||

Verse 31

तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम्। दृष्ट्वा हि विस्मिताः सर्वे बभूवुः सगरात्मजाः ।।

tejasā dīpyamānaṃ tu jvālābhiriva pāvakam| dṛṣṭvā hi vismitāḥ sarve babhūvuḥ sagarātmajāḥ ||