Adhyaya 89

Verse 1

दुश्शासनेन द्रौपद्याः सभां प्रत्यानयनम्।। 1।। द्रौपद्या सभ्यान्प्रति प्रश्नः।। 2।। दुर्योधन उवाच।। एहि क्षत्तर्द्रौपदीमानस्व प्रियां भार्यां संमतां पाण्डवानाम्। संमार्जतां वेश्म परैतु शीघ्रं तत्रास्तु दासीभिरपुण्यशीला।।

duśśāsanena draupadyāḥ sabhāṃ pratyānayanam|| 1|| draupadyā sabhyānprati praśnaḥ|| 2|| duryodhana uvāca|| ehi kṣattardraupadīmānasva priyāṃ bhāryāṃ saṃmatāṃ pāṇḍavānām| saṃmārjatāṃ veśma paraitu śīghraṃ tatrāstu dāsībhirapuṇyaśīlā||

Verse 2

विदुर उवाच।। दर्विभाषं भाषितं त्वादृशेन न मन्द सम्बुद्ध्यसि पाशबद्धः। प्रपाते त्वं लम्बमानो न वेत्सि व्याघ्रान्मृगः कोपयसेऽतिवेलम्।।

vidura uvāca|| darvibhāṣaṃ bhāṣitaṃ tvādṛśena na manda sambuddhyasi pāśabaddhaḥ| prapāte tvaṃ lambamāno na vetsi vyāghrānmṛgaḥ kopayase'tivelam||

Verse 3

आशीविषास्ते शिरसि पूर्णकोपा महाविषाः। मा कोपिष्ठाः सुमन्दात्मन्मा गमस्त्वं यमक्षयम्।।

āśīviṣāste śirasi pūrṇakopā mahāviṣāḥ| mā kopiṣṭhāḥ sumandātmanmā gamastvaṃ yamakṣayam||

Verse 4

न हि दासीत्वमापन्ना कृष्णा भवितुमर्हति। जनीशेन हि राज्ञैषा पणे न्यस्तेति मे मतिः।।

na hi dāsītvamāpannā kṛṣṇā bhavitumarhati| janīśena hi rājñaiṣā paṇe nyasteti me matiḥ||

Verse 5

अयं दत्ते वेणुरिवात्मघाती फलं राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। द्यूतं हि वैराय महाभयाय मत्तो न बुध्यत्ययमन्तकालम्।।

ayaṃ datte veṇurivātmaghātī phalaṃ rājā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ| dyūtaṃ hi vairāya mahābhayāya matto na budhyatyayamantakālam||

Verse 6

नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनताः परमभ्याददीत। ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेदुशती पापलोक्याम्।।

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnatāḥ paramabhyādadīta| yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduśatī pāpalokyām||

Verse 7

समुच्चरन्त्यतिवादाश्च वक्त्रा- ध्यौराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु।।

samuccarantyativādāśca vaktrā- dhyaurāhataḥ śocati rātryahāni| parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu||

Verse 8

अजो हि शस्त्रमगिलत्किलैकः शस्त्रे विपन्ने शिरसास्य भूमौ। निकृन्तनं स्वस्य कण्ठस्य घोरं तद्वद्वेरं मा कृथाः पाण्डुपुत्रैः।।

ajo hi śastramagilatkilaikaḥ śastre vipanne śirasāsya bhūmau| nikṛntanaṃ svasya kaṇṭhasya ghoraṃ tadvadveraṃ mā kṛthāḥ pāṇḍuputraiḥ||

Verse 9

न किञ्चिदित्थं प्रवदन्ति पार्था वनेचरं वा गृहमेधिनं वा। तपस्विनं वा परिपूर्णविद्यं भषन्ति हैवं श्वनराः सदैव।।

na kiñciditthaṃ pravadanti pārthā vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā| tapasvinaṃ vā paripūrṇavidyaṃ bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ sadaiva||

Verse 10

द्वारं सुघोरं नरकस्य जिह्यं न बुध्यते धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। तमन्वेतारो बहवः कुरूणां द्यूतोदये सह दुःशासनेन।।

dvāraṃ sughoraṃ narakasya jihyaṃ na budhyate dhṛtarāṣṭrasya putraḥ| tamanvetāro bahavaḥ kurūṇāṃ dyūtodaye saha duḥśāsanena||

