Adhyaya 102

Verse 1

विष्णुना समुद्रान्तर्हितदैत्यनिधने समुद्रशोपणस्योपायत्वं ज्ञापितैर्देवैर्ब्रह्मलोकगमनम् ।। 1 ।। ब्रह्मचोदनया देवैरगस्त्यमेत्य सागरशोषणप्रार्थनम् ।। 2 ।। देवा ऊचुः। तव प्रसादाद्वर्धन्ते प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः। ता भाविता भावयनति हव्यकव्यैर्दिवौकसः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि द्व्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 102 ।।

viṣṇunā samudrāntarhitadaityanidhane samudraśopaṇasyopāyatvaṃ jñāpitairdevairbrahmalokagamanam || 1 || brahmacodanayā devairagastyametya sāgaraśoṣaṇaprārthanam || 2 || devā ūcuḥ| tava prasādādvardhante prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ| tā bhāvitā bhāvayanati havyakavyairdivaukasaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi dvyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 102 ||

Verse 2

लोका ह्येवं विवर्धन्ते ह्यन्योन्यं समुपाश्रिताः। त्वत्प्रसादान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः ।।

lokā hyevaṃ vivardhante hyanyonyaṃ samupāśritāḥ| tvatprasādānnirudvignāstvayaiva parirakṣitāḥ ||

Verse 3

इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तमम्। न च जानीम केनेति रात्रौ वध्यन्ति ब्राह्मणाः ।।

idaṃ ca samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayamuttamam| na ca jānīma keneti rātrau vadhyanti brāhmaṇāḥ ||

Verse 4

क्षीणेषु च ब्राह्मणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति। तत पृथिव्यां क्षीणायां त्रिदिवं क्षयमेष्यति ।।

kṣīṇeṣu ca brāhmaṇeṣu pṛthivī kṣayameṣyati| tata pṛthivyāṃ kṣīṇāyāṃ tridivaṃ kṣayameṣyati ||

Verse 5

त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकाः सर्वे जगत्पते। विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिताः ।।

tvatprasādānmahābāho lokāḥ sarve jagatpate| vināśaṃ nādhigaccheyustvayā vai parirakṣitāḥ ||

Verse 6

विष्णुरुवाच। विदितं मे सुराः सर्वं प्रजानां क्षयकारणम्। भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः ।।

viṣṇuruvāca| viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam| bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ ||

Verse 7

कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः। तैश्च वृत्रं समाश्रित्य जगत्सर्वं प्रमाथितम् ।।

kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ| taiśca vṛtraṃ samāśritya jagatsarvaṃ pramāthitam ||

Verse 8

ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता। जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम् ।।

te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā| jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam ||

Verse 9

ते प्रविश्योदधिं घोरं नक्रग्राहसमाकुलम्। उत्सादार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति ऋषीनिह ।।

te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam| utsādārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti ṛṣīniha ||

Verse 10

न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयिणो हि ते। समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्भिः संप्रधार्यताम् ।।

na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayiṇo hi te| samudrasya kṣaye buddhirbhavadbhiḥ saṃpradhāryatām ||

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदीरितम्। विष्णुमेव पुरस्कृत्यब्रह्माणं समुपस्थिताः ।।

etacchrutvā vaco devā viṣṇunā samudīritam| viṣṇumeva puraskṛtyabrahmāṇaṃ samupasthitāḥ ||

Verse 12

ततस्ते प्रणता भूत्वा तमेवार्धं न्यवेदयन्। सर्वलोकविनाशार्थं कालेया कृतनिश्चयाः ।।

tataste praṇatā bhūtvā tamevārdhaṃ nyavedayan| sarvalokavināśārthaṃ kāleyā kṛtaniścayāḥ ||

Verse 13

एषां तद्वचनं श्रुत्वा पद्मयोनिः सनातनः। उवाच परमप्रीतस्त्रिदशानर्थवद्वचः ।।

eṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā padmayoniḥ sanātanaḥ| uvāca paramaprītastridaśānarthavadvacaḥ ||

Verse 14

विदितं मे सुराः सर्वे दानवानां विवेष्टितम्। मनुष्यादेश्च निधनं कालेयैः कालचोदितैः ।।

viditaṃ me surāḥ sarve dānavānāṃ viveṣṭitam| manuṣyādeśca nidhanaṃ kāleyaiḥ kālacoditaiḥ ||

Verse 15

क्षयस्तेपामनुप्राप्तः कालेनोपहताश्च ये। उपायं संप्रवक्ष्यामि समुद्रस्य विशोषणे ।।

kṣayastepāmanuprāptaḥ kālenopahatāśca ye| upāyaṃ saṃpravakṣyāmi samudrasya viśoṣaṇe ||

Verse 16

अगस्त्य इतिविग्व्यातो वारुणिः सुसमाहितः। तमुपागम्य सहिता इममर्थं प्रयाचत ।।

agastya itivigvyāto vāruṇiḥ susamāhitaḥ| tamupāgamya sahitā imamarthaṃ prayācata ||

Verse 17

स हि शक्तो महातेजाः क्षणात्पातुं महोदधिम्। अगस्त्येन विना को हि शक्तोऽन्योऽर्णवशोपणे ।।

sa hi śakto mahātejāḥ kṣaṇātpātuṃ mahodadhim| agastyena vinā ko hi śakto'nyo'rṇavaśopaṇe ||

Verse 18

अन्यथा हि न शक्यास्ते विना सागरशोपणम्। समुद्रे च क्षयं नीते कालेयान्निहनिष्यथ ।।

anyathā hi na śakyāste vinā sāgaraśopaṇam| samudre ca kṣayaṃ nīte kāleyānnihaniṣyatha ||

Verse 19

एवं श्रुत्वा वचो देवा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। परमेष्ठिनमाज्ञाप्यअगस्त्यस्याश्रमं ययुः ।।

evaṃ śrutvā vaco devā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ| parameṣṭhinamājñāpyaagastyasyāśramaṃ yayuḥ ||

Verse 20

तत्रापश्यन्महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम्। उपास्यमानमृपिभिर्देवैरिव पितामहम् ।। चतुर्विधाः सुरनरतिर्यक्स्थावराः। दिवौकसः देवान् ।।

tatrāpaśyanmahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam| upāsyamānamṛpibhirdevairiva pitāmaham || caturvidhāḥ suranaratiryaksthāvarāḥ| divaukasaḥ devān ||

Verse 21

तेऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमच्युतम्। आश्रमश्थं तपोराशिं कर्मभिः स्वैस्तु तुष्टुवुः ।।

te'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇimacyutam| āśramaśthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svaistu tuṣṭuvuḥ ||

Verse 22

देवा ऊचुः। नहुपेणाभितप्तानां त्वं लोकानां गतिः पुरा। भ्रंशितश्च सुरैश्वर्याल्लोकार्थं लोककण्टकः ।।

devā ūcuḥ| nahupeṇābhitaptānāṃ tvaṃ lokānāṃ gatiḥ purā| bhraṃśitaśca suraiśvaryāllokārthaṃ lokakaṇṭakaḥ ||

Verse 23

क्रोधात्प्रवृद्धस्तरणं भास्करस्य नभोगतः। वचस्तवानतिक्रामन्विन्ध्यः शैलो न वर्धते ।। वारुणिं मैत्रावरुणपुत्रम् ।।

krodhātpravṛddhastaraṇaṃ bhāskarasya nabhogataḥ| vacastavānatikrāmanvindhyaḥ śailo na vardhate || vāruṇiṃ maitrāvaruṇaputram ||

Verse 24

तमसा चावृतेलोके मृत्युनाऽभ्यर्दिताः प्रजाः। त्वामेव नाथमासाद्य निर्वृतिं परमां गताः ।।

tamasā cāvṛteloke mṛtyunā'bhyarditāḥ prajāḥ| tvāmeva nāthamāsādya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ ||

Verse 25

अस्माकं भयभीतानां नित्यशो भगवान्गतिः। ततस्त्वार्ताः प्रयाचामो वरं त्वां वरदो ह्यसि ।।

asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityaśo bhagavāngatiḥ| tatastvārtāḥ prayācāmo varaṃ tvāṃ varado hyasi ||