Adhyaya 99

Verse 1

वनाय प्रस्थितान्पाण्डवान्प्रति दुश्शासनकृतापहासः।।1।। पाण्डवानां बहुप्रतिज्ञाकरणपूर्वकं धृतराष्ट्रसमीपगमनम्।। 2।। वैशम्पायन उवाच।। ततः पराजिताः पार्था वनावासाय दीक्षिताः। अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम्।।

vanāya prasthitānpāṇḍavānprati duśśāsanakṛtāpahāsaḥ||1|| pāṇḍavānāṃ bahupratijñākaraṇapūrvakaṃ dhṛtarāṣṭrasamīpagamanam|| 2|| vaiśampāyana uvāca|| tataḥ parājitāḥ pārthā vanāvāsāya dīkṣitāḥ| ajinānyuttarīyāṇi jagṛhuśca yathākramam||

Verse 2

अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यानरिन्दमान्। प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत्।।

ajinaiḥ saṃvṛtāndṛṣṭvā hṛtarājyānarindamān| prasthitānvanavāsāya tato duḥśāsano'bravīt||

Verse 3

प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः। पराजिताः पाण्डवेया विपत्तिं परमां गताः।।

pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ| parājitāḥ pāṇḍaveyā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ||

Verse 4

अद्य देवाः सम्प्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः। गुणज्येष्ठास्तथा श्रेष्ठाः श्रेयांसो यद्वयं परैः।।

adya devāḥ samprayātāḥ samairvartmabhirasthalaiḥ| guṇajyeṣṭhāstathā śreṣṭhāḥ śreyāṃso yadvayaṃ paraiḥ||

Verse 5

नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम्। मुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः।।

narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālamanantakam| mukhācca hīnā rājyācca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ||

Verse 6

धनेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः। ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवः।।

dhanena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrānprahāsiṣuḥ| te nirjitā hṛtadhanā vanameṣyanti pāṇḍavaḥ||

Verse 7

चित्रान्सन्नाहानवमुञ्चन्तु चैषां वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति।। विवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः।।

citrānsannāhānavamuñcantu caiṣāṃ vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti|| vivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ||

Verse 8

न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा। ज्ञास्यन्ति तेत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा विपर्यये पाण्ढतिला इवाफलाः।।

na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā ityeva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā| jñāsyanti tetmānamime'dya pāṇḍavā viparyaye pāṇḍhatilā ivāphalāḥ||

Verse 9

इदं हि वासो यदि वेदृशानां मनस्विनां रौरवमाहवेषु।। आदीक्षितानामजिनानि यद्व- द्वलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्।।

idaṃ hi vāso yadi vedṛśānāṃ manasvināṃ rauravamāhaveṣu|| ādīkṣitānāmajināni yadva- dvalīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām||

Verse 10

महाप्राज्ञः सौमकिर्यज्ञसेनः कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय। अकार्षिद्वै सुकृतं नेह किञ्चित् क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः।।

mahāprājñaḥ saumakiryajñasenaḥ kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya| akārṣidvai sukṛtaṃ neha kiñcit klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ||

Verse 11

सूक्ष्मप्रावारानजिनोत्तरीयान् दृष्ट्वाऽरण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान्। कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि पतिं वृणीष्वेह यमन्यमिच्छसि।।

sūkṣmaprāvārānajinottarīyān dṛṣṭvā'raṇye nirdhanānapratiṣṭhān| kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni patiṃ vṛṇīṣveha yamanyamicchasi||

Verse 12

एते हि सर्वे कुरवः समेताः क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः। एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे न त्वां नयेत्कालविपर्ययोऽयम्।।

ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ| eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve na tvāṃ nayetkālaviparyayo'yam||

Verse 13

यथाऽफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः। तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि एकोनशततमोऽध्यायः।। 99 ।।

yathā'phalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ| tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi anudyūtaparvaṇi ekonaśatatamo'dhyāyaḥ|| 99 ||

Verse 14

किं पाण्डवांस्ते पतितानुपास्य मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य। एवं नृशंसः परुषाणि पार्था- नश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः।।

kiṃ pāṇḍavāṃste patitānupāsya moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilānupāsya| evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthā- naśrāvayaddhṛtarāṣṭrasya putraḥ||

Verse 15

तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी निर्भर्त्स्योच्चैः सन्निगृह्यैव रोषात्। उवाच चैनं सहसैवोपगम्य सिंहो यथा हैमवतः शृगालम्।।

tadvai śrutvā bhīmaseno'tyamarṣī nirbhartsyoccaiḥ sannigṛhyaiva roṣāt| uvāca cainaṃ sahasaivopagamya siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam||

Verse 16

भीमसेन उवाच।। क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे। गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे।।

bhīmasena uvāca|| krūra pāpajanairjuṣṭamakṛtārthaṃ prabhāṣase| gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase||

Verse 17

यथा तुदसि मर्माणि वाक्छरैरिह नो भृशम्। तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे।। काकयवा निस्तण्डुलं तृणधान्यम्।।

yathā tudasi marmāṇi vākcharairiha no bhṛśam| tathā smārayitā te'haṃ kṛntanmarmāṇi saṃyuge|| kākayavā nistaṇḍulaṃ tṛṇadhānyam||

Verse 18

ये च त्वामनुवर्तन्ते क्रोधलोभवशानुगाः। गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेताऽस्मि यमसादनम्।।

ye ca tvāmanuvartante krodhalobhavaśānugāḥ| goptāraḥ sānubandhāṃstānnetā'smi yamasādanam||

Verse 19

वैशम्पायन उवाच।। एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं दुःशासनस्तं परिनृत्यति स्म। मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं गौर्गौरिति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः।।

vaiśampāyana uvāca|| evaṃ bruvāṇamajinairvivāsitaṃ duḥśāsanastaṃ parinṛtyati sma| madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ gaurgauriti smāhvayanmuktalajjaḥ||

Verse 20

भीमसेन उवाच।। नृशंस परुषं वक्तुं दुःशासन त्वया। निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमर्हति।।

bhīmasena uvāca|| nṛśaṃsa paruṣaṃ vaktuṃ duḥśāsana tvayā| nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitumarhati||

Verse 21

मैव स्म सुकृतां लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः। यदि वक्षो हि ते भित्त्वा न पिबेच्छोणितं रणे।।

maiva sma sukṛtāṃ lokāngacchetpārtho vṛkodaraḥ| yadi vakṣo hi te bhittvā na pibecchoṇitaṃ raṇe||

Verse 22

धार्तराष्ट्रान्रणे हत्त्वा मिषतां सर्वधन्विनाम्। शमं गन्ताऽस्मि नचिरात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

dhārtarāṣṭrānraṇe hattvā miṣatāṃ sarvadhanvinām| śamaṃ gantā'smi nacirātsatyametadbravīmi te||

Verse 23

वैशम्पायन उवाच।। तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात्। गतिं स्वगत्याऽनुचकार मन्दो निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः।।

vaiśampāyana uvāca|| tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ duryodhano bhīmasenasya harṣāt| gatiṃ svagatyā'nucakāra mando nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ||

Verse 24

नैतावता कृतमित्यब्रवीत्तं वृकोदरः सन्निवृत्तार्धकायः। शीघ्रं हि त्वां निहतं सानुबन्धं संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ।।

naitāvatā kṛtamityabravīttaṃ vṛkodaraḥ sannivṛttārdhakāyaḥ| śīghraṃ hi tvāṃ nihataṃ sānubandhaṃ saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha||

Verse 25

एवं समीक्ष्यात्मनि चावमानं नियम्य मन्युं बलवान्स मानी। राजानुगः संसदि कौरवाणां विनिष्कामन्वाक्यमुवाच भीमः।।

evaṃ samīkṣyātmani cāvamānaṃ niyamya manyuṃ balavānsa mānī| rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ viniṣkāmanvākyamuvāca bhīmaḥ||

Verse 26

अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनञ्जयः। शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति।।

ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanañjayaḥ| śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati||

Verse 27

इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः। सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति।।

idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhadvacaḥ| satyaṃ devāḥ kariṣyanti yanno yuddhaṃ bhaviṣyati||

Verse 28

सुयोधनमिमं पापं हन्ताऽस्मि गदया युधि। शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले।।

suyodhanamimaṃ pāpaṃ hantā'smi gadayā yudhi| śiraḥ pādena cāsyāhamadhiṣṭhāsyāmi bhūtale||

Verse 29

वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः। दुःशासनस्य रुधिरं पाताऽस्मि मृगराडिव।।

vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ| duḥśāsanasya rudhiraṃ pātā'smi mṛgarāḍiva||

Verse 30

अर्जुन उवाच।। भीमसेन न ते सन्ति येषां वैरं त्वया त्विह। मत्ता मृगेषु सुखिनो न बुद्ध्यन्ते महद्भयम्।।

arjuna uvāca|| bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā tviha| mattā mṛgeṣu sukhino na buddhyante mahadbhayam||

Verse 31

नैवं वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम्। इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति।।

naivaṃ vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām| itaścaturdaśe varṣe draṣṭāro yadbhaviṣyati||

Verse 32

भीमसेन उवाच।। दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः। दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्।।

bhīmasena uvāca|| duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ| duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam||

Verse 33

अर्जुन उवाच।। असूयितारं द्रष्टारं प्रवक्तारं विकत्थनम्। भीमसेन नियोगात्ते हन्ताहं कर्णमाहवे।।

arjuna uvāca|| asūyitāraṃ draṣṭāraṃ pravaktāraṃ vikatthanam| bhīmasena niyogātte hantāhaṃ karṇamāhave||

Verse 34

अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया। कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्ताऽस्मि पत्रिभिः।।

arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā| karṇaṃ karṇānugāṃścaiva raṇe hantā'smi patribhiḥ||

Verse 35

ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः। तांश्च सर्वानहं बाणैर्नेताऽस्मि यमसादनम्।।

ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ| tāṃśca sarvānahaṃ bāṇairnetā'smi yamasādanam||

Verse 36

चलेद्वि हिमवान्स्थानान्निष्प्रभः स्याद्दिवाकरः। शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि।।

caledvi himavānsthānānniṣprabhaḥ syāddivākaraḥ| śaityaṃ somātpraṇaśyeta matsatyaṃ vicaledyadi||

Verse 37

न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे। दुर्योधनोऽभिसत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति।।

na pradāsyati cedrājyamito varṣe caturdaśe| duryodhano'bhisatkṛtya satyametadbhaviṣyati||

Verse 38

वैशम्पायन उवाच।। इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः। प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान्।।

vaiśampāyana uvāca|| ityuktavati pārthe tu śrīmānmādravatīsutaḥ| pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān||

Verse 39

सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत्। क्रोधसंरक्तनयनो निः श्वसन्निव पन्नगः।।

saubalasya vadhaṃ prepsuridaṃ vacanamabravīt| krodhasaṃraktanayano niḥ śvasanniva pannagaḥ||

Verse 40

सहदेव उवाच।। अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर। नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः।।

sahadeva uvāca|| akṣānyānmanyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara| naite'kṣā niśitā bāṇāstvayaite samare vṛtāḥ||

Verse 41

यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम्। कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः।।

yathā caivoktavānbhīmastvāmuddiśya sabāndhavam| kartāhaṃ karmaṇastasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ||

Verse 42

हन्ताऽस्मि तरसा युद्धे त्वामेवहे सबान्धवम्। यदि स्थास्यसि सङ्ग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल।।

hantā'smi tarasā yuddhe tvāmevahe sabāndhavam| yadi sthāsyasi saṅgrāme kṣatradharmeṇa saubala||

Verse 43

सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशाम्पते। दर्शनीयतमो नॄणामिदं वचनमब्रवीत्।।

sahadevavacaḥ śrutvā nakulo'pi viśāmpate| darśanīyatamo nṝṇāmidaṃ vacanamabravīt||

Verse 44

सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः। यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये।।

suteyaṃ yajñasenasya dyūte'smindhṛtarāṣṭrajaiḥ| yairvācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitairduryodhanapriye||

Verse 45

तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्षून्कालनोदितान्। गमयिष्यामि भूयिष्ठानहं वैवस्वतक्षयम्।।

tāndhārtarāṣṭrāndurvṛttānmumūrṣūnkālanoditān| gamayiṣyāmi bhūyiṣṭhānahaṃ vaivasvatakṣayam||

Verse 46

उलूकं च दुरात्मानं सौबलस्य सुतं प्रियम्। क्रूरं हन्ताऽस्मि समरे तं वै क्रूरं नराधमम्।।

ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam| krūraṃ hantā'smi samare taṃ vai krūraṃ narādhamam||

Verse 47

निदेशाद्धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन्। निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्ताऽस्मि नचिरादिव।।

nideśāddharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran| nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartā'smi nacirādiva||

Verse 48

वैशम्पायन उवाच।। एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः। प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन्।।

vaiśampāyana uvāca|| evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ| pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭramupāgaman||