Adhyaya 105

Verse 1

ब्रह्मणा देवान्प्रति भगीरथेन समुद्रपूरणकथनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण तत्प्रकारं पृष्टेन लोमशेन तदुपोद्धाततया सगरस्य भार्याद्वये पुत्रलाभप्रकाऱकथनम् ।। 2 ।। लोमश उवाच। तानुवाच समेतांस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः। निर्ह्रादिन्या गिरा राजन्देवानाश्वासयंस्तदा ।।

brahmaṇā devānprati bhagīrathena samudrapūraṇakathanam || 1 || yudhiṣṭhireṇa tatprakāraṃ pṛṣṭena lomaśena tadupoddhātatayā sagarasya bhāryādvaye putralābhaprakāṟakathanam || 2 || lomaśa uvāca| tānuvāca sametāṃstu brahmā lokapitāmahaḥ| nirhrādinyā girā rājandevānāśvāsayaṃstadā ||

Verse 2

गच्छध्वं विबुधाः सर्वे यथाकामं यथेप्सितम्। महता कालयोगेन प्रकृतिं यास्यतेऽर्णवः ।।

gacchadhvaṃ vibudhāḥ sarve yathākāmaṃ yathepsitam| mahatā kālayogena prakṛtiṃ yāsyate'rṇavaḥ ||

Verse 3

ज्ञातींश्च कारणं कृत्वा महाराजो भगीथः। पूरयिष्यति तोयौघैः समुद्रं निधिमम्भसाम् ।।

jñātīṃśca kāraṇaṃ kṛtvā mahārājo bhagīthaḥ| pūrayiṣyati toyaughaiḥ samudraṃ nidhimambhasām ||

Verse 4

पितामहवचः श्रुत्वा सर्वे विबुधसत्तमाः। कालयोगं प्रतीक्षन्तो जग्मुश्चापि यथागतम् ।।

pitāmahavacaḥ śrutvā sarve vibudhasattamāḥ| kālayogaṃ pratīkṣanto jagmuścāpi yathāgatam ||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। कथं वै ज्ञातयोब्रह्मन्कारणं चात्र किं मुने। कथं समुद्रः पूर्णश्च भगीरथपरिश्रमात् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ vai jñātayobrahmankāraṇaṃ cātra kiṃ mune| kathaṃ samudraḥ pūrṇaśca bhagīrathapariśramāt ||

Verse 6

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन। कथ्यमानं त्वया विप्र राज्ञां चरितमुत्तमम् ।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana| kathyamānaṃ tvayā vipra rājñāṃ caritamuttamam ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु विप्रेन्द्रो धर्मराज्ञा महात्मना। कथयामास माहात्म्यं सगरस्य महात्मनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu viprendro dharmarājñā mahātmanā| kathayāmāsa māhātmyaṃ sagarasya mahātmanaḥ ||

Verse 8

लोमश उवाच। इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः। रूपसत्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान् ।।

lomaśa uvāca| ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ| rūpasatvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān ||

Verse 9

स हैहयान्समुत्साद्य तालजङ्घांश्च भारत। वशे च कृत्वा राजन्यान्स्वराज्यमनुशिष्टवान् ।।

sa haihayānsamutsādya tālajaṅghāṃśca bhārata| vaśe ca kṛtvā rājanyānsvarājyamanuśiṣṭavān ||

Verse 10

तस्य भार्ये त्वभवतां रूपयौवनदर्पिते। वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैव्या च भरतर्षभ ।।

tasya bhārye tvabhavatāṃ rūpayauvanadarpite| vaidarbhī bharataśreṣṭha śaivyā ca bharatarṣabha ||

Verse 11

सपुत्रकामो नृपतिस्तप्यते स्म महत्तपः। पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिमाश्रितः ।।

saputrakāmo nṛpatistapyate sma mahattapaḥ| patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girimāśritaḥ ||

Verse 12

स तप्यमानः सुमहत्तपोयोगसमन्वितः। आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम् ।।

sa tapyamānaḥ sumahattapoyogasamanvitaḥ| āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam ||

Verse 13

शंकरं भवमीशानं पिनाकिं शूलपाणिनम्। त्र्यम्बकं शिवमुग्रेशं बहुरूपमुमापतिम् ।।

śaṃkaraṃ bhavamīśānaṃ pinākiṃ śūlapāṇinam| tryambakaṃ śivamugreśaṃ bahurūpamumāpatim ||

Verse 14

स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः। प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थे समयाचत ।।

sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ| praṇipatya mahābāhuḥ putrārthe samayācata ||

Verse 15

तं प्रीतिमान्हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम्। यस्मिन्वृतो मुहूर्तेऽहं त्वयेह नृपते वरम् ।।

taṃ prītimānharaḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam| yasminvṛto muhūrte'haṃ tvayeha nṛpate varam ||

Verse 16

षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः परमदर्पिताः। एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां नरवरोत्तम ।।

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ paramadarpitāḥ| ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ naravarottama ||

Verse 17

ते चैवसर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव। एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति ।।

te caivasarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva| eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati ||

Verse 18

एवमुक्त्वा तु तं रुद्रस्तत्रैवान्तरधीयत। स चापि सगरो राजा जगाम स्वं निवेशनम् ।।

evamuktvā tu taṃ rudrastatraivāntaradhīyata| sa cāpi sagaro rājā jagāma svaṃ niveśanam ||

Verse 19

पत्नीभ्यां सहितस्तत्र होऽतिहृष्टमनास्तदा। कालं शंभुवरप्राप्तं प्रतीक्षन्सगरोऽनयत् ।।

patnībhyāṃ sahitastatra ho'tihṛṣṭamanāstadā| kālaṃ śaṃbhuvaraprāptaṃ pratīkṣansagaro'nayat ||

Verse 20

तस्य तेमनुजश्रेष्ठ भार्ये कललोचने। वैदर्भी चैव शैब्या च गर्भिण्यौ संबभूवतुः ।।

tasya temanujaśreṣṭha bhārye kalalocane| vaidarbhī caiva śaibyā ca garbhiṇyau saṃbabhūvatuḥ ||

Verse 21

ततः कालेन वैदर्भी गर्भालाबुं व्यजायत। शैव्या च सुषुवे पुत्रं कुमारं देवरूपिणम् ।।

tataḥ kālena vaidarbhī garbhālābuṃ vyajāyata| śaivyā ca suṣuve putraṃ kumāraṃ devarūpiṇam ||

Verse 22

तदाऽलाबुं समुत्स्रष्टुं मनश्चक्रे स पार्थिवः। अथान्तरिक्षाच्छुश्राव वाचं गंभीरनिःस्वनाम् ।।

tadā'lābuṃ samutsraṣṭuṃ manaścakre sa pārthivaḥ| athāntarikṣācchuśrāva vācaṃ gaṃbhīraniḥsvanām ||

Verse 23

राजन्मा साहसंकार्षीः पुत्रान्न त्यक्तुमर्हसि। अलाबुमध्यान्निष्कृष्य वीजं यत्नेन गोप्यताम् ।।

rājanmā sāhasaṃkārṣīḥ putrānna tyaktumarhasi| alābumadhyānniṣkṛṣya vījaṃ yatnena gopyatām ||

Verse 24

सोपस्वेदेषु पात्रेषु घृतपूर्णेषु भागशः। ततः पुत्रसहस्राणि षष्टिं प्राप्स्यसि पार्थिव ।।

sopasvedeṣu pātreṣu ghṛtapūrṇeṣu bhāgaśaḥ| tataḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ prāpsyasi pārthiva ||

Verse 25

महादेवेन दिष्टं ते पुत्रजन्म नराधिप। अनेन क्रमयोगेन मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा ।।

mahādevena diṣṭaṃ te putrajanma narādhipa| anena kramayogena mā te buddhirato'nyathā ||