Adhyaya 97

Verse 1

दुर्योधनेन धृतराष्ट्रसमीपे अर्जुनप्रभाववर्णनम्।। 1।। दुर्योधनदुर्बोधनेन धृतराष्ट्रस्य पुनर्द्यूताय पाण्डवानयनाभ्यनुज्ञा।। 2।। दुर्योधन उवाच।। शृणु राजन्पुराऽचिन्त्यानर्जुनस्य च साहसान्। अर्जुनो धन्विनां श्रेष्ठो दुष्करं कृतवान्पुरा।।

duryodhanena dhṛtarāṣṭrasamīpe arjunaprabhāvavarṇanam|| 1|| duryodhanadurbodhanena dhṛtarāṣṭrasya punardyūtāya pāṇḍavānayanābhyanujñā|| 2|| duryodhana uvāca|| śṛṇu rājanpurā'cintyānarjunasya ca sāhasān| arjuno dhanvināṃ śreṣṭho duṣkaraṃ kṛtavānpurā||

Verse 2

द्रुपदस्य पुरे राजन्द्रौपद्याश्च स्वयंवर।। आबालवृद्धसङ्क्षोभे सर्वक्षत्रसमागमे। क्षिप्रकारी जले मत्स्यं दुर्निरीक्ष्यं ससर्ज ह।।

drupadasya pure rājandraupadyāśca svayaṃvara|| ābālavṛddhasaṅkṣobhe sarvakṣatrasamāgame| kṣiprakārī jale matsyaṃ durnirīkṣyaṃ sasarja ha||

Verse 3

सर्वैर्नृपैरसाध्यं तत्कार्मुकप्रवरं च वै। क्षणेन सज्यमकरोत्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः।।

sarvairnṛpairasādhyaṃ tatkārmukapravaraṃ ca vai| kṣaṇena sajyamakarotsarvakṣatrasya paśyataḥ||

Verse 4

ततो यन्त्रमयं विध्वा विसारं फल्गुनो बली। कृष्णया हेममाल्येन स्कन्धे स परिवेष्टितः।।

tato yantramayaṃ vidhvā visāraṃ phalguno balī| kṛṣṇayā hemamālyena skandhe sa pariveṣṭitaḥ||

Verse 5

ततस्तया वृतं पार्थं दृष्ट्वा सर्वे नृपास्तदा। रोषात्सर्वायुधान्गृह्य क्रुद्धा वीरा महौजसः। वैकर्तनं पुरस्कृत्य सर्वे पार्थमुपाद्रवन्।।

tatastayā vṛtaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā sarve nṛpāstadā| roṣātsarvāyudhāngṛhya kruddhā vīrā mahaujasaḥ| vaikartanaṃ puraskṛtya sarve pārthamupādravan||

Verse 6

स सर्वान्पार्थिवान्दृष्ट्वा क्रुद्धान्पार्थो महाबलः। वारयित्वा शरैस्तीक्ष्णैरजयत्तत्र स स्वयम्।।

sa sarvānpārthivāndṛṣṭvā kruddhānpārtho mahābalaḥ| vārayitvā śaraistīkṣṇairajayattatra sa svayam||

Verse 7

जित्वा तु तान्महीपालान्सर्वान्कर्णपुरोगमान्। लेभे कृष्णां शुभां पार्थो युध्वा वीर्यबलात्तदा।।

jitvā tu tānmahīpālānsarvānkarṇapurogamān| lebhe kṛṣṇāṃ śubhāṃ pārtho yudhvā vīryabalāttadā||

Verse 8

सर्वक्षत्रसमूहेषु अम्बां भीष्मो यथा पुरा। ततः कदाचिद्बीभत्सुस्तीर्ययात्रां ययौ स्वयम्।।

sarvakṣatrasamūheṣu ambāṃ bhīṣmo yathā purā| tataḥ kadācidbībhatsustīryayātrāṃ yayau svayam||

Verse 9

अथोलूपीं शुभां तात नागराजसतां तदा। नागेष्वाप वराग्र्येषु प्रार्थितोऽथ यथा तथा।।

atholūpīṃ śubhāṃ tāta nāgarājasatāṃ tadā| nāgeṣvāpa varāgryeṣu prārthito'tha yathā tathā||

Verse 10

ततो गोदावरीं कृष्णां कावेरीं चावगाहत। तत्र पाण्ड्यं समासाद्य तस्य कन्यामवाप सः।।

tato godāvarīṃ kṛṣṇāṃ kāverīṃ cāvagāhata| tatra pāṇḍyaṃ samāsādya tasya kanyāmavāpa saḥ||

Verse 11

लब्ध्वा जिष्णुर्मुदं तत्र ततो याम्यां दिशं ययौ।।

labdhvā jiṣṇurmudaṃ tatra tato yāmyāṃ diśaṃ yayau||

Verse 12

स दक्षिणं समुद्रान्तं गत्वा चाप्सरसां च वै। कुमारतीर्थमासाद्य मोक्षयामास चार्जुनः।।

sa dakṣiṇaṃ samudrāntaṃ gatvā cāpsarasāṃ ca vai| kumāratīrthamāsādya mokṣayāmāsa cārjunaḥ||

Verse 13

ग्राहरूपाश्च ताः पञ्च अतिशौर्येण वै बलात्। कन्यातीर्थं समभ्येत्य ततो द्वारवतीं ययौ।।।

grāharūpāśca tāḥ pañca atiśauryeṇa vai balāt| kanyātīrthaṃ samabhyetya tato dvāravatīṃ yayau|||

Verse 14

तत्र कृष्णनिदेशात्स सुभद्रां प्राप्य फल्गुनः। तामारोप्य रथोपस्थे प्रययौ स्वपुरीं प्रति।।

tatra kṛṣṇanideśātsa subhadrāṃ prāpya phalgunaḥ| tāmāropya rathopasthe prayayau svapurīṃ prati||

Verse 15

अथादाय गते पार्थे ते श्रुत्वा सर्वयादवाः। तमभ्यधावन्त्सङ्क्रुद्धाः सिंहव्याघ्रगणा इव।।

athādāya gate pārthe te śrutvā sarvayādavāḥ| tamabhyadhāvantsaṅkruddhāḥ siṃhavyāghragaṇā iva||

Verse 16

प्रद्युम्नः कृतवर्मा च गदः सारणसात्यकी। आहुकश्चैव साम्बश्च चारुदेष्णो विदूरथः।।

pradyumnaḥ kṛtavarmā ca gadaḥ sāraṇasātyakī| āhukaścaiva sāmbaśca cārudeṣṇo vidūrathaḥ||

Verse 17

अन्ये च यादवाः सर्वे बलदेवपुरोगमाः। एकमेव परे कृष्णं गजवाजिरथैर्युताः।।

anye ca yādavāḥ sarve baladevapurogamāḥ| ekameva pare kṛṣṇaṃ gajavājirathairyutāḥ||

Verse 18

अथासाद्य वने यान्तं परिवार्य धनञ्जयम्। चक्रुर्युद्धं सुसङ्क्रुद्धा बहुकोट्यश्च यादवाः।।

athāsādya vane yāntaṃ parivārya dhanañjayam| cakruryuddhaṃ susaṅkruddhā bahukoṭyaśca yādavāḥ||

Verse 19

एक एव तु पार्थस्तैर्युद्धं चक्रे सुदारुणम्। तेन तेषां समं युद्धं मुहूर्तं प्रबभूव ह।।

eka eva tu pārthastairyuddhaṃ cakre sudāruṇam| tena teṣāṃ samaṃ yuddhaṃ muhūrtaṃ prababhūva ha||

Verse 20

ततः पार्थो रणे सर्वान्वारयित्वा शितैः शरैः। बलाद्विजित्य राजेन्द्र वीरस्तान्सर्वयादवान्। तां सुभद्रामथादाय शक्रप्रस्थं विवेश ह।।

tataḥ pārtho raṇe sarvānvārayitvā śitaiḥ śaraiḥ| balādvijitya rājendra vīrastānsarvayādavān| tāṃ subhadrāmathādāya śakraprasthaṃ viveśa ha||

Verse 21

भूयः शृणु महाराज फल्गुनस्य च साहसम्। ददौ स वह्नेर्बिभत्सुः प्रार्थितं खाण्डवं वनम्।।

bhūyaḥ śṛṇu mahārāja phalgunasya ca sāhasam| dadau sa vahnerbibhatsuḥ prārthitaṃ khāṇḍavaṃ vanam||

Verse 22

लब्धमात्रे तु तेनाथ भगवान्हव्यवाहनः। भक्षितुं खाण्डवं राजंस्तत्रस्थानुपचक्रमे।।

labdhamātre tu tenātha bhagavānhavyavāhanaḥ| bhakṣituṃ khāṇḍavaṃ rājaṃstatrasthānupacakrame||

