Adhyaya 90

Verse 1

भौमवचनम्।। 1।। विकर्णवचनम्।। 2।। दुःशासनेन द्रौपदीवस्त्रापहारः।।3।। श्रीकृष्णप्रसादात् द्रौपद्यः वस्त्रराशिप्रादुर्भावः।। 4।। विदुरवचनम्।। 5।। भीम उवाच। भवन्ति गेहे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर। भवन्ति दीव्यन्ति दया चैवास्ति तावस्वपि।।

bhaumavacanam|| 1|| vikarṇavacanam|| 2|| duḥśāsanena draupadīvastrāpahāraḥ||3|| śrīkṛṣṇaprasādāt draupadyaḥ vastrarāśiprādurbhāvaḥ|| 4|| viduravacanam|| 5|| bhīma uvāca| bhavanti gehe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira| bhavanti dīvyanti dayā caivāsti tāvasvapi||

Verse 2

काश्यो यद्धनमाहार्षीद्द्रव्यं यच्चान्यदुत्तमम्। तथाऽन्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन्।।

kāśyo yaddhanamāhārṣīddravyaṃ yaccānyaduttamam| tathā'nye pṛthivīpālā yāni ratnānyupāharan||

Verse 3

वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च। राज्यमात्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः।।

vāhanāni dhanaṃ caiva kavacānyāyudhāni ca| rājyamātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ||

Verse 4

न च मे तत्र कोपोऽभूत्सर्वस्येशो हि नो भवान्। इमं त्वतिक्रमं मन्यो द्रौपदी यत्र पण्यते।।

na ca me tatra kopo'bhūtsarvasyeśo hi no bhavān| imaṃ tvatikramaṃ manyo draupadī yatra paṇyate||

Verse 5

एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः। त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर्नृशंसैरकृतात्मभिः।।

eṣā hyanarhatī bālā pāṇḍavānprāpya kauravaiḥ| tvatkṛte kliśyate kṣudrairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ||

Verse 6

अस्याः कृते मन्युरयं त्वयि राजन्निपात्यते। बाहू ते सम्प्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निमानयः।।

asyāḥ kṛte manyurayaṃ tvayi rājannipātyate| bāhū te sampradhakṣyāmi sahadevāgnimānayaḥ||

Verse 7

अर्जुन उवाच। न पुरा भीमसेन त्वमीदृशीर्वदिता गिरः। परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर्धर्मगौरवम्।।

arjuna uvāca| na purā bhīmasena tvamīdṛśīrvaditā giraḥ| paraiste nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsairdharmagauravam||

Verse 8

न सकामाः परो कार्या धर्ममेवाचरोत्तमम्। भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं कोऽतिवर्तितुमर्हति।।

na sakāmāḥ paro kāryā dharmamevācarottamam| bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ ko'tivartitumarhati||

Verse 9

आहूतो हि परै राजा क्षात्रं व्रतमनुस्मरन्। दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत्।।

āhūto hi parai rājā kṣātraṃ vratamanusmaran| dīvyate parakāmena tannaḥ kīrtikaraṃ mahat||

Verse 10

भीमसेन उवाच।। एवमस्मिन्कृतं विद्यां यदि नाहं धनञ्जय। दीप्तेऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलादिव।।

bhīmasena uvāca|| evamasminkṛtaṃ vidyāṃ yadi nāhaṃ dhanañjaya| dīpte'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balādiva||

Verse 11

वैशम्पायन उवाच।। तथा तान्दुः खितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः। कृष्यमाणां च पाञ्चालीं विकर्ण इदमब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca|| tathā tānduḥ khitāndṛṣṭvā pāṇḍavāndhṛtarāṣṭrajaḥ| kṛṣyamāṇāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idamabravīt||

Verse 12

याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः। अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः।।

yājñasenyā yaduktaṃ tadvākyaṃ vibrūta pārthivāḥ| avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ||

Verse 13

भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ। समेत्य नाहतुः किञ्चिद्विदुरश्च महामतिः।।

bhīṣmaśca dhṛtarāṣṭraśca kuruvṛddhatamāvubhau| sametya nāhatuḥ kiñcidviduraśca mahāmatiḥ||

Verse 14

भारद्वाजश्च सर्वेषामाचार्यः कृप एव च। कुत एतावपि प्रश्नं नाहतुर्द्विजसत्तमौ।।

bhāradvājaśca sarveṣāmācāryaḥ kṛpa eva ca| kuta etāvapi praśnaṃ nāhaturdvijasattamau||

Verse 15

ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतोदिशम्। कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति।।

ye tvanye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvatodiśam| kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati||

Verse 16

यदितं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभा। विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम्।।

yaditaṃ draupadī vākyamuktavatyasakṛcchubhā| vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram||

Verse 17

वाशम्पायन उवाच।। एवं स बहुशः सर्वानुक्तवांस्तान्सभासदः। न च ते पृथिवीपालास्तमूचुः साध्वसाधु वा।।

vāśampāyana uvāca|| evaṃ sa bahuśaḥ sarvānuktavāṃstānsabhāsadaḥ| na ca te pṛthivīpālāstamūcuḥ sādhvasādhu vā||

Verse 18

उक्त्वाऽसकृत्तथा सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य निःश्वसन्निदमब्रवीत्।।

uktvā'sakṛttathā sarvānvikarṇaḥ pṛthivīpatīn| pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya niḥśvasannidamabravīt||

Verse 19

विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथञ्चनि। मन्ये न्याय्यं यदत्राहं तद्वि वक्ष्यामि कौरवाः।।

vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathañcani| manye nyāyyaṃ yadatrāhaṃ tadvi vakṣyāmi kauravāḥ||

Verse 20

चत्वार्याहुर्नश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम्। मृगयां पानमक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिरक्तताम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि नवतितमोऽध्यायः।। 90।। पाठभेदाः

catvāryāhurnaśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām| mṛgayāṃ pānamakṣāṃśca grāmye caivātiraktatām|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi navatitamo'dhyāyaḥ|| 90|| pāṭhabhedāḥ

Verse 21

एतेषु हि नरः सक्तो धर्ममुत्सृज्य वर्तते। यथाऽयुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते।।

eteṣu hi naraḥ sakto dharmamutsṛjya vartate| yathā'yuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate||

Verse 22

तथेयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम्। समाहूतेन कितवैरास्थितो द्रौपदीपणः।।

tatheyaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛśam| samāhūtena kitavairāsthito draupadīpaṇaḥ||

Verse 23

साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानामनिन्दिता। जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः।।

sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānāmaninditā| jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ||

Verse 24

इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना। एतत्सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजितामिमाम्।।

iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā| etatsarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitāmimām||

Verse 25

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानामुदतिष्ठत। विकर्णं शंसमानानां सौबलं चापि निन्दताम्।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā mahānnādaḥ sabhyānāmudatiṣṭhata| vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ cāpi nindatām||

Verse 26

तस्मिन्नुपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः। प्रगृह्य रुचिरं बाहुमिदं वचनमब्रवीत्।।

tasminnuparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ| pragṛhya ruciraṃ bāhumidaṃ vacanamabravīt||

Verse 27

कर्ण उवाच।। दृश्यन्ते वै विकर्णेह वैकृतानि बहून्यपि। तज्जातस्तद्विनाशाय यथाऽग्निररणिप्रजः।।

karṇa uvāca|| dṛśyante vai vikarṇeha vaikṛtāni bahūnyapi| tajjātastadvināśāya yathā'gniraraṇiprajaḥ||

Verse 28

एते न किञ्चिदप्याहुश्चोदिता ह्यपि कृष्णया। धर्मेण विजितामेतां मन्यन्ते द्रपदात्मजाम्।।

ete na kiñcidapyāhuścoditā hyapi kṛṣṇayā| dharmeṇa vijitāmetāṃ manyante drapadātmajām||

Verse 29

त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे। यद्ब्रवीषि सभाम्ध्ये बालः स्थविरभाषितम्।।

tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase| yadbravīṣi sabhāmdhye bālaḥ sthavirabhāṣitam||

Verse 30

न च धर्म यथावत्त्वं कृष्णां च जितेति सुमन्दधीः। यद्ब्रवीषि जितां कृष्णां न जितेति सुमन्दधीः।।

na ca dharma yathāvattvaṃ kṛṣṇāṃ ca jiteti sumandadhīḥ| yadbravīṣi jitāṃ kṛṣṇāṃ na jiteti sumandadhīḥ||

Verse 31

कथं ह्यविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज। यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान्पाण्डवाग्रजः।।

kathaṃ hyavijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja| yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nyastavānpāṇḍavāgrajaḥ||

Verse 32

अभ्यन्तर च सर्वस्वे द्रौपदी भरतर्षभ। एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम्।।

abhyantara ca sarvasve draupadī bharatarṣabha| evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ katham||

Verse 33

कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः। भवत्यविजिता केन हेतुनैषा मता तव।।

kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ| bhavatyavijitā kena hetunaiṣā matā tava||

Verse 34

मन्यसे वा सभामेतामानीतामेकवाससम्। अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यमुत्तमम्।।

manyase vā sabhāmetāmānītāmekavāsasam| adharmeṇeti tatrāpi śṛṇu me vākyamuttamam||

Verse 35

एको भर्ता स्त्रिया देवैर्विहितः कुरुनन्दन। इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता।।

eko bhartā striyā devairvihitaḥ kurunandana| iyaṃ tvanekavaśagā bandhakīti viniścitā||

Verse 36

अस्याः सभामानयनं न चित्रमिति मे मतिः। एकाम्बरधरत्वं वाऽप्यथवाऽपि विवस्त्रता।।

asyāḥ sabhāmānayanaṃ na citramiti me matiḥ| ekāmbaradharatvaṃ vā'pyathavā'pi vivastratā||

Verse 37

यच्चैषां द्रविणं किञ्चिद्य चैषा ये च पाण्डवाः। सौबलेनेह तत्सर्वं धर्मेण विजितं वसु।।

yaccaiṣāṃ draviṇaṃ kiñcidya caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ| saubaleneha tatsarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu||

Verse 38

दुःशासन सुबालोऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः। पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्याश्चाप्युपाहर।।

duḥśāsana subālo'yaṃ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ| pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi draupadyāścāpyupāhara||

Verse 39

वैशम्पायन उवाच।। तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे स्वानि वासांसि भारत। अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन्।।

vaiśampāyana uvāca|| tacchrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṃsi bhārata| avakīryottarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviśan||

Verse 40

ततो दुःशासनो राजन्द्रौपद्या वसनं बलात्। सभामध्ये सभाक्षिप्य व्यपाक्रष्टुं प्रचक्रमे।।

tato duḥśāsano rājandraupadyā vasanaṃ balāt| sabhāmadhye sabhākṣipya vyapākraṣṭuṃ pracakrame||

Verse 41

आकृष्यमाणे वसने विललाप सुदुःखिता। ज्ञातं मया वसिष्ठेन पुरा गीतं महात्मना।। ग्राम्ये स्त्रीभोगी।।

ākṛṣyamāṇe vasane vilalāpa suduḥkhitā| jñātaṃ mayā vasiṣṭhena purā gītaṃ mahātmanā|| grāmye strībhogī||

Verse 42

महत्यापदि सम्प्राप्ते स्मर्तव्यो भगवान्हरिः। इति निश्चित्य मनसा शरणागतवत्सलम्। आकृष्यमाणे वसने द्रौपदी कृष्णमस्तरत्।।

mahatyāpadi samprāpte smartavyo bhagavānhariḥ| iti niścitya manasā śaraṇāgatavatsalam| ākṛṣyamāṇe vasane draupadī kṛṣṇamastarat||

Verse 43

शङ्खचक्रगदापाणे द्वारकानिलयाच्युत। गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागताम्।।

śaṅkhacakragadāpāṇe dvārakānilayācyuta| govinda puṇḍarīkākṣa rakṣa māṃ śaraṇāgatām||

Verse 44

हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि यादवन्दन। इमामवस्थां सम्प्राप्तामनाथां किमुपेक्षसे।।

hā kṛṣṇa dvārakāvāsinkvāsi yādavandana| imāmavasthāṃ samprāptāmanāthāṃ kimupekṣase||

Verse 45

गोविन्द द्वारकावासिन्कृष्ण गोपीजनप्रिय। कौरवैः परिभूतां मां किं न जानासि केशव।।

govinda dvārakāvāsinkṛṣṇa gopījanapriya| kauravaiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava||

Verse 46

हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन। कौरवार्णवमग्नां मामुद्धरस्व जनार्दन।।

he nātha he ramānātha vrajanāthārtināśana| kauravārṇavamagnāṃ māmuddharasva janārdana||

Verse 47

कृष्णकृष्ण महायोगिन्विश्वात्मन्विश्वभावन। प्रपन्नां पाहि गोविन्द कुरुमध्येऽवसीदतीम्।।

kṛṣṇakṛṣṇa mahāyoginviśvātmanviśvabhāvana| prapannāṃ pāhi govinda kurumadhye'vasīdatīm||

Verse 48

इत्यनुस्मृत्य कृष्णं सा हरिं त्रिभुवनेश्वरम्। प्रारुदद्दुःखिता राजन्मुखमाच्छाद्य भामिनी।।

ityanusmṛtya kṛṣṇaṃ sā hariṃ tribhuvaneśvaram| prārudadduḥkhitā rājanmukhamācchādya bhāminī||

Verse 49

तस्य प्रसाद्द्रौपद्याः कृष्यमाणेऽम्बरे तदा। तद्रूपमपरे वस्त्रं प्रादुरासीदनेकशः।।

tasya prasāddraupadyāḥ kṛṣyamāṇe'mbare tadā| tadrūpamapare vastraṃ prādurāsīdanekaśaḥ||

Verse 50

नानारागविरागाणि वसनान्यथ वै प्रभो। प्रादुर्भवन्ति शतशो धर्मस्य परिपालनात्।।

nānārāgavirāgāṇi vasanānyatha vai prabho| prādurbhavanti śataśo dharmasya paripālanāt||

Verse 51

ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद्घोरदर्शनः। तदद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वे महीभृतः।।

tato halahalāśabdastatrāsīdghoradarśanaḥ| tadadbhutatamaṃ loke vīkṣya sarve mahībhṛtaḥ||

Verse 52

शशंसुर्द्रौपदीं तत्र कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम्। धिग्धिगित्यशिवां वाचमुत्सृजन्कौरवान्प्रति।।

śaśaṃsurdraupadīṃ tatra kutsanto dhṛtarāṣṭrajam| dhigdhigityaśivāṃ vācamutsṛjankauravānprati||

Verse 53

यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः। तदा दुःशासनः श्रान्तो व्रीडितः समुपाविशत्

yadā tu vāsasāṃ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ| tadā duḥśāsanaḥ śrānto vrīḍitaḥ samupāviśat

Verse 54

शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये बृहत्स्वनः। क्रोधाद्विस्फुरमाणौष्ठो विनिष्पिष्य करे करम्।।

śaśāpa tatra bhīmastu rājamadhye bṛhatsvanaḥ| krodhādvisphuramāṇauṣṭho viniṣpiṣya kare karam||

Verse 55

भीम उवाच।। इदं मे वाक्यमादध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः। नोक्तपूर्वं नरैरन्यैर्न चान्यो यद्वदिष्यति।।

bhīma uvāca|| idaṃ me vākyamādadhvaṃ kṣatriyā lokavāsinaḥ| noktapūrvaṃ narairanyairna cānyo yadvadiṣyati||

Verse 56

यद्येतदेवमुक्त्वाऽहं न कुर्यां पृथिवीश्वराः। पितामहानां पूर्वेषां नाहं गतिमवाप्नुयाम्।।

yadyetadevamuktvā'haṃ na kuryāṃ pṛthivīśvarāḥ| pitāmahānāṃ pūrveṣāṃ nāhaṃ gatimavāpnuyām||

Verse 57

अस्य पापस्य दुर्बुद्धेर्भारतापसदस्य च। न पिबेयं बलाद्वक्षो भित्त्वा चेद्रुधिरं युधि।।

asya pāpasya durbuddherbhāratāpasadasya ca| na pibeyaṃ balādvakṣo bhittvā cedrudhiraṃ yudhi||

Verse 58

वैशम्पायन उवाच।। तस्य ते तद्वचः श्रुत्वा रौद्रं लोमप्रहर्षणम्।। प्रचक्रुर्बहुलां पूजां कुसन्तो धृतराष्ट्रजम्।।

vaiśampāyana uvāca|| tasya te tadvacaḥ śrutvā raudraṃ lomapraharṣaṇam|| pracakrurbahulāṃ pūjāṃ kusanto dhṛtarāṣṭrajam||

Verse 59

न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नमेतमिति स्म ह। सुजनः क्रोशति स्मात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन्।।

na vibruvanti kauravyāḥ praśnametamiti sma ha| sujanaḥ krośati smātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayan||

Verse 60

ततो बाहू समुक्षिप्य निवार्य च सभासदः। विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत्।

tato bāhū samukṣipya nivārya ca sabhāsadaḥ| viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanamabravīt|

Verse 61

विदुर उवाच। द्रौपदी प्रश्नमुक्त्वैवं रोरवीति त्वनाथवत्। न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते।।

vidura uvāca| draupadī praśnamuktvaivaṃ roravīti tvanāthavat| na ca vibrūta taṃ praśnaṃ sabhyā dharmo'tra pīḍyate||

Verse 62

सभां प्रपद्यते प्रश्नः प्रज्वलन्निव हव्यवाद्। तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत।।

sabhāṃ prapadyate praśnaḥ prajvalanniva havyavād| taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praśamayantyuta||

Verse 63

धर्म्यं प्रश्नमतो ब्रूयादार्यः सत्येन मानवः। विब्रूयुस्तत्र तं प्रश्नं कामक्रोधबलातिगाः।।

dharmyaṃ praśnamato brūyādāryaḥ satyena mānavaḥ| vibrūyustatra taṃ praśnaṃ kāmakrodhabalātigāḥ||

Verse 64

विकर्णेन यथाप्रज्ञमुक्तः प्रश्नो नराधिपाः। भवन्तोऽपि हि तं प्रश्नं विब्रुवन्तु यथामति।।

vikarṇena yathāprajñamuktaḥ praśno narādhipāḥ| bhavanto'pi hi taṃ praśnaṃ vibruvantu yathāmati||

Verse 65

यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः। अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽर्धं समश्नुते।।

yo hi praśnaṃ na vibrūyāddharmadarśī sabhāṃ gataḥ| anṛte yā phalāvāptistasyāḥ so'rdhaṃ samaśnute||

Verse 66

यः पुनर्वितथं ब्रूयाद्धर्मदशीं सभां गतः। अनृतस्य फलं कृत्स्नं स प्राप्नोतीति निश्चयः।।

yaḥ punarvitathaṃ brūyāddharmadaśīṃ sabhāṃ gataḥ| anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ sa prāpnotīti niścayaḥ||

Verse 67

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराङ्गिरसस्य च।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| prahlādasya ca saṃvādaṃ munerāṅgirasasya ca||

Verse 68

प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः। कन्याहेतोराङ्गिरसं सुधन्वानमुपाद्रवत्।।

prahlādo nāma daityendrastasya putro virocanaḥ| kanyāhetorāṅgirasaṃ sudhanvānamupādravat||

Verse 69

अहं ज्यायानहं ज्यायानिति कन्येप्सया तदा। तयोर्देवनमत्रासीत्प्राणयोरिति नः श्रुतम्।।

ahaṃ jyāyānahaṃ jyāyāniti kanyepsayā tadā| tayordevanamatrāsītprāṇayoriti naḥ śrutam||

Verse 70

तयोः प्रश्नविवादोऽभूत्प्रह्लादं तावपृच्छताम्। ज्यायान्क आवयोरेकः प्रश्नं प्रब्रूहि मा मृषा।।

tayoḥ praśnavivādo'bhūtprahlādaṃ tāvapṛcchatām| jyāyānka āvayorekaḥ praśnaṃ prabrūhi mā mṛṣā||

Verse 71

स वै विवदनाद्भीतः सुधन्वानं विलोकयन्। तं सुधन्वाब्रवीत्क्रुद्धो ब्रह्मदम्ड इव ज्वलन्।।

sa vai vivadanādbhītaḥ sudhanvānaṃ vilokayan| taṃ sudhanvābravītkruddho brahmadamḍa iva jvalan||

Verse 72

यदि वै वक्ष्यसि मृषा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि।। शतघा ते शिरो वज्री वज्रेण प्रहरिष्यति।।

yadi vai vakṣyasi mṛṣā prahlādātha na vakṣyasi|| śataghā te śiro vajrī vajreṇa prahariṣyati||

Verse 73

सुधन्वना तथोक्तः सन्व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत्। जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम्।।

sudhanvanā tathoktaḥ sanvyathito'śvatthaparṇavat| jagāma kaśyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasam||

Verse 74

प्रह्लाद उवाच।। त्वं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च। ब्राह्मणस्य महाभाग धर्मकृच्छ्रमिदं शृणु।।

prahlāda uvāca|| tvaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca| brāhmaṇasya mahābhāga dharmakṛcchramidaṃ śṛṇu||

Verse 75

यो वै प्रश्नं न विब्रूयाद्वितथं चैव निर्दिशेत्। के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।।

yo vai praśnaṃ na vibrūyādvitathaṃ caiva nirdiśet| ke vai tasya pare lokāstanmamācakṣva pṛcchataḥ||

Verse 76

कश्यप उवाच।। जानन्नविब्रुवन्प्रश्नान्कामात्क्रोधाद्भयात्तथा। सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति।।

kaśyapa uvāca|| jānannavibruvanpraśnānkāmātkrodhādbhayāttathā| sahasraṃ vāruṇānpāśānātmani pratimuñcati||

Verse 77

साक्षी वा विब्रुवन्साक्ष्यं गोकर्णशिथिलश्वरन्। सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्जति।। आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्या चिन्तितो हरिः। गोविन्द द्वारकान्वासिन्कृष्ण गोपीजनप्रिय। कौरवैः परिभूतां मां किं न जानासि केशव। इति झ.पाठः।।

sākṣī vā vibruvansākṣyaṃ gokarṇaśithilaśvaran| sahasraṃ vāruṇānpāśānātmani pratimuñjati|| ākṛṣyamāṇe vasane draupadyā cintito hariḥ| govinda dvārakānvāsinkṛṣṇa gopījanapriya| kauravaiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava| iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 78

तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते। तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमुञ्जसा।।

tasya saṃvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ pramucyate| tasmātsatyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyamuñjasā||

Verse 79

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपपद्यते। न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः।।

viddho dharmo hyadharmeṇa sabhāṃ yatropapadyate| na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ||

Verse 80

अर्धं हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु। पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम्।।

ardhaṃ harati vai śreṣṭhaḥ pādo bhavati kartṛṣu| pādaścaiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam||

Verse 81

अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः। एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते।।

anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ| eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate||

Verse 82

वितथं तु वदेयुर्ये धर्मं प्रह्लाद पृच्छते। इष्टापूर्तं च ते घ्न्ति सप्तसप्त परावरान्।।

vitathaṃ tu vadeyurye dharmaṃ prahlāda pṛcchate| iṣṭāpūrtaṃ ca te ghnti saptasapta parāvarān||

Verse 83

हृतस्वस्य हि यद्दुःखं हतपुत्रस्य चैव यत्। ऋणिनः प्रति यच्चैव स्वार्थाद्धष्टस्य चैव यत्।।

hṛtasvasya hi yadduḥkhaṃ hataputrasya caiva yat| ṛṇinaḥ prati yaccaiva svārthāddhaṣṭasya caiva yat||

Verse 84

स्त्रियाः पत्या विहीनाया राज्ञा ग्रस्तस्य चैव यत्। अपुत्रायाश्च यद्दुःखं व्याघ्राघ्रातस्य चैव यत्।।

striyāḥ patyā vihīnāyā rājñā grastasya caiva yat| aputrāyāśca yadduḥkhaṃ vyāghrāghrātasya caiva yat||

Verse 85

अध्यूढायाश्च यद्दुःखं व्याघ्राघ्रातस्य चैव यत्।। एतानि वै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदिवेश्वराः।।

adhyūḍhāyāśca yadduḥkhaṃ vyāghrāghrātasya caiva yat|| etāni vai samānyāhurduḥkhāni tridiveśvarāḥ||

Verse 86

तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन्। समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाच्चेति धारणात्।।

tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṃ bruvan| samakṣadarśanātsākṣī śravaṇācceti dhāraṇāt||

Verse 87

तस्मात्सत्यं ब्रुवत्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते। कश्यपस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः पुत्रमब्रवीत्।।

tasmātsatyaṃ bruvatsākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate| kaśyapasya vacaḥ śrutvā prahlādaḥ putramabravīt||

Verse 88

श्रेयान्सुधन्वा त्वत्तो वै मत्तः श्रेयांस्तथाङ्गिराः। माता सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव।। विरोचन सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव।।

śreyānsudhanvā tvatto vai mattaḥ śreyāṃstathāṅgirāḥ| mātā sudhanvā'yaṃ prāṇānāmīśvarastava|| virocana sudhanvā'yaṃ prāṇānāmīśvarastava||

Verse 89

सुधन्वोवाच। पुत्रस्नेहं पिरत्यज्य यस्त्वं धर्मे व्यवस्थितः। अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेव शतं समाः।।

sudhanvovāca| putrasnehaṃ piratyajya yastvaṃ dharme vyavasthitaḥ| anujānāmi te putraṃ jīvatveva śataṃ samāḥ||

Verse 90

विदुर उवाच। एवं वै परमं धर्मं श्रुत्वा सर्वे सभासदः। यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम्।।

vidura uvāca| evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ| yathāpraśnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ param||

Verse 91

वैशम्पायन उवाच।। विदुरस्य वचः श्रुत्वा नोचुः किञ्चन पार्थिवाः। कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णं दासीं गृहान्नय।।

vaiśampāyana uvāca|| vidurasya vacaḥ śrutvā nocuḥ kiñcana pārthivāḥ| karṇo duḥśāsanaṃ tvāha kṛṣṇaṃ dāsīṃ gṛhānnaya||

Verse 92

तां वेपमानां सव्रीडां प्रलपन्तीं स्म पाण्डवान्। दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम्।।

tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ pralapantīṃ sma pāṇḍavān| duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm||