Adhyaya 86

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्रं प्रति दुर्योधननिन्दापूर्वकं द्यूतोपरमचोदनम्।।1।। वैशम्पायन उवाच।। एवं प्रवर्तिते द्यूते घोरे सर्वापहारिणि। सर्वसंशयनिर्मोक्ता विदुरो वाक्यमब्रवीत्।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭraṃ prati duryodhananindāpūrvakaṃ dyūtoparamacodanam||1|| vaiśampāyana uvāca|| evaṃ pravartite dyūte ghore sarvāpahāriṇi| sarvasaṃśayanirmoktā viduro vākyamabravīt||

Verse 2

महाराज विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। मुमूर्षोरौषधमिव न रोचेतापि ते श्रुतम्।।

mahārāja vijānīhi yattvāṃ vakṣyāmi bhārata| mumūrṣorauṣadhamiva na rocetāpi te śrutam||

Verse 3

यद्वै पुरा जातमात्रो रुराव गोमायुवद्विस्वरं पापचेताः। दुर्योधनो भारतानां कुलघ्नः सोऽयं युक्तो भवतां कालहेतुः।।

yadvai purā jātamātro rurāva gomāyuvadvisvaraṃ pāpacetāḥ| duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ so'yaṃ yukto bhavatāṃ kālahetuḥ||

Verse 4

गृहे वसन्तं गोमायुं त्वं वै मोहान्न बुध्यसे। दुर्योधनस्य रूपेण शृणु काव्यां गिरं मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि षडशीतितमोऽध्यायः।। 86।।

gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai mohānna budhyase| duryodhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ|| 86||

Verse 5

मधु वै माध्विको लब्ध्वा प्रपातं नैव बुध्यते। आरुह्य तं मज्जति वा पतनं चाधिगच्छति।। काव्यं कविना शुक्रेणोक्तां नीतिगिरम्।।

madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ naiva budhyate| āruhya taṃ majjati vā patanaṃ cādhigacchati|| kāvyaṃ kavinā śukreṇoktāṃ nītigiram||

Verse 6

सोऽयं मत्तोऽक्षद्यूतेन मधुवन्न पीरक्षते। प्रपातं बुध्यते नैव वैरं कृत्वा महारथैः।।

so'yaṃ matto'kṣadyūtena madhuvanna pīrakṣate| prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ||

Verse 7

विदितं मे महाप्राज्ञ भोजेष्वेवासमञ्जसम्। पुत्रं संत्यक्तवान्पूर्वं पौराणां हितकाम्यया।।

viditaṃ me mahāprājña bhojeṣvevāsamañjasam| putraṃ saṃtyaktavānpūrvaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā||

Verse 8

अन्धका यादवा भोजाः समेताः कंसमत्यजन्। नियोगात्तु हते तस्मिन्कृष्णेनामित्रघातिना।। माध्विको मधुपण्यवान्। प्रपातं भृगुम् ।।

andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsamatyajan| niyogāttu hate tasminkṛṣṇenāmitraghātinā|| mādhviko madhupaṇyavān| prapātaṃ bhṛgum ||

Verse 9

एवं ते ज्ञातयः सर्वे मोदमानाः शतं समाः। त्वन्नियुक्तः सव्यसाची निगृह्णातु सुयोधनम्।।

evaṃ te jñātayaḥ sarve modamānāḥ śataṃ samāḥ| tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam||

Verse 10

निग्रहादस्य पादस्य मोदन्तां कुरवः सुखम्। काकेनेमांश्चित्रवर्हाञ्शार्दूलान्क्रोष्टुकेन च। क्रीणीष्व पाण्डवान्राजन्मा मज्जीः शोकसागरे।। नियोगाद्दैवयोगात्।।

nigrahādasya pādasya modantāṃ kuravaḥ sukham| kākenemāṃścitravarhāñśārdūlānkroṣṭukena ca| krīṇīṣva pāṇḍavānrājanmā majjīḥ śokasāgare|| niyogāