Adhyaya 91

Verse 1

द्रौपदीवचनम्।। 1।। युधिष्ठिरेणैव द्रौपदीप्रश्नस्योत्तरं वक्तव्यमिति भीष्मवचनम्।। 2।। द्रौपद्युवाच।। पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम्। विह्वलाऽस्मि कृताऽनेन कर्षता बलिना बलात्।।

draupadīvacanam|| 1|| yudhiṣṭhireṇaiva draupadīpraśnasyottaraṃ vaktavyamiti bhīṣmavacanam|| 2|| draupadyuvāca|| purastātkaraṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryamuttaram| vihvalā'smi kṛtā'nena karṣatā balinā balāt||

Verse 2

अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि। न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया।। वैशम्पायन उवाच।।

abhivādaṃ karomyeṣāṃ kurūṇāṃ kurusaṃsadi| na me syādaparādho'yaṃ tadidaṃ na kṛtaṃ mayā|| vaiśampāyana uvāca||

Verse 3

सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी। पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता।।

sā tena ca samādhūtā duḥkhena ca tapasvinī| patitā vilalāpedaṃ sabhāyāmatathocitā||

Verse 4

द्रौपद्युवाच। स्वयंवरे यास्मि नृपैदृष्टा रङ्गे समागतैः। न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य सभां गता।।

draupadyuvāca| svayaṃvare yāsmi nṛpaidṛṣṭā raṅge samāgataiḥ| na dṛṣṭapūrvā cānyatra sā'hamadya sabhāṃ gatā||

Verse 5

यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे। साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टास्मि जनसंसदि।।

yāṃ na vāyurna cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhe| sā'hamadya sabhāmadhye dṛṣṭāsmi janasaṃsadi||

Verse 6

यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा। स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दूरात्मना।।

yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ gṛhe purā| spṛśyamānāṃ sahante'dya pāṇḍavāstāṃ dūrātmanā||

Verse 7

मृष्यन्ति कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम्। स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्।।

mṛṣyanti kuravaśceme manye kālasya paryayam| snuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānāmanarhatīm||

Verse 8

किंन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा। सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्।।

kiṃnvataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yadahaṃ strī satī śubhā| sabhāmadhyaṃ vigāhe'dya kva nu dharmo mahīkṣitām||

Verse 9

धर्म्यं स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम्। स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः।।

dharmyaṃ striyaṃ sabhāṃ pūrve na nayantīti naḥ śrutam| sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 10

कथं हि भार्या पाण्डुनां पार्षतस्य स्वसा सती। वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्।।

kathaṃ hi bhāryā pāṇḍunāṃ pārṣatasya svasā satī| vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhāmiyām||

Verse 11

तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम्। ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः।

tāmimāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajām| brūta dāsīmadāsīṃ vā tatkariṣyāmi kauravāḥ|

Verse 12

अयं मां सुदृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः. क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः।

ayaṃ māṃ sudṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ. kliśnāti nāhaṃ tatsoḍhuṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ|

Verse 13

जितां वाऽप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपाः। तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः।।

jitāṃ vā'pyajitāṃ vāpi manyadhvaṃ māṃ yathā nṛpāḥ| tathā pratyuktamicchāmi tatkariṣyāmi kauravāḥ||

Verse 14

भीष्म उवाच।। उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः। लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः।।

bhīṣma uvāca|| uktavānasmi kalyāṇi dharmasya paramā gatiḥ| loke na śakyate jñātumapi vijñairmahātmabhiḥ||

Verse 15

बलवांश्च यथा धर्मं लोके पश्यति पुरुषः।। स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः।।

balavāṃśca yathā dharmaṃ loke paśyati puruṣaḥ|| sa dharmo dharmavelāyāṃ bhavatyabhihataḥ paraḥ||

Verse 16

न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्चयात्। सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात्।।

na vivektuṃ ca te praśnamimaṃ śaknomi niścayāt| sūkṣmatvādgahanatvācca kāryasyāsya ca gauravāt||

Verse 17

नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता न चिरादिव। तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः।।

nūnamantaḥ kulasyāsya bhavitā na cirādiva| tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ||

Verse 18

कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशम्। धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते येषां नस्त्वं बधूः स्थिता।।

kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanairāhatā bhṛśam| dharmyānmārgānna cyavante yeṣāṃ nastvaṃ badhūḥ sthitā||

Verse 19

उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम्। यत्कृच्छ्रमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे।।

upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttamīdṛśam| yatkṛcchramapi samprāptā dharmamevānvavekṣase||

Verse 20

एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः। शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः।।

ete droṇādayaścaiva vṛddhā dharmavido janāḥ| śūnyaiḥ śarīraistiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ||

Verse 21

युधिष्ठिरस्तु प्रश्नोऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः। अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याख्यातुमर्हति।।

yudhiṣṭhirastu praśno'sminpramāṇamiti me matiḥ| ajitāṃ vā jitāṃ veti svayaṃ vyākhyātumarhati||