Verse 11

मज्जन्त्यलाबूनि शिलाः प्लवन्ते मुह्यन्ति नावोम्भसि शश्वदेव। मूढो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न मे वाचः पथ्यरूपाः शृणोति।।

majjantyalābūni śilāḥ plavante muhyanti nāvombhasi śaśvadeva| mūḍho rājā dhṛtarāṣṭrasya putro na me vācaḥ pathyarūpāḥ śṛṇoti||

Verse 12

अन्तो नूं भवितायं करूणां सुदारुणः सर्वहरो विनाशः। वाचः काव्याः सुहृदां पथ्यरूपा न श्रूयन्ते वर्धते लोभ एव।।

anto nūṃ bhavitāyaṃ karūṇāṃ sudāruṇaḥ sarvaharo vināśaḥ| vācaḥ kāvyāḥ suhṛdāṃ pathyarūpā na śrūyante vardhate lobha eva||

Verse 13

वैशम्पायन उवाच।। धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। अवैक्षत प्रातिकामीं सभाया- मुवाच चैनं परमार्यमध्ये।।

vaiśampāyana uvāca|| dhigastu kṣattāramiti bruvāṇo darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥ| avaikṣata prātikāmīṃ sabhāyā- muvāca cainaṃ paramāryamadhye||

Verse 14

दुर्योधन उवाच।। त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्व न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः। क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीतो न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव।।

duryodhana uvāca|| tvaṃ prātikāmindraupadīmānayasva na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ| kṣattā hyayaṃ vivadatyeva bhīto na cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva||

Verse 15

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य। प्रविश्य च श्वेव हि सिंहगेष्ठं समासदन्महिषीं पाण्डवानाम्।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ prāyācchīghraṃ rājavaco niśamya| praviśya ca śveva hi siṃhageṣṭhaṃ samāsadanmahiṣīṃ pāṇḍavānām||

Verse 16

प्रातिकाम्युवाच। युधिष्ठिरो द्यूतमदेन मत्तो दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत्। सा त्वं प्रपद्यस्व धृतराष्ट्रस्य वेश्म नयामि त्वां कर्मणि याज्ञसेनि।।

prātikāmyuvāca| yudhiṣṭhiro dyūtamadena matto duryodhano draupadi tvāmajaiṣīt| sā tvaṃ prapadyasva dhṛtarāṣṭrasya veśma nayāmi tvāṃ karmaṇi yājñaseni||

Verse 17

द्रौपद्युवाच।। कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामि- को हि दीव्येद्भार्यया राजपुत्रः। मूडो राजा द्यूतमदेन मत्तो ह्यभून्नान्यत्कैतवमस्य किञ्चित्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः।। 89।।

draupadyuvāca|| kathaṃ tvevaṃ vadasi prātikāmi- ko hi dīvyedbhāryayā rājaputraḥ| mūḍo rājā dyūtamadena matto hyabhūnnānyatkaitavamasya kiñcit|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi ekonanavatitamo'dhyāyaḥ|| 89||

Verse 18

प्रातिकाम्युवाच।। यदा नाभूत्कैतवमन्यदस्य तदाऽदेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुः। न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि।।

prātikāmyuvāca|| yadā nābhūtkaitavamanyadasya tadā'devītpāṇḍavo'jātaśatruḥ| nyastāḥ pūrvaṃ bhrātarastena rājñā svayaṃ cātmā tvamatho rājaputri||

Verse 19

द्रौपद्युवाच।। गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज। किं तु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवा नु माम्।।

draupadyuvāca|| gaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja| kiṃ tu pūrvaṃ parājaiṣīrātmānamathavā nu mām||

Verse 20

एतज्ज्ञात्वा समागच्छ ततो मां नयं सूतज। ज्ञात्वा चिकीर्षितमहं राज्ञो यास्यामि दुःखिता।।

etajjñātvā samāgaccha tato māṃ nayaṃ sūtaja| jñātvā cikīrṣitamahaṃ rājño yāsyāmi duḥkhitā||

Verse 21

वैशम्पायन उवाच।। सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यस्तद्वचस्तदा। युधिष्ठिरं नरेनद्राणां मध्ये स्थितमिदं वचः।।

vaiśampāyana uvāca|| sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyastadvacastadā| yudhiṣṭhiraṃ narenadrāṇāṃ madhye sthitamidaṃ vacaḥ||

Verse 22

कस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदी। किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवापि माम्।।

kasyeśo naḥ parājaiṣīriti tvāmāha draupadī| kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīrātmānamathavāpi mām||

Verse 23

वैशम्पायन उवाच।। युधिष्ठिरस्तु निश्चेता गतसत्व इवाभवत्। न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा।।

vaiśampāyana uvāca|| yudhiṣṭhirastu niścetā gatasatva ivābhavat| na taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhvasādhu vā||

Verse 24

दुर्योधन उवाच।। इहैवागत्य पाञ्चाली प्रश्नमेनं प्रभाषताम्। इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्याश्चैतस्य यद्वचः।।

duryodhana uvāca|| ihaivāgatya pāñcālī praśnamenaṃ prabhāṣatām| ihaiva sarve śṛṇvantu tasyāścaitasya yadvacaḥ||

Verse 25

वैशम्पायन उवाच।। स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः। उवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्निव।।

vaiśampāyana uvāca|| sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥ| uvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathanniva||

Verse 26

सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति मन्ये प्राप्तः संशयः कौरवाणाम्। न वै समृद्दिं पालयते लघीयान् यस्त्वां सभां नेष्यति राजपुत्रि।।

sabhyāstvamī rājaputryāhvayanti manye prāptaḥ saṃśayaḥ kauravāṇām| na vai samṛddiṃ pālayate laghīyān yastvāṃ sabhāṃ neṣyati rājaputri||

Verse 27

द्रौपद्युवाच।। एवं नूनं व्यदधात्संविधाता स्पर्शावुभौ स्पृशतो वृद्धबालौ। धर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके स नः शमं धास्यति गोप्यमानः।। कैतवं कितवेभ्यो देयं धनम्।।

draupadyuvāca|| evaṃ nūnaṃ vyadadhātsaṃvidhātā sparśāvubhau spṛśato vṛddhabālau| dharmaṃ tvekaṃ paramaṃ prāha loke sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ|| kaitavaṃ kitavebhyo deyaṃ dhanam||

Verse 28

सोऽयं धर्मो मा त्यगात्कौरवान्वै सभ्यान्गत्वा पृच्छ धर्म्यं वचो मे। ते मां ब्रूयुर्निश्चितं तत्करिष्ये धर्मात्मानो नीतिमन्तो वरिष्ठाः।।

so'yaṃ dharmo mā tyagātkauravānvai sabhyāngatvā pṛccha dharmyaṃ vaco me| te māṃ brūyurniścitaṃ tatkariṣye dharmātmāno nītimanto variṣṭhāḥ||

Verse 29

वैशम्पायन उवाच।। श्रुत्वा सूतस्तद्वचो याज्ञसेन्याः सभां गत्वा प्राह वाक्यं तदानीम्। अधोमुखास्ते न च किञ्चिदूचु- र्निर्बन्धं तं धार्तराष्ट्रस्य बुद्ध्वा।।

vaiśampāyana uvāca|| śrutvā sūtastadvaco yājñasenyāḥ sabhāṃ gatvā prāha vākyaṃ tadānīm| adhomukhāste na ca kiñcidūcu- rnirbandhaṃ taṃ dhārtarāṣṭrasya buddhvā||

Verse 30

युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम्। द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ।।

yudhiṣṭhirastu tacchrutvā duryodhanacikīrṣitam| draupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇodbharatarṣabha||

Verse 31

एकवस्त्र त्वधोनीवो रोदमाना रजस्वला। सभामागम्य पाञ्चालि श्वशुरस्याग्रतो भव।।

ekavastra tvadhonīvo rodamānā rajasvalā| sabhāmāgamya pāñcāli śvaśurasyāgrato bhava||

Verse 32

अथ त्वामागतां दृष्ट्वा राजपुत्रीं सभां तदा। सभ्याः सर्वे विनिन्देरन्मनोर्भिर्धृतराष्ट्रजम्।।

atha tvāmāgatāṃ dṛṣṭvā rājaputrīṃ sabhāṃ tadā| sabhyāḥ sarve vininderanmanorbhirdhṛtarāṣṭrajam||

Verse 33

वैशम्पायन उवाच।। स गत्वा त्वरितं दूतः कृष्णाया भवनं नृप। न्यवेदयन्मतं धीमान्धर्मराजस्य निश्चितम्।।

vaiśampāyana uvāca|| sa gatvā tvaritaṃ dūtaḥ kṛṣṇāyā bhavanaṃ nṛpa| nyavedayanmataṃ dhīmāndharmarājasya niścitam||

Verse 34

पाण्डवाश्च महात्मानो दीना दुःखसमन्विताः। सत्येनातिपरीताङ्गा नोदीक्षन्ते स्म किञ्चन।।

pāṇḍavāśca mahātmāno dīnā duḥkhasamanvitāḥ| satyenātiparītāṅgā nodīkṣante sma kiñcana||

Verse 35

ततस्त्वेषां मुखमालोक्य राजा दुर्योधनः सूतमुवाच हृष्टः। इहैवैतामानय प्रातिकामिन् प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तः।।

tatastveṣāṃ mukhamālokya rājā duryodhanaḥ sūtamuvāca hṛṣṭaḥ| ihaivaitāmānaya prātikāmin pratyakṣamasyāḥ kuravo bruvantaḥ||

Verse 36

ततः सूतस्तस्य वशानुगामी भीतश्च कोपाद्द्रुपदात्मजायाः। विहाय मानं पुनरेव सभ्या- नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि।।

tataḥ sūtastasya vaśānugāmī bhītaśca kopāddrupadātmajāyāḥ| vihāya mānaṃ punareva sabhyā- nuvāca kṛṣṇāṃ kimahaṃ bravīmi||

Verse 37

दूर्योधन उवाच। दुःशासनैष मम सूतपुत्रो वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः। स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः।।

dūryodhana uvāca| duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro vṛkodarādudvijate'lpacetāḥ| svayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ kiṃ te kariṣyantyavaśāḥ sapatnāḥ||

Verse 38

वैशम्पायन उवाच।। ततः समुत्थाय स राजपुत्रः श्रुत्वा भ्रातुः शासनं रक्तदृष्टिः। प्रविश्य तद्वेश्म महारथाना- मित्यब्रवीद्द्रौपदीं राजपुत्रीम्।।

vaiśampāyana uvāca|| tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ śrutvā bhrātuḥ śāsanaṃ raktadṛṣṭiḥ| praviśya tadveśma mahārathānā- mityabravīddraupadīṃ rājaputrīm||

Verse 39

एह्येहि पाञ्चालि राजपुत्रीम्। दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा। कुरून्भजस्वायतपत्रनेत्रे धर्मेण लब्धाऽसि सभां परैहि।।

ehyehi pāñcāli rājaputrīm| duryodhanaṃ paśya vimuktalajjā| kurūnbhajasvāyatapatranetre dharmeṇa labdhā'si sabhāṃ paraihi||

Verse 40

ततः समुत्थाय सुदूर्मनाः सा विवर्णमामृज्य मुखं करेण। आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुङ्गवस्य।।

tataḥ samutthāya sudūrmanāḥ sā vivarṇamāmṛjya mukhaṃ kareṇa| ārtā pradudrāva yataḥ striyastā vṛddhasya rājñaḥ kurupuṅgavasya||

Verse 41

ततो जवेनाभिससार रोषा- द्दुःशासनस्तामभिगर्जमानः। दीर्घेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम्।। स्पर्शो सुखदुःखे वृद्धबालौ स्पृशतः प्राप्नुतः । शमं स्वास्थ्यम्।।

tato javenābhisasāra roṣā- dduḥśāsanastāmabhigarjamānaḥ| dīrgheṣu nīleṣvatha cormimatsu jagrāha keśeṣu narendrapatnīm|| sparśo sukhaduḥkhe vṛddhabālau spṛśataḥ prāpnutaḥ | śamaṃ svāsthyam||

Verse 42

ये राजसूयावभृथे जलेन महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः। ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन ।।

ye rājasūyāvabhṛthe jalena mahākratau mantrapūtena siktāḥ| te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ balātpramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena ||

Verse 43

स तां पराकृष्य सभासमीप- मानीय कृष्णामतिदीर्घकेशीम्। दुःशासनो नाथवतीमनाथव- च्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम्।।

sa tāṃ parākṛṣya sabhāsamīpa- mānīya kṛṣṇāmatidīrghakeśīm| duḥśāsano nāthavatīmanāthava- ccakarṣa vāyuḥ kadalīmivārtām||

Verse 44

सा कृष्णमाणा नमिताङ्गयष्टिः शनैरुवाचाथ रजस्वलाऽस्मि। एकं च वासो मम मन्दबुद्धे सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य।।

sā kṛṣṇamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ śanairuvācātha rajasvalā'smi| ekaṃ ca vāso mama mandabuddhe sabhāṃ netuṃ nārhasi māmanārya||

Verse 45

ततोऽब्रवीत्तां प्रसभं निगृह्य केशेशु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम्। कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च त्रायाय विक्रोशति याज्ञसेनि।।

tato'bravīttāṃ prasabhaṃ nigṛhya keśeśu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇām| kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca trāyāya vikrośati yājñaseni||

Verse 46

रजस्वला वा भव याज्ञसेनि एकाम्बरा वाप्यथवा विवस्त्रा। द्यूते जिता चासि कृताऽसि दासी दासीषु वासश्च यथोपजोषम्।।

rajasvalā vā bhava yājñaseni ekāmbarā vāpyathavā vivastrā| dyūte jitā cāsi kṛtā'si dāsī dāsīṣu vāsaśca yathopajoṣam||

Verse 47

वैशम्पायन उवाच। प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा दुःशासनेन व्यवधूयमाना। हीमत्यमर्षेण च दह्यमाना शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा।।

vaiśampāyana uvāca| prakīrṇakeśī patitārdhavastrā duḥśāsanena vyavadhūyamānā| hīmatyamarṣeṇa ca dahyamānā śanairidaṃ vākyamuvāca kṛṣṇā||

Verse 48

द्रौपद्युवाच। इमे समायामुपनीतशास्त्राः क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः। गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम्।।

draupadyuvāca| ime samāyāmupanītaśāstrāḥ kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ| gurusthānā guravaścaiva sarve teṣāmagre notsahe sthātumevam||

Verse 49

नशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत मा मा विवस्त्रां कुरु मा विकार्षीः। न मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः।। ऊर्मिमत्सु प्रवहन्नदीजलवन्निम्नोन्नतेषु ।।

naśaṃsakarmaṃstvamanāryavṛta mā mā vivastrāṃ kuru mā vikārṣīḥ| na marṣayeyustava rājaputrāḥ sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ|| ūrmimatsu pravahannadījalavannimnonnateṣu ||

Verse 50

धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलक्ष्यः। वाचापि भर्तुः परमाणुमात्र- मिच्छामि दोषं न गुणान्विसृज्य।।

dharme sthito dharmasuto mahātmā dharmaśca sūkṣmo nipuṇopalakṣyaḥ| vācāpi bhartuḥ paramāṇumātra- micchāmi doṣaṃ na guṇānvisṛjya||

Verse 51

इदं त्वकार्यं कुरुवीरमध्ये रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम्। न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र कुत्सां ध्रुवं तवेदं मतमभ्युपेतः।।

idaṃ tvakāryaṃ kuruvīramadhye rajasvalāṃ yatparikarṣase mām| na cāpi kaścitkurute'tra kutsāṃ dhruvaṃ tavedaṃ matamabhyupetaḥ||

Verse 52

धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम्। यत्र ह्यतीतां कुरुधर्मवेलां प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम्।।

dhigastu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ dharmastathā kṣatravidāṃ ca vṛttam| yatra hyatītāṃ kurudharmavelāṃ prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām||

Verse 53

द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं क्षत्तुस्तथैवास्य चनास्ति सत्त्वं क्षत्तुस्तथैवास्य महात्मनोपि। न लक्षयन्ति कुरुवृद्धमुख्याः।।

droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ kṣattustathaivāsya canāsti sattvaṃ kṣattustathaivāsya mahātmanopi| na lakṣayanti kuruvṛddhamukhyāḥ||

Verse 54

वैशम्पायन उवाच।। तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा भर्तॄन्कटाक्षैः कुपितानपश्यत्। सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा- न्सन्दीपयामास कटाक्षपातैः।।

vaiśampāyana uvāca|| tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā bhartṝnkaṭākṣaiḥ kupitānapaśyat| sā pāṇḍavānkopaparītadehā- nsandīpayāmāsa kaṭākṣapātaiḥ||

Verse 55

हृतेन राज्येन तथा धनेन रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव। यथा त्रपाकोपसमीरितेन कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम्।।

hṛtena rājyena tathā dhanena ratnaiśca mukhyairna tathā babhūva| yathā trapākopasamīritena kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham||

Verse 56

दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। आधूय वेगेन विसञ्ज्ञकल्पा- मुवाच दासीति हसन्सशब्दम्।।

duḥśāsanaścāpi samīkṣya kṛṣṇā- mavekṣamāṇāṃ kṛpaṇānpatīṃstān| ādhūya vegena visañjñakalpā- muvāca dāsīti hasansaśabdam||

Verse 57

कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः सम्पूजयामास हसन्सशब्दम्। गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र- स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत्।।

karṇastu tadvākyamatīva hṛṣṭaḥ sampūjayāmāsa hasansaśabdam| gāndhārarājaḥ subalasya putra- stathaiva duḥśāsanamabhyanandat||

Verse 58

सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव। तेषामभूद्दुः खमतीव कृष्णां दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्।।

sabhyāstu ye tatra babhūvuranye tābhyāmṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva| teṣāmabhūdduḥ khamatīva kṛṣṇāṃ dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām||

Verse 59

भीष्म उवाच। न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवेक्तुं शक्रोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्। अस्वाम्यशक्तः पणितुं परस्वं स्त्रियाश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य।।

bhīṣma uvāca| na dharmasaukṣmyātsubhage vivektuṃ śakromi te praśnamimaṃ yathāvat| asvāmyaśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ striyāśca bharturvaśatāṃ samīkṣya||

Verse 60

त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात्। उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत्।।

tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ yudhiṣṭhiro dharmamatho na jahyāt| uktaṃ jito'smīti ca pāṇḍavena tasmānna śaknomi vivektumetat||

Verse 61

द्व्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः। न मन्यते तां निकृतिं युधिष्ठिर- स्तस्मान् ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि।। द्रौपद्युवाच।

dvyūte'dvitīyaḥ śakunirnareṣu kuntīsutastena nisṛṣṭakāmaḥ| na manyate tāṃ nikṛtiṃ yudhiṣṭhira- stasmān te praśnamimaṃ bravīmi|| draupadyuvāca|

Verse 62

आहूय राजा कुशलैरनार्यै- र्दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैः सभायाम्। द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः कस्मादयं नाम निसृष्टकामः।।

āhūya rājā kuśalairanāryai- rduṣṭātmabhirnaikṛtikaiḥ sabhāyām| dyūtapriyairnātikṛtaprayatnaḥ kasmādayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ||

Verse 63

अशुद्धभावैर्निकृतिप्रवृत्तै- रबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः। सम्भूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा- त्पश्चादयं कैतवमभ्युपेतः।।

aśuddhabhāvairnikṛtipravṛttai- rabudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ| sambhūya sarvaiśca jito'pi yasmā- tpaścādayaṃ kaitavamabhyupetaḥ||

Verse 64

तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया- मीशाः सुतानां च तथा स्नुपाणाम्। समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत्।। सेन्द्रपि सेन्द्रा अपि।।

tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyā- mīśāḥ sutānāṃ ca tathā snupāṇām| samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ vibrūta me praśnamimaṃ yathāvat|| sendrapi sendrā api||

Verse 65

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्। नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्।।

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā na te vṛddhā ye na vadanti dharmam| nāsau dharmo yatra na satyamasti na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham||

Verse 66

वैशम्पायन उवाच।। तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव।।

vaiśampāyana uvāca|| tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantī- mavekṣamāṇāṃ kṛpaṇānpatīṃstān| duḥśāsanaḥ paruṣāṇyapriyāṇi vākyānyuvācāmadhurāṇi caiva||

Verse 67

तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्। वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च चकार कोपं परमार्तरूपः।।

tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca srastottarīyāmatadarhamāṇām| vṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ||