Adhyaya 88

Verse 1

सपत्नीभ्रातृकस्य युधिष्ठिरस्य शकुनिना पराजयः।। 1।। शकुनिरुवाच।। बहुवित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर। आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्।।

sapatnībhrātṛkasya yudhiṣṭhirasya śakuninā parājayaḥ|| 1|| śakuniruvāca|| bahuvittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira| ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te'styaparājitam||

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच।। मम वित्तमसङ्ख्येयं यदहं वेद सौबल। अथ त्वं शकुने कस्माद्वित्तं समनुपृच्छसि।।

yudhiṣṭhira uvāca|| mama vittamasaṅkhyeyaṃ yadahaṃ veda saubala| atha tvaṃ śakune kasmādvittaṃ samanupṛcchasi||

Verse 3

अयुतं प्रयुतं चैव शङ्कुं पद्मं तथार्बुदम्। खर्वं शङ्खं निखर्वं च महापद्मं च कोटयः।।

ayutaṃ prayutaṃ caiva śaṅkuṃ padmaṃ tathārbudam| kharvaṃ śaṅkhaṃ nikharvaṃ ca mahāpadmaṃ ca koṭayaḥ||

Verse 4

मध्यं चैव परार्धं च सपरं चात्र पण्यताम्। एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

madhyaṃ caiva parārdhaṃ ca saparaṃ cātra paṇyatām| etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच।। गवाश्वं बहुधेनूकमसङ्ख्येयमजाविकम्। यत्किञ्चिदनु पर्णाशां प्राक् सिन्धोरपि सौबल। एतन्मम धनं सर्वं तेन दीव्याम्यहं त्वया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः।।88।।

yudhiṣṭhira uvāca|| gavāśvaṃ bahudhenūkamasaṅkhyeyamajāvikam| yatkiñcidanu parṇāśāṃ prāk sindhorapi saubala| etanmama dhanaṃ sarvaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi aṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ||88||

Verse 7

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 8

युधिष्ठिर उवाच।। पुरं जनपदो भूमिरब्राह्मणधनैः सह। अब्राह्मणाश्च पुरुषा राजञ्शिष्टं धनं मम। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

yudhiṣṭhira uvāca|| puraṃ janapado bhūmirabrāhmaṇadhanaiḥ saha| abrāhmaṇāśca puruṣā rājañśiṣṭaṃ dhanaṃ mama| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 9

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच।। राजपुत्रा इमे राजञ्छोमन्ते यैर्विभूषिताः। कुम्डलानि च निष्काश्च सर्वं राजविभूषणम्। एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

yudhiṣṭhira uvāca|| rājaputrā ime rājañchomante yairvibhūṣitāḥ| kumḍalāni ca niṣkāśca sarvaṃ rājavibhūṣaṇam| etanmama dhanaṃ rājaṃstena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 11

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच।। श्यामो युवा लोहिताक्षः सिंहस्कन्धो महाभुजः। नकुलो ग्लह एवैकी विद्ध्येतन्मम तद्धनम्।।

yudhiṣṭhira uvāca|| śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ| nakulo glaha evaikī viddhyetanmama taddhanam||

Verse 13

शकुनिरुवाच। प्रियस्ते नकुलो राजन्राजपुत्रो युधिष्ठिर। अस्माकं वशतां प्राप्तो भूयः केनेह दीव्यसे।।

śakuniruvāca| priyaste nakulo rājanrājaputro yudhiṣṭhira| asmākaṃ vaśatāṃ prāpto bhūyaḥ keneha dīvyase||

Verse 14

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्त्वा तु तानक्षाञ्शकुनिः प्रत्यदीव्यत। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktvā tu tānakṣāñśakuniḥ pratyadīvyata| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 15

युधिष्ठिर उवाच।। अयं धर्मान्सहदेवोऽनुशास्ति लोके ह्यस्मिन्पण्डिताख्यां गतश्च। अनर्हता राजपुत्रेण तेन दीव्याम्यहं चाप्रियवत्प्रियेण।।

yudhiṣṭhira uvāca|| ayaṃ dharmānsahadevo'nuśāsti loke hyasminpaṇḍitākhyāṃ gataśca| anarhatā rājaputreṇa tena dīvyāmyahaṃ cāpriyavatpriyeṇa||

Verse 16

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 17

शकुनिरुवाच।। माद्रीपुत्रौ प्रियौ राजंस्तवेमौ विजितौ मया। गरीयांसौ तु मन्ये भीमसेनधनञ्जयौ।।

śakuniruvāca|| mādrīputrau priyau rājaṃstavemau vijitau mayā| garīyāṃsau tu manye bhīmasenadhanañjayau||

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच। अधर्मं चरसे नूनं यो नावेक्षसि वै नयम्। यो नः सुमनसां मूढ विभेदं कर्तुमिच्छसि।।

yudhiṣṭhira uvāca| adharmaṃ carase nūnaṃ yo nāvekṣasi vai nayam| yo naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartumicchasi||

Verse 19

शकुनिरुवाच।। गर्ते मत्तः प्रपतते प्रमत्तः स्थाणुमृच्छति। ज्येष्ठो राजन्व्ररिष्ठोऽसि नमस्ते भरतर्षभ।।

śakuniruvāca|| garte mattaḥ prapatate pramattaḥ sthāṇumṛcchati| jyeṣṭho rājanvrariṣṭho'si namaste bharatarṣabha||

Verse 20

स्वप्ने तानि न दृश्यन्ते जाग्रतो वा युधिष्ठिर। कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव।।

svapne tāni na dṛśyante jāgrato vā yudhiṣṭhira| kitavā yāni dīvyantaḥ pralapantyutkaṭā iva||

Verse 21

युधिष्ठिर उवाच।। यो नः सङ्ख्ये नौरिव पारनेता जेता रिपूणां राजपुत्रस्तरस्वी। अनर्हता लोकवीरेण तेन दीव्याम्यहं शकुने फाल्गुनेन।।

yudhiṣṭhira uvāca|| yo naḥ saṅkhye nauriva pāranetā jetā ripūṇāṃ rājaputrastarasvī| anarhatā lokavīreṇa tena dīvyāmyahaṃ śakune phālgunena||

Verse 22

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 23

शकुनिरुवाच। अयं मया पाण्डवानां धनिर्धरः पराजितः पाण्डवः सव्यसाची। भीमेन राजन्दयितेन दीव्य यत्कैतवं पाण्डव तेऽवशिष्टम्।। पर्णाशा नदी।।

śakuniruvāca| ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanirdharaḥ parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī| bhīmena rājandayitena dīvya yatkaitavaṃ pāṇḍava te'vaśiṣṭam|| parṇāśā nadī||

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच।। यो नो नेता यो युधि नः प्रणेता यथा वज्री दानवशत्रुरेकः। तिर्यक्प्रेक्षी सन्नतभ्रूर्महात्मा सिंहस्कन्धो यश्च सदाऽत्यमर्षी।।

yudhiṣṭhira uvāca|| yo no netā yo yudhi naḥ praṇetā yathā vajrī dānavaśatrurekaḥ| tiryakprekṣī sannatabhrūrmahātmā siṃhaskandho yaśca sadā'tyamarṣī||

Verse 25

बलेन तुल्यो यस्यप पुमान्न विद्यते गदाभृतामग्र्य इहारिमर्दनः। अनर्हता राजपुत्रेण तेन दीव्याम्यहं भीमसेनेन राजन्।।

balena tulyo yasyapa pumānna vidyate gadābhṛtāmagrya ihārimardanaḥ| anarhatā rājaputreṇa tena dīvyāmyahaṃ bhīmasenena rājan||

Verse 26

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 27

शकुनिरुवाच। बहुवित्तं पराजैषीर्भ्रातॄंश्च सहयद्विपान्। आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्।।

śakuniruvāca| bahuvittaṃ parājaiṣīrbhrātṝṃśca sahayadvipān| ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te'styaparājitam||

Verse 28

युधिष्ठिर उवाच।। अहं विशिष्टः सर्वेषां भ्रातॄणां दयितस्तथा। कुर्यामहं जितः कर्म स्वयमात्मन्युपल्पुते।।

yudhiṣṭhira uvāca|| ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ dayitastathā| kuryāmahaṃ jitaḥ karma svayamātmanyupalpute||

Verse 29

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 30

शकुनिरुवाच। एतत्पापिष्ठमकरोर्यदात्मानं पराजयेः। शिष्टे सति धने राजन्पाप आत्मपराजयः।।

śakuniruvāca| etatpāpiṣṭhamakaroryadātmānaṃ parājayeḥ| śiṣṭe sati dhane rājanpāpa ātmaparājayaḥ||

Verse 31

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्त्वा मताक्षस्तान् ग्लहे सर्वानवस्थितान्। पराजयल्लोकवीरानुक्त्वा राज्ञां पृथक् पृथक्।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktvā matākṣastān glahe sarvānavasthitān| parājayallokavīrānuktvā rājñāṃ pṛthak pṛthak||

Verse 32

शकुनिरुवाच।। अस्ति ते वै प्रिया राजन् ग्लह एकोऽपराजितः। पणस्व कृष्णां पाञ्चालीं तयात्मानं पुनर्जय।।

śakuniruvāca|| asti te vai priyā rājan glaha eko'parājitaḥ| paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punarjaya||

Verse 33

युधिष्ठिर उवाच।। नैव ह्रस्वा न महती न कृशा नातिरोहिणी। नीलकुञ्चितकशी च तया दीव्याम्यहं त्वया।।

yudhiṣṭhira uvāca|| naiva hrasvā na mahatī na kṛśā nātirohiṇī| nīlakuñcitakaśī ca tayā dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 34

शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया। शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया।।

śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā| śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā||

Verse 35

तथैव स्यादानुशंस्यात्तथ स्याद्रूपसम्पदा। तथा स्याच्छीलसम्पत्त्या यामिच्छेत्पुरुषः स्त्रियम्।।

tathaiva syādānuśaṃsyāttatha syādrūpasampadā| tathā syācchīlasampattyā yāmicchetpuruṣaḥ striyam||

Verse 36

सर्वैर्गुणैर्हि सम्पन्नामनुकूलां प्रियंवदाम्। यादृशीं धर्मकामार्थसिद्धिमिच्छेन्नरः स्त्रियम्।।

sarvairguṇairhi sampannāmanukūlāṃ priyaṃvadām| yādṛśīṃ dharmakāmārthasiddhimicchennaraḥ striyam||

Verse 37

चरमं संविशति या प्रथमं प्रतिबुध्यते। आगोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्।।

caramaṃ saṃviśati yā prathamaṃ pratibudhyate| āgopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam||

Verse 38

आभाति पद्मवद्वक्त्रं सस्वेदं मल्लिकेव च। वेदीमध्या दीर्घकेशी ताम्रास्या नातिलोमशा।।

ābhāti padmavadvaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca| vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrāsyā nātilomaśā||

Verse 39

तयैवंविधया राजन्पाञ्चाल्याहं सुमध्यमा। ग्लहं दीव्यामि चार्वङ्ग्या द्रौपद्या हन्त सौबल।।

tayaivaṃvidhayā rājanpāñcālyāhaṃ sumadhyamā| glahaṃ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala||

Verse 40

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन धीमता। धिग्धिगित्येव वृद्धानां सभ्यानां निः सृता गिरः।।

vaiśampāyana uvāca|| evamukte tu vacane dharmarājena dhīmatā| dhigdhigityeva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥ sṛtā giraḥ||

Verse 41

चुक्षुभे सा सभा राजन्राज्ञां सञ्जत्रिरे शुचः। भीष्मद्रोणकृपादीनां स्वेदश्च समजायत।।

cukṣubhe sā sabhā rājanrājñāṃ sañjatrire śucaḥ| bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ svedaśca samajāyata||

Verse 42

शिरो गृहीत्वा विदुरो गतसत्व इवाभवत्। आस्ते ध्यायन्नधोवक्त्रो निः श्वसन्निव पन्नगः।।

śiro gṛhītvā viduro gatasatva ivābhavat| āste dhyāyannadhovaktro niḥ śvasanniva pannagaḥ||

Verse 43

बाह्लीकः सोमदत्तश्च प्रातिपेयश्च सञ्जयः। द्रौणिर्भूरिश्रवाश्चैव युयुत्सुर्धृतराष्ट्रजः। आसुर्वीक्ष्य त्वधोवक्त्रा निश्वसन्त इवोरगाः।।

bāhlīkaḥ somadattaśca prātipeyaśca sañjayaḥ| drauṇirbhūriśravāścaiva yuyutsurdhṛtarāṣṭrajaḥ| āsurvīkṣya tvadhovaktrā niśvasanta ivoragāḥ||

Verse 44

धृतराष्ट्रस्तु संहृष्टः पर्यपृच्छत्पुनः पुनः। किं जितं किं जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत।।

dhṛtarāṣṭrastu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchatpunaḥ punaḥ| kiṃ jitaṃ kiṃ jitamiti hyākāraṃ nābhyarakṣata||

Verse 45

जहर्ष कर्णोऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः। इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः प्रापतञ्जलम्।।

jaharṣa karṇo'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ| itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ prāpatañjalam||

Verse 46

सौबलस्त्वभिघायैव जितकाशी मदोत्कटः। जितमित्येव तानक्षान्पुररेवान्वपद्यत।। कैतव कितवेभ्य आहर्तव्यं धनम्।।

saubalastvabhighāyaiva jitakāśī madotkaṭaḥ| jitamityeva tānakṣānpurarevānvapadyata|| kaitava kitavebhya āhartavyaṃ dhanam||