Adhyaya 87

Verse 1

दुर्योधनेन विदुरोपालम्भः।। 1।। विदुरेण धृतराष्ट्रस्य हितोपदेशः।। 2।। दुर्योधन उवाच।। परेषामेव यशसा श्लोघसे त्वं सदा क्षत्तः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान्। जानीमहे विदुर यत्प्रियस्त्वं बालानिवास्मानवमन्यसे नित्यमेव।।

duryodhanena viduropālambhaḥ|| 1|| vidureṇa dhṛtarāṣṭrasya hitopadeśaḥ|| 2|| duryodhana uvāca|| pareṣāmeva yaśasā śloghase tvaṃ sadā kṣattaḥ kutsayandhārtarāṣṭrān| jānīmahe vidura yatpriyastvaṃ bālānivāsmānavamanyase nityameva||

Verse 2

स विज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति। जिह्वाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति जानीमहे त्वन्मनसः प्रातिकूल्यम्।।

sa vijñeyaḥ puruṣo'nyatrakāmo nindāpraśaṃse hi tathā yunakti| jihvā''tmano hṛdayasthaṃ vyanakti jānīmahe tvanmanasaḥ prātikūlyam||

Verse 3

उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि मार्जरवत्पोषकं चोपहंसि। भर्तृघ्नं त्वां न हि पापीय आहु- स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि सप्ताशीतितमोऽध्यायः।। 87 ।।

utsaṅge ca vyāla ivāhito'si mārjaravatpoṣakaṃ copahaṃsi| bhartṛghnaṃ tvāṃ na hi pāpīya āhu- stasmātkṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi saptāśītitamo'dhyāyaḥ|| 87 ||

Verse 4

जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै माऽस्मान्क्षत्तः परुषामीह वोचः। द्विषद्भिस्त्वं सम्प्रयोगाभिनन्दी मुहुर्देषं यासि नः सम्प्रयोगात्।।

jitvā śatrūnphalamāptaṃ mahadvai mā'smānkṣattaḥ paruṣāmīha vocaḥ| dviṣadbhistvaṃ samprayogābhinandī muhurdeṣaṃ yāsi naḥ samprayogāt||

Verse 5

अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव- न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे। तदाश्रितोऽपत्रप किं नु बाधसे यदिच्छसि त्वं तदिहाभिभाषतसे।।

amitratāṃ yāti naro'kṣamaṃ bruva- nnigūhate guhyamamitrasaṃstave| tadāśrito'patrapa kiṃ nu bādhase yadicchasi tvaṃ tadihābhibhāṣatase||

Verse 6

मा नोऽवमंस्था विद्य मानस्तवेदं शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्। यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं मा व्यापृतः परकार्येशु भूस्त्वम्।।

mā no'vamaṃsthā vidya mānastavedaṃ śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt| yaśo rakṣasva vidura sampraṇītaṃ mā vyāpṛtaḥ parakāryeśu bhūstvam||

Verse 7

अहं कर्तेति विदूर मा च मंस्था मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः। न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिण् त्वम्।।

ahaṃ karteti vidūra mā ca maṃsthā mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ| na tvāṃ pṛcchāmi vidura yaddhitaṃ me svasti kṣattarmā titikṣūn kṣiṇ tvam||

Verse 8

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता। तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोऽस्ति तथा भवामि।।

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā| tenānuśiṣṭaḥ pravaṇādivāmbho yathā niyukto'sti tathā bhavāmi||

Verse 9

भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः। धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम्। यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति।।

bhinatti śirasā śailamahiṃ bhojayate ca yaḥ| dhīreva kurute tasya kāryāṇāmanuśāsanam| yo balādanuśāstīha so'mitraṃ tena vindati||

Verse 10

मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः। दीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राच्किरं नाभिधावति। भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत।।

mitratāmanuvṛttaṃ tu samupekṣatyapaṇḍitaḥ| dīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāckiraṃ nābhidhāvati| bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kvacana bhārata||

Verse 11

न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं विशेषतः क्षत्तरहितं मनुप्यम्। स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ सुसान्त्विता ह्यसती स्त्री जहाति।। पापीयः पापीयांसम्।।

na vāsayetpāravargyaṃ dviṣantaṃ viśeṣataḥ kṣattarahitaṃ manupyam| sa yatrecchasi vidura tatra gaccha susāntvitā hyasatī strī jahāti|| pāpīyaḥ pāpīyāṃsam||

Verse 12

विदुर उवाच।। एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन्। राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि सान्त्वं दत्वा मुसलैर्घातयन्ति।।

vidura uvāca|| etāvatā puruṣaṃ ye tyajanti teṣāṃ sakhyamantavadbrūhi rājan| rājñāṃ hi cittāni pariplutāni sāntvaṃ datvā musalairghātayanti||

Verse 13

अबालत्वं मन्यसे राजपुत्र बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे। यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा पश्चादेनं दूषयते स बालः।।

abālatvaṃ manyase rājaputra bālo'hamityeva sumandabuddhe| yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā paścādenaṃ dūṣayate sa bālaḥ||

Verse 14

न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा। ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः।।

na śreyase nīyate mandabuddhiḥ strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā| dhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ||

Verse 15

अतः प्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव सर्वान्।।

ataḥ priyaṃ cedanukāṅkṣase tvaṃ sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu striyaśca rājañjaḍapaṅgukāṃśca pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃścaiva sarvān||

Verse 16

लभ्यते खलु पापीयान्नरोऽनु प्रियवागिह। अप्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

labhyate khalu pāpīyānnaro'nu priyavāgiha| apriyasya hi pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

Verse 17

यस्तु धर्मपरश्च स्याद्धित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये। अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्।।

yastu dharmaparaśca syāddhitvā bhartuḥ priyāpriye| apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān||

Verse 18

अव्याधइजं कटुजं तीक्ष्णमुष्णं यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिम्। सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ।।

avyādhaijaṃ kaṭujaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhim| satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya ||

Verse 19

वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्। यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः।।

vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca vāñchāmyahaṃ sahaputrasya śaśvat| yathā tathā te'stu namaścate'stu mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ||

Verse 20

आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न च पण्डितः। एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन।।

āśīviṣānnetraviṣānkopayenna ca paṇḍitaḥ| evaṃ te'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana||