Adhyaya 101

Verse 1

समुद्रान्तर्हितैर्दैत्यै रात्रौरात्रौ बहिर्निर्गत्याश्रमेषु ऋषिगणेषु निहतेषु देवगणैर्नारायणस्य शरणीकरणम् ।। 1 ।। लोमश उवाच। समुद्रं ते समाश्रित्य वरुणं निधमम्भसः। कालेयाः संप्रवर्तन्त त्रैलोक्यस्य विनाशने ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकाधिकशततमोऽध्यायः ।। 101 ।।

samudrāntarhitairdaityai rātraurātrau bahirnirgatyāśrameṣu ṛṣigaṇeṣu nihateṣu devagaṇairnārāyaṇasya śaraṇīkaraṇam || 1 || lomaśa uvāca| samudraṃ te samāśritya varuṇaṃ nidhamambhasaḥ| kāleyāḥ saṃpravartanta trailokyasya vināśane || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 101 ||

Verse 2

ते रात्रौ समभिक्रुद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन्। आश्रमेषु च ये सन्ति पुण्येष्वायतनेषु च ।।

te rātrau samabhikruddhā bhakṣayanti sadā munīn| āśrameṣu ca ye santi puṇyeṣvāyataneṣu ca ||

Verse 3

वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभिः। अशीतिः शतमष्टौ च नव चान्ये तपस्विनः ।।

vasiṣṭhasyāśrame viprā bhakṣitāstairdurātmabhiḥ| aśītiḥ śatamaṣṭau ca nava cānye tapasvinaḥ ||

Verse 4

च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम्। फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम् ।।

cyavanasyāśramaṃ gatvā puṇyaṃ dvijaniṣevitam| phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śatam ||

Verse 5

एवं रात्रौ स्म कुर्वन्ति विविशुश्चार्णवं दिवा। कालेयास्ते दुरात्मानो भक्षयन्तस्तपोधनान् ।।

evaṃ rātrau sma kurvanti viviśuścārṇavaṃ divā| kāleyāste durātmāno bhakṣayantastapodhanān ||

Verse 6

भरद्वाजाश्रमे चैव नियता ब्र्हमचारिणः। वाय्वाहाराम्बुभक्षाश्च विंशतिः संनिषूदिताः ।।

bharadvājāśrame caiva niyatā brhamacāriṇaḥ| vāyvāhārāmbubhakṣāśca viṃśatiḥ saṃniṣūditāḥ ||

Verse 7

एवं क्रमेण सर्वांस्तानाश्रमान्दानवास्तदा। निशायां परिबाधन्ते समुद्राम्बुबलाश्रयात्। कालोपसृष्टाः कालेया घ्नन्तो द्विजगणान्बहून् ।। ---निश्चित्यैवमसुरा वज्रसंहारदुःखिता इति क. पाठः. ---- कालायाः कश्यपभार्यायाः पुत्राः ।। 1 ।।

evaṃ krameṇa sarvāṃstānāśramāndānavāstadā| niśāyāṃ paribādhante samudrāmbubalāśrayāt| kālopasṛṣṭāḥ kāleyā ghnanto dvijagaṇānbahūn || ---niścityaivamasurā vajrasaṃhāraduḥkhitā iti ka. pāṭhaḥ. ---- kālāyāḥ kaśyapabhāryāyāḥ putrāḥ || 1 ||

Verse 8

न चैनानन्वबुध्यन्त मनुजा मनुजोत्तम। एवं प्रवृत्तान्दैत्यांस्तांस्तापसेषु तपस्विषु ।।

na cainānanvabudhyanta manujā manujottama| evaṃ pravṛttāndaityāṃstāṃstāpaseṣu tapasviṣu ||

Verse 9

क्षयाय जगतः क्रूराः पर्यटन्ति स्म मेदिनीम् ।।

kṣayāya jagataḥ krūrāḥ paryaṭanti sma medinīm ||

Verse 10

प्रभाते समदृश्यन्त नियताहारकर्शिताः। महीतलस्था मुनयः शरीरैर्गतजीवितैः ।।

prabhāte samadṛśyanta niyatāhārakarśitāḥ| mahītalasthā munayaḥ śarīrairgatajīvitaiḥ ||

Verse 11

क्षीणमांसैर्विरुधिरैर्विमज्जान्त्रैर्विसन्धिभिः। आकीर्णैराचिता भूमिः शङ्खानामिव राशिभिः ।।

kṣīṇamāṃsairvirudhirairvimajjāntrairvisandhibhiḥ| ākīrṇairācitā bhūmiḥ śaṅkhānāmiva rāśibhiḥ ||

Verse 12

लशैर्विप्रविद्धैश्च स्रुवैर्भग्नैस्तथैव च। विकीर्णैरग्निहोत्रैश्च भूर्बभूव समावृता ।।

laśairvipraviddhaiśca sruvairbhagnaistathaiva ca| vikīrṇairagnihotraiśca bhūrbabhūva samāvṛtā ||

Verse 13

निःस्वाध्यायवपट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम्। जगदासीन्निरुत्साहं कालेयभयपीडितम् ।।

niḥsvādhyāyavapaṭkāraṃ naṣṭayajñotsavakriyam| jagadāsīnnirutsāhaṃ kāleyabhayapīḍitam ||

Verse 14

एवं संक्षीयमाणाश्च मानवा मनुजेश्वर। आत्मत्राणपपा भीताः प्राद्रवन्त दिशो भयात् ।।

evaṃ saṃkṣīyamāṇāśca mānavā manujeśvara| ātmatrāṇapapā bhītāḥ prādravanta diśo bhayāt ||

Verse 15

केचिद्गुहाः प्रविविशुर्निर्भरांश्चापरे श्रिताः। अपरे मरणोद्विग्ना भयात्प्राणान्समुत्सृजन् ।।

kecidguhāḥ praviviśurnirbharāṃścāpare śritāḥ| apare maraṇodvignā bhayātprāṇānsamutsṛjan ||

Verse 16

केचिदत्रमहेष्वासाः शूराः परमहर्षिताः। मार्गमाणआः परं यत्नं दानवानां प्रचक्रिरे ।। सृष्टाः मृत्युना ग्रस्ताः ।।

kecidatramaheṣvāsāḥ śūrāḥ paramaharṣitāḥ| mārgamāṇaāḥ paraṃ yatnaṃ dānavānāṃ pracakrire || sṛṣṭāḥ mṛtyunā grastāḥ ||

Verse 17

न चैतानधिजग्मुस्ते समुद्रं समुपाश्रितान्। श्रमं जग्मुश्च परममाजग्मुः क्षयमेव च ।।

na caitānadhijagmuste samudraṃ samupāśritān| śramaṃ jagmuśca paramamājagmuḥ kṣayameva ca ||

Verse 18

जगत्युपशमं याते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये। आजग्मुः परमामार्तिं त्रिदशा मनुजेश्वर ।।

jagatyupaśamaṃ yāte naṣṭayajñotsavakriye| ājagmuḥ paramāmārtiṃ tridaśā manujeśvara ||

Verse 19

समेत्य समहेन्द्राश्च भयान्मन्त्रं प्रचक्रिरे ।।

sametya samahendrāśca bhayānmantraṃ pracakrire ||

Verse 20

शरण्यं शरणं देवं नारायणमजं विभुम्। तेऽभिगम्य नमस्कृत्य वैकुण्ठमपराजितम्। ततो देवाः समस्तास्ते तदोचुर्मधुसूदनम् ।।

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ nārāyaṇamajaṃ vibhum| te'bhigamya namaskṛtya vaikuṇṭhamaparājitam| tato devāḥ samastāste tadocurmadhusūdanam ||

Verse 21

त्वंनः स्रष्टा च भर्ता च हर्ता च जगतः प्रभो। त्वया सृष्टमिदं विश्वं यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति। त्वय्येव पुण्डरीकाक्ष पुनस्तत्प्रविलीयते ।। दानवानां वधायेति शेषः ।।

tvaṃnaḥ sraṣṭā ca bhartā ca hartā ca jagataḥ prabho| tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ yacceṅgaṃ yacca neṅgati| tvayyeva puṇḍarīkākṣa punastatpravilīyate || dānavānāṃ vadhāyeti śeṣaḥ ||

Verse 22

त्वया भूमिः पुरा नष्टा समुद्रात्पुष्करेक्षण। वाराहं वपुराश्रित्यजगदर्थे समुद्धृता ।।

tvayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrātpuṣkarekṣaṇa| vārāhaṃ vapurāśrityajagadarthe samuddhṛtā ||

Verse 23

आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा। नारसिंहं वपुः कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम ।।

ādidaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā| nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣottama ||

Verse 24

अवध्यः सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुरः। वामनं वपुराश्रित्य त्रैलोक्याद्धंशितस्त्वया ।।

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliścāpi mahāsuraḥ| vāmanaṃ vapurāśritya trailokyāddhaṃśitastvayā ||

Verse 25

असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः। यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वयैव विनिपातितः ।।

asuraśca maheṣvāso jambha ityabhiviśrutaḥ| yajñakṣobhakaraḥ krūrastvayaiva vinipātitaḥ ||

Verse 26

एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते। अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन ।।

evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate| asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatirmadhusūdana ||

Verse 27

तस्मात्त्वां देवदेवेश लोकार्थं ज्ञापयामहे। रक्ष लोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात्। शरणागतसंत्राणे त्वमेकोऽसि दृढव्रतः ।।

tasmāttvāṃ devadeveśa lokārthaṃ jñāpayāmahe| rakṣa lokāṃśca devāṃśca śakraṃ ca mahato bhayāt| śaraṇāgatasaṃtrāṇe tvameko'si dṛḍhavrataḥ ||