Verse 23

ततस्तं भक्षयन्तं वै सव्यसाची विभावसुम्। रथा धन्वी शरान्गृह्य स कलापयुतः प्रभुः। पालयामास राजेन्द्र स्ववीर्येण महाबलः।।

tatastaṃ bhakṣayantaṃ vai savyasācī vibhāvasum| rathā dhanvī śarāngṛhya sa kalāpayutaḥ prabhuḥ| pālayāmāsa rājendra svavīryeṇa mahābalaḥ||

Verse 24

ततः श्रुत्वा महेनद्रस्तु मेघांस्तान्सन्दिदेश ह। तेनोक्ता मेघसङ्घास्ते ववर्षुरतिवृष्टिभिः।।

tataḥ śrutvā mahenadrastu meghāṃstānsandideśa ha| tenoktā meghasaṅghāste vavarṣurativṛṣṭibhiḥ||

Verse 25

ततो मेघगाणान्पार्थः शरव्रातैः समान्ततः। खगमैर्वारयामास तदाश्चर्यमिवाभवत्।।

tato meghagāṇānpārthaḥ śaravrātaiḥ samāntataḥ| khagamairvārayāmāsa tadāścaryamivābhavat||

Verse 26

वारितान्मेघसङ्घांश्च श्रुत्वा क्रुद्धः पुरन्दरः। पाण्डरं गजमास्थाय सर्वदेवगणैर्वृतः। ययौ पार्थेन संयोद्धुं रक्षार्थं खाण्डवस्य च।।

vāritānmeghasaṅghāṃśca śrutvā kruddhaḥ purandaraḥ| pāṇḍaraṃ gajamāsthāya sarvadevagaṇairvṛtaḥ| yayau pārthena saṃyoddhuṃ rakṣārthaṃ khāṇḍavasya ca||

Verse 27

रुद्राश्च मरुतश्चैव वसवश्चाश्विनौ तदा। आदित्याश्चैव साध्याश्च निश्वेदेवाश्च भारत। गन्धर्वाश्चैव सहिता अन्ये देवगणाश्च ये।।

rudrāśca marutaścaiva vasavaścāśvinau tadā| ādityāścaiva sādhyāśca niśvedevāśca bhārata| gandharvāścaiva sahitā anye devagaṇāśca ye||

Verse 28

ते सर्वे शस्त्रसम्पन्ना दीप्यमानाः स्वतेजसा। धनञ्जयं जिघांसन्तः प्रपेतुर्विबुधाधिपाः।।

te sarve śastrasampannā dīpyamānāḥ svatejasā| dhanañjayaṃ jighāṃsantaḥ prapeturvibudhādhipāḥ||

Verse 29

युगान्ते यानि दृश्यन्ते निमित्तानि महान्त्यपि। सर्वाणि तत्र दृश्यन्ते निमित्तानि महीपते।।

yugānte yāni dṛśyante nimittāni mahāntyapi| sarvāṇi tatra dṛśyante nimittāni mahīpate||

Verse 30

ततो देवगमाः सर्वे पार्थं समभिदुद्रुवुः। असम्भ्रान्तस्तु तान्दृष्ट्वा स तां देवमयीं चमूम्।।

tato devagamāḥ sarve pārthaṃ samabhidudruvuḥ| asambhrāntastu tāndṛṣṭvā sa tāṃ devamayīṃ camūm||

Verse 31

त्वरितः फल्गुनो गृह्य तीक्ष्णांस्तानाशुगांस्तदा। इन्द्रं देवांश्च सम्प्रेक्ष्य तस्थौ काल इवात्यये।।

tvaritaḥ phalguno gṛhya tīkṣṇāṃstānāśugāṃstadā| indraṃ devāṃśca samprekṣya tasthau kāla ivātyaye||

Verse 32

ततो देवगणाः सर्वे बीभत्सुं सपुरन्दराः। अवाकिरञ्छरव्रातैर्मानुषं तं महीपते।।

tato devagaṇāḥ sarve bībhatsuṃ sapurandarāḥ| avākirañcharavrātairmānuṣaṃ taṃ mahīpate||

Verse 33

ततः पार्थो महातेजा गाण्डिवं गृह्य सत्वरः। वारयामास देवानां शरव्रातैः शरांस्तदा।।

tataḥ pārtho mahātejā gāṇḍivaṃ gṛhya satvaraḥ| vārayāmāsa devānāṃ śaravrātaiḥ śarāṃstadā||

Verse 34

पुनः क्रुद्धाः सुराः सर्वे मर्त्यं तं सुभहाबलाः। नानाशस्त्रैर्ववर्षुस्तं सव्यसाची महीपते।।

punaḥ kruddhāḥ surāḥ sarve martyaṃ taṃ subhahābalāḥ| nānāśastrairvavarṣustaṃ savyasācī mahīpate||

Verse 35

तान्पार्थः शस्त्रवर्षान्वै विसृष्टान्विबुधैस्तदा। द्विधा त्रिधा स चिच्छेद स एव निशितैः शरैः।।

tānpārthaḥ śastravarṣānvai visṛṣṭānvibudhaistadā| dvidhā tridhā sa ciccheda sa eva niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 36

पुनश्च पार्थः सङ्क्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः। देवसङ्घाञ्छरैस्तीक्ष्णैरर्पयन्वै समन्ततः।।

punaśca pārthaḥ saṅkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ| devasaṅghāñcharaistīkṣṇairarpayanvai samantataḥ||

Verse 37

ततो देवगणाः सर्वे युध्वा पार्थेन वै मुहुः। रणे जेतुमशक्यं तं ज्ञात्वा ते भरतर्षभ।।

tato devagaṇāḥ sarve yudhvā pārthena vai muhuḥ| raṇe jetumaśakyaṃ taṃ jñātvā te bharatarṣabha||

Verse 38

शान्तास्ते विबुधाः सर्वे पार्थबाणाभिपीडिताः। सद्विपं वासवं त्यक्त्वा दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्।।

śāntāste vibudhāḥ sarve pārthabāṇābhipīḍitāḥ| sadvipaṃ vāsavaṃ tyaktvā dudruvuḥ sarvato diśam||

Verse 39

प्राचीं रुद्राः सगन्धर्वा दक्षिणां मरुतो ययुः। दिशं प्रतीचीं भीतास्ते वसवश्च तथाऽश्विनौ ।।

prācīṃ rudrāḥ sagandharvā dakṣiṇāṃ maruto yayuḥ| diśaṃ pratīcīṃ bhītāste vasavaśca tathā'śvinau ||

Verse 40

आदित्याश्चैव विश्वे च दुद्रुवुर्वा उदङ्मुखाः। साध्याश्चोर्ध्वमुखा भीताश्चिन्तयन्तोऽस्य सायकान्।।

ādityāścaiva viśve ca dudruvurvā udaṅmukhāḥ| sādhyāścordhvamukhā bhītāścintayanto'sya sāyakān||

Verse 41

एवं सुरगणाः सर्वे प्राद्रवन्त्सर्वतो दिशम्। मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणाः पार्थमेव सकार्मुकम्।।

evaṃ suragaṇāḥ sarve prādravantsarvato diśam| muhurmuhuḥ prekṣamāṇāḥ pārthameva sakārmukam||

Verse 42

विद्रुतान्देवसङ्घांस्तान्रणे दृष्ट्वा पुरन्दरः। ततः क्रुद्धो महातेजाः पार्थं बाणैरवाकिरत्।।

vidrutāndevasaṅghāṃstānraṇe dṛṣṭvā purandaraḥ| tataḥ kruddho mahātejāḥ pārthaṃ bāṇairavākirat||

Verse 43

पार्थोऽपि शक्रं विव्याथ मानुषो विबुधाधिपम्।।

pārtho'pi śakraṃ vivyātha mānuṣo vibudhādhipam||

Verse 44

ततः सोऽश्ममयं वर्षं व्यसृजद्विबुधाधिपः। तच्छरैरर्जुनो वर्षं प्रतिजाघ्नेऽत्यमर्षणः।।

tataḥ so'śmamayaṃ varṣaṃ vyasṛjadvibudhādhipaḥ| taccharairarjuno varṣaṃ pratijāghne'tyamarṣaṇaḥ||

Verse 45

अथ संवर्धयामास तद्वर्षं देवराडपि। भूय एव महावीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः।।

atha saṃvardhayāmāsa tadvarṣaṃ devarāḍapi| bhūya eva mahāvīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ||

Verse 46

सोऽश्मवर्षं महावेगमिषुभिः पाण्डवोऽपि च। विलयं गमयामास हर्षयन्पाकशासनम्।।

so'śmavarṣaṃ mahāvegamiṣubhiḥ pāṇḍavo'pi ca| vilayaṃ gamayāmāsa harṣayanpākaśāsanam||

Verse 47

उपादाय तु पाणिभ्यामङ्गदं नाम पर्वतम्। सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः श्वेतवाहनम्।।

upādāya tu pāṇibhyāmaṅgadaṃ nāma parvatam| sadrumaṃ vyasṛjacchakro jighāṃsuḥ śvetavāhanam||

Verse 48

ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलमानैरजिह्यगैः। बाणैर्विध्वंसयामास गिरिराजं सहस्रधा।।

tato'rjuno vegavadbhirjvalamānairajihyagaiḥ| bāṇairvidhvaṃsayāmāsa girirājaṃ sahasradhā||

Verse 49

शक्रं च पातयामास शरैः पार्थो महान्युधि। ततः शक्रो महाराज रणे वीरं धनञ्जयम्।।

śakraṃ ca pātayāmāsa śaraiḥ pārtho mahānyudhi| tataḥ śakro mahārāja raṇe vīraṃ dhanañjayam||

Verse 50

ज्ञात्वा जेतुमशक्यं तं तेजोबलसमन्वितम्। परां प्रीति ययौ तत्र पुत्रशौर्येण वासवः।।

jñātvā jetumaśakyaṃ taṃ tejobalasamanvitam| parāṃ prīti yayau tatra putraśauryeṇa vāsavaḥ||

Verse 51

तदा तत्र न तस्यास्ति दिवि कश्चिन्महायशाः। समर्थो निर्जये राजन्नपि साक्षात्प्रजापतिः।।

tadā tatra na tasyāsti divi kaścinmahāyaśāḥ| samartho nirjaye rājannapi sākṣātprajāpatiḥ||

Verse 52

ततः पार्थः शरैर्हत्वा यक्षराक्षसपन्नगान्। दीप्ते चाग्नौ महातेजाः पातयामास सन्ततम्।।

tataḥ pārthaḥ śarairhatvā yakṣarākṣasapannagān| dīpte cāgnau mahātejāḥ pātayāmāsa santatam||

Verse 53

प्रतिषेधयितुं पार्थं न शेकुस्तत्र केचन। दृष्ट्वा निवारितं शक्रं दिवि देवगणैः सह।।

pratiṣedhayituṃ pārthaṃ na śekustatra kecana| dṛṣṭvā nivāritaṃ śakraṃ divi devagaṇaiḥ saha||

Verse 54

यथा सुपर्णः सोमार्थं विबुधानजयत्पुरा। तथा जित्वा सुरान्पार्थस्तर्पयामास पावकम्।।

yathā suparṇaḥ somārthaṃ vibudhānajayatpurā| tathā jitvā surānpārthastarpayāmāsa pāvakam||

Verse 55

ततोऽर्जुनः स्ववीर्येण तर्पयित्वा विभावसुम्। रथं ध्वजं च सहयं दिव्यानस्त्रांश्च पाण्डवः।।

tato'rjunaḥ svavīryeṇa tarpayitvā vibhāvasum| rathaṃ dhvajaṃ ca sahayaṃ divyānastrāṃśca pāṇḍavaḥ||

Verse 56

गाण्डीवं च धनुः श्रेष्ठं तूणी चाक्षयसायकौ। एतान्यपि च बीभत्सुर्लेभे कीर्ति च भारत।।

gāṇḍīvaṃ ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau| etānyapi ca bībhatsurlebhe kīrti ca bhārata||

Verse 57

भूयोऽपि शृणु राजेन्द्र पार्थो गत्वोत्तरां दिशम्। विजित्य नववर्षांश्च सपुरांश्च सपर्वतान्।।

bhūyo'pi śṛṇu rājendra pārtho gatvottarāṃ diśam| vijitya navavarṣāṃśca sapurāṃśca saparvatān||

Verse 58

जम्बुद्वीपं वशे कृत्वा सर्वं तद्भरतर्षभ। बलाज्जित्वा नृपान्सर्वान्करे चविनिवेश्य च।।

jambudvīpaṃ vaśe kṛtvā sarvaṃ tadbharatarṣabha| balājjitvā nṛpānsarvānkare caviniveśya ca||

Verse 59

रत्नान्यादाय सर्वाणि गत्वा चैव पुनः पुरीम्। ततो ज्येष्ठं महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम्। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं कारयामास भारत।।

ratnānyādāya sarvāṇi gatvā caiva punaḥ purīm| tato jyeṣṭhaṃ mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ kārayāmāsa bhārata||

Verse 60

स तान्यन्यानि कर्माणि कृतवानर्जुनः पुरा। अर्जुनेन समो वीर्ये त्रिषु लोकेषु न क्वचित्।।

sa tānyanyāni karmāṇi kṛtavānarjunaḥ purā| arjunena samo vīrye triṣu lokeṣu na kvacit||

Verse 61

देवदानवयक्षाश्च पिशाचोरगराक्षसाः। भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवश्च महारथाः।।

devadānavayakṣāśca piśācoragarākṣasāḥ| bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaśca mahārathāḥ||

Verse 62

लोके सर्वनृपाश्चैव वीराश्चान्ये धनुर्धराः। एते पार्थं रणे युक्ताः प्रतियोद्धुं न शक्नुयुः।।

loke sarvanṛpāścaiva vīrāścānye dhanurdharāḥ| ete pārthaṃ raṇe yuktāḥ pratiyoddhuṃ na śaknuyuḥ||

Verse 63

अहं हि नित्यं कौरव्य फल्गुनं हृदि संस्थितम्। अपश्यं चिन्तयित्वा तं समुद्विग्नोऽस्मि तद्भयात्।।

ahaṃ hi nityaṃ kauravya phalgunaṃ hṛdi saṃsthitam| apaśyaṃ cintayitvā taṃ samudvigno'smi tadbhayāt||

Verse 64

गृहे गृहे च पश्यामि तात पार्थमहं सदा। शरगाण्डीवसंयुक्तं पाशहस्तमिवान्तकम्।।

gṛhe gṛhe ca paśyāmi tāta pārthamahaṃ sadā| śaragāṇḍīvasaṃyuktaṃ pāśahastamivāntakam||

Verse 65

अपि पार्थसहस्राणि भीतः पश्यामि भारत। पार्थभूतमिदं सर्वं नगरं प्रतिभाति मे।।

api pārthasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi bhārata| pārthabhūtamidaṃ sarvaṃ nagaraṃ pratibhāti me||

Verse 66

पार्थमेव हि पश्यामि रहिते तात भारत। दृष्ट्वा स्वप्नगतं पार्थमुद्धमामि विचेतनः।।

pārthameva hi paśyāmi rahite tāta bhārata| dṛṣṭvā svapnagataṃ pārthamuddhamāmi vicetanaḥ||

Verse 67

अकारादीनि नामानि अर्जुनग्रस्तचेतसः। अश्वाक्षराम्बुजाश्चैव त्रासं सञ्जनयन्ति मे।।

akārādīni nāmāni arjunagrastacetasaḥ| aśvākṣarāmbujāścaiva trāsaṃ sañjanayanti me||

Verse 68

नास्ति पार्थादृते तात परवीराद्भयं मम। प्रह्लादं वा बलिं वापि हन्याद्धि विजयो रणे।।

nāsti pārthādṛte tāta paravīrādbhayaṃ mama| prahlādaṃ vā baliṃ vāpi hanyāddhi vijayo raṇe||

Verse 69

तस्मात्तेन महाराज युद्धं नस्तात न क्षमम्। अहं तस्य प्रभावज्ञो नित्यं दुःखं वहामि च।।

tasmāttena mahārāja yuddhaṃ nastāta na kṣamam| ahaṃ tasya prabhāvajño nityaṃ duḥkhaṃ vahāmi ca||

Verse 70

पुरा हि दण्डकारण्ये मारीचस्य यथा भयम्। भवेद्रामे महावीर्ये तथा पार्थे भयं मम।।

purā hi daṇḍakāraṇye mārīcasya yathā bhayam| bhavedrāme mahāvīrye tathā pārthe bhayaṃ mama||

Verse 71

धृतराष्ट्र उवाच।। जानाम्येव महद्वीयं जिष्णोरेतद्दुरासदम्। एतद्वीरस्य पार्थस्य कार्षीस्त्वं तु विप्रियम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca|| jānāmyeva mahadvīyaṃ jiṣṇoretaddurāsadam| etadvīrasya pārthasya kārṣīstvaṃ tu vipriyam||

Verse 72

द्यूतं वा शस्त्रयुद्धं वा दुवाक्यं वा कथञ्चन। एतेष्वेवं कृते तस्य विग्रहश्चैव वो भवेत्।।

dyūtaṃ vā śastrayuddhaṃ vā duvākyaṃ vā kathañcana| eteṣvevaṃ kṛte tasya vigrahaścaiva vo bhavet||

Verse 73

तस्मात्त्वं पुत्र पार्थेन नित्यं स्नेहेन वर्तय। यश्च पार्थेन सम्बन्धो वर्तते चेन्नरो भुवि।।

tasmāttvaṃ putra pārthena nityaṃ snehena vartaya| yaśca pārthena sambandho vartate cennaro bhuvi||

Verse 74

तस्य नास्ति भयं किञ्चित्रिषु लोकेषु भारत। तस्मात्त्वं जिष्णुना वत्स नित्यं स्नेहेन वर्तय।।

tasya nāsti bhayaṃ kiñcitriṣu lokeṣu bhārata| tasmāttvaṃ jiṣṇunā vatsa nityaṃ snehena vartaya||

Verse 75

दुर्योधन उवाच।। द्यूते पार्थस्य कौरव्य मायया निकृतिः कृता। तस्माद्वि नो जयस्तात अन्योपायेन नो भवेत्।।

duryodhana uvāca|| dyūte pārthasya kauravya māyayā nikṛtiḥ kṛtā| tasmādvi no jayastāta anyopāyena no bhavet||

Verse 76

धृतराष्ट्र उवाच।। उपायश्च न कर्तव्यः पाण्डवान्प्रति भारत। पार्थान्प्रति पुरा वत्स बहूपायाः कृतास्त्वया।।

dhṛtarāṣṭra uvāca|| upāyaśca na kartavyaḥ pāṇḍavānprati bhārata| pārthānprati purā vatsa bahūpāyāḥ kṛtāstvayā||

Verse 77

तानुपायान्हि कौन्तेया बहुशो व्यतिचक्रमुः। तस्माद्वितं जीविताय नः कुलस्य जनस्य च।।

tānupāyānhi kaunteyā bahuśo vyaticakramuḥ| tasmādvitaṃ jīvitāya naḥ kulasya janasya ca||

Verse 78

त्वं चिकीर्षसि चेद्वत्स समित्रः सहबान्धवः। सभ्रातृकस्त्वं पार्थेन नित्यं स्नेहेन वर्तय।।

tvaṃ cikīrṣasi cedvatsa samitraḥ sahabāndhavaḥ| sabhrātṛkastvaṃ pārthena nityaṃ snehena vartaya||

Verse 79

वैशम्पायन उवाच।। धृतराष्ट्रवचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा। चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु विधिना चोदितोऽब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca|| dhṛtarāṣṭravacaḥ śrutvā rājā duryodhanastadā| cintayitvā muhūrtaṃ tu vidhinā codito'bravīt||

Verse 80

पुनर्दीव्याम भद्रं ते वनवासाय पाण्डवैः। एवमेतान्वशे कर्तुं शक्ष्यामः पुरुषर्षभ।।ष

punardīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ| evametānvaśe kartuṃ śakṣyāmaḥ puruṣarṣabha||ṣa

Verse 81

ते वा द्वादश वर्षाणि वयं वा द्यूतनिर्जिताः। प्रविशेम महारण्यमजिनैः प्रतिवासिताः।।

te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dyūtanirjitāḥ| praviśema mahāraṇyamajinaiḥ prativāsitāḥ||

Verse 82

त्रयोदशं च स्वजनैरज्ञाताः परिवत्सरम्। ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश।।

trayodaśaṃ ca svajanairajñātāḥ parivatsaram| jñātāśca punaranyāni vane varṣāṇi dvādaśa||

Verse 83

निवसेम वयं ते वा तथा द्यूतं प्रवर्तताम्। अक्षानुप्त्वा पुनर्द्यूतमिदं कुर्वन्तु पाण्डवः।।

nivasema vayaṃ te vā tathā dyūtaṃ pravartatām| akṣānuptvā punardyūtamidaṃ kurvantu pāṇḍavaḥ||

Verse 84

एतत्कृत्यतमं राजन्नस्माकं भरतर्षभ। अयं हि शकुनिर्वेद सविद्यामक्षसम्पदम्।।

etatkṛtyatamaṃ rājannasmākaṃ bharatarṣabha| ayaṃ hi śakunirveda savidyāmakṣasampadam||

Verse 85

दृढमूलं वयं राज्ये मित्राणि परिगृह्य च। सारवद्विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम्।।

dṛḍhamūlaṃ vayaṃ rājye mitrāṇi parigṛhya ca| sāravadvipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadam||

Verse 86

ते च त्रयोदशं वर्षं पारयिष्यन्ति चेद्व्रतम्। जेष्यामस्तान्वयं राजत्रोचतां ते परन्तप।।

te ca trayodaśaṃ varṣaṃ pārayiṣyanti cedvratam| jeṣyāmastānvayaṃ rājatrocatāṃ te parantapa||

Verse 87

धृतराष्ट्र उवाच।। तूर्णं प्रत्यानयस्वैतान्कामं व्यध्वगतानपि। आगच्छन्तु पुनर्द्यूतमिदं कुर्वन्तु पाण्डवः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca|| tūrṇaṃ pratyānayasvaitānkāmaṃ vyadhvagatānapi| āgacchantu punardyūtamidaṃ kurvantu pāṇḍavaḥ||

Verse 88

वैशम्पायन उवाच।। ततो द्रोणः सोमदत्तो बाह्लीकश्चैव गौतमः। विदुरो द्रोणपुत्रश्च वैश्यापुत्रश्च वीर्यवान्।।

vaiśampāyana uvāca|| tato droṇaḥ somadatto bāhlīkaścaiva gautamaḥ| viduro droṇaputraśca vaiśyāputraśca vīryavān||

Verse 89

भूरिश्रवाः शान्तनवो विकर्णश्च महारथः। मा द्यूतमित्यभाषन्त शमोऽस्त्विति च सर्वशः।।

bhūriśravāḥ śāntanavo vikarṇaśca mahārathaḥ| mā dyūtamityabhāṣanta śamo'stviti ca sarvaśaḥ||

Verse 90

अकामानां च सर्वेषां सुहृदामर्थदर्शिनाम्। अकरोत्पाण्डवाह्वानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः।।97।।

akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdāmarthadarśinām| akarotpāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi anudyūtaparvaṇi saptanavatitamo'dhyāyaḥ||97||

Verse 91

अथाब्रवीन्महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। पुत्रहार्दाद्धर्मयुक्ता गान्धारी शोककर्शिता।।

athābravīnmahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram| putrahārdāddharmayuktā gāndhārī śokakarśitā||

Verse 92

जाते दुर्योधने क्षत्ता महामतिरभाषत। नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः।।

jāte duryodhane kṣattā mahāmatirabhāṣata| nīyatāṃ paralokāya sādhvayaṃ kulapāṃsanaḥ||

Verse 93

व्यनदज्जातमात्रो हि गोमायुरिव भारत। अन्तो नूनं कुलस्यास्य कुरवस्तन्निबोधत।।

vyanadajjātamātro hi gomāyuriva bhārata| anto nūnaṃ kulasyāsya kuravastannibodhata||

Verse 94

मा निमज्जीः स्वदोषेण महाप्सु त्वं हि भारत। मा बालानामशिष्टानामभिमंस्था मतिं प्रभो।।

mā nimajjīḥ svadoṣeṇa mahāpsu tvaṃ hi bhārata| mā bālānāmaśiṣṭānāmabhimaṃsthā matiṃ prabho||

Verse 95

मा कुलस्य क्षये घोरे कारणं त्वं भविष्यसि। बद्धं सेतुं को नु भिन्द्याद्धमेच्छान्तं च पावकम्।।

mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi| baddhaṃ setuṃ ko nu bhindyāddhamecchāntaṃ ca pāvakam||

Verse 96

शमे स्थितान्को नु पार्थान्कोपयेद्भरतर्षभ। स्मरन्तं त्वामाजमीढं स्मारयिष्याम्यहं पुनः।।

śame sthitānko nu pārthānkopayedbharatarṣabha| smarantaṃ tvāmājamīḍhaṃ smārayiṣyāmyahaṃ punaḥ||

Verse 97

शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं श्रेयसे चेतराय च। न वै वृद्धो बालमतिर्भवेद्राजन्कथञ्चन।।

śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śreyase cetarāya ca| na vai vṛddho bālamatirbhavedrājankathañcana||

Verse 98

त्वन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मा त्वां दीर्णाः प्रहासिषुः। तस्मादयं मद्वचनात्त्यज्यतां कुलपांसनः।। अकामानां द्यूतमनिच्छतां सताम्।।

tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṃ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ| tasmādayaṃ madvacanāttyajyatāṃ kulapāṃsanaḥ|| akāmānāṃ dyūtamanicchatāṃ satām||

Verse 99

तथा ते न कृतं राजन्पुत्रस्नेहान्नराधिप। तस्य प्राप्तं फलं विद्धि कुलान्तकरणाय यत्।।

tathā te na kṛtaṃ rājanputrasnehānnarādhipa| tasya prāptaṃ phalaṃ viddhi kulāntakaraṇāya yat||

Verse 100

शमेन धर्मेण नयेन युक्ता या ते बुद्धिः साऽस्तु ते मा प्रमादीः। प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री- र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान्।।

śamena dharmeṇa nayena yuktā yā te buddhiḥ sā'stu te mā pramādīḥ| pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrī- rmṛduprauḍhā gacchati putrapautrān||

Verse 101

अथाब्रवीन्महाराजो गान्धारीं धर्मदर्शिनीम्। अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्नोमि निवारितुम्।।

athābravīnmahārājo gāndhārīṃ dharmadarśinīm| antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śaknomi nivāritum||

Verse 102

यथेच्छन्ति तथैवास्तु प्रत्यागच्छन्तु पाण्डवाः। पुनर्द्यूतं च कुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह।।

yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ| punardyūtaṃ ca kurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha||