Adhyaya 103

Verse 1

लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति विन्ध्यगिरेरिवृद्धेरगस्त्येन तन्निरोधस् च हेतुकथनम् ।। 1 ।। देवैः समुद्रशोषणं प्रार्थितेनागस्त्येन तैःसह समुद्रंप्रति गमनम् ।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्च्छितः। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ।।

lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati vindhyagirerivṛddheragastyena tannirodhas ca hetukathanam || 1 || devaiḥ samudraśoṣaṇaṃ prārthitenāgastyena taiḥsaha samudraṃprati gamanam || 2 || yudhiṣṭhira uvāca| kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrcchitaḥ| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune ||

Verse 2

लोमश उवाच। अद्रिराजं महाघोरं रमेरुं कनकपर्वतम्। उदयास्तमने भानुः प्रदक्षिणमवर्तत ।।

lomaśa uvāca| adrirājaṃ mahāghoraṃ rameruṃ kanakaparvatam| udayāstamane bhānuḥ pradakṣiṇamavartata ||

Verse 3

तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्य शैलः सूर्यमथाब्रवीत्। यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते ।।

taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhya śailaḥ sūryamathābravīt| yathā hi merurbhavatā nityaśaḥ parigamyate ||

Verse 4

प्रदक्षिणश्च क्रियते मामेवं करु भास्कर। एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभापत ।।

pradakṣiṇaśca kriyate māmevaṃ karu bhāskara| evamuktastataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāpata ||

Verse 5

नाहमात्मेच्छया शैल करोम्येनं प्रदक्षिणम्। एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ।।

nāhamātmecchayā śaila karomyenaṃ pradakṣiṇam| eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat ||

Verse 6

एवमुक्तस्ततः क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाऽचलः। सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप ।।

evamuktastataḥ krodhātpravṛddhaḥ sahasā'calaḥ| sūryācandramasormārgaṃ roddhumicchanparaṃtapa ||

Verse 7

ततो देवाः सहिताः सर्व एव। सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम्। निवारयामासुरुपायतस्तं न च स्म तेषां वचनं चकार ।।

tato devāḥ sahitāḥ sarva eva| sendrāḥ samāgamya mahādrirājam| nivārayāmāsurupāyatastaṃ na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra ||

Verse 8

अथाभिजग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम्। अगस्त्यमत्यद्भुतवीर्यदीप्तं तं चार्थमूचुः सहिताः सुरास्ते ।।

athābhijagmurmunimāśramasthaṃ tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham| agastyamatyadbhutavīryadīptaṃ taṃ cārthamūcuḥ sahitāḥ surāste ||

Verse 9

सूर्याचन्दर्मसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा। शैलराजो वृणोत्येप विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ।।

sūryācandarmasormārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā| śailarājo vṛṇotyepa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ ||

Verse 10

तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद्द्विजोत्तम। ऋते त्वां हि महाभाग तस्मादेनं निवारय ।।

taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaściddvijottama| ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmādenaṃ nivāraya ||

Verse 11

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात्। सोभिगम्याब्रवीद्विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ।।

tacchrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailamabhyagāt| sobhigamyābravīdvindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ ||

Verse 12

मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम। दक्षिणामभिगन्तास्मि दिशे कार्येण केनचित् ।।

mārgamicchāmyahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama| dakṣiṇāmabhigantāsmi diśe kāryeṇa kenacit ||

Verse 13

यावदागमनं मह्यं तावत्त्वं प्रतिपालय। निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ।।

yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvattvaṃ pratipālaya| nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ ||

Verse 14

एवं स समयं कृत्वाविन्ध्येनामित्रकर्शन। अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते ।।

evaṃ sa samayaṃ kṛtvāvindhyenāmitrakarśana| adyāpi dakṣiṇāddeśādvāruṇirna nivartate ||

Verse 15

विन्ध्योऽपितद्भयाद्राजन्कुञ्चिताङ्गो न वर्धते। अगस्त्यस्य प्रभावेण यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।।

vindhyo'pitadbhayādrājankuñcitāṅgo na vardhate| agastyasya prabhāveṇa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

Verse 16

कालेयास्तु यथा राजन्सुरैः सर्वैर्निषूदिताः। अगस्त्याद्वरमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु ।।

kāleyāstu yathā rājansuraiḥ sarvairniṣūditāḥ| agastyādvaramāsādya tanme nigadataḥ śṛṇu ||

Verse 17

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत्। किमर्थमभियाता स्थ वरं मत्तः कमिच्छथ ।।

tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇirabravīt| kimarthamabhiyātā stha varaṃ mattaḥ kamicchatha ||

Verse 18

एवमुक्तास्ततस्तेन देवता मुनिमब्रुवन्। सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा पुरन्दरपुरोगमाः ।।

evamuktāstatastena devatā munimabruvan| sarve prāñjalayo bhūtvā purandarapurogamāḥ ||

Verse 19

एवं त्वयोच्छाम कृतं हि कार्यं महार्णवं पीयमानं महात्मन्। ततो वधिष्याम सहानुबन्धा- न्कालोपसृष्टान्सुरविद्विषस्तान् ।।

evaṃ tvayocchāma kṛtaṃ hi kāryaṃ mahārṇavaṃ pīyamānaṃ mahātman| tato vadhiṣyāma sahānubandhā- nkālopasṛṣṭānsuravidviṣastān ||

Verse 20

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत्। करिष्ये भवतां कामं लोकानां च महत्सुखम् ।।

tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munirabravīt| kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ ca mahatsukham ||

Verse 21

एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्रं सरितांपतिम्। ऋषिभिश्च तपःसिद्धै सार्धं देवैश्च सुव्रत ।।

evamuktvā tato'gacchatsamudraṃ saritāṃpatim| ṛṣibhiśca tapaḥsiddhai sārdhaṃ devaiśca suvrata ||

Verse 22

मनुष्योरगगन्धर्वयक्षकिंपुरुषास्तथा। अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकानास्तदद्भुतम् ।।

manuṣyoragagandharvayakṣakiṃpuruṣāstathā| anujagmurmahātmānaṃ draṣṭukānāstadadbhutam ||

Verse 23

ततोऽभ्यगच्छन्सहिताः समुद्रं भीमनिःखनम्। नृत्यन्तमिव चोर्मीभिर्वल्गन्तमिव वायुना ।।

tato'bhyagacchansahitāḥ samudraṃ bhīmaniḥkhanam| nṛtyantamiva cormībhirvalgantamiva vāyunā ||

Verse 24

हसन्तमिव फेनौघैः स्खलन्तं कन्दरेषु च। तानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणान्वितम् ।।

hasantamiva phenaughaiḥ skhalantaṃ kandareṣu ca| tānāgrāhasamākīrṇaṃ nānādvijagaṇānvitam ||

Verse 25

अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहारगाः। ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम् ।।

agastyasahitā devāḥ sagandharvamahāragāḥ| ṛṣayaśca mahābhāgāḥ samāsedurmahodadhim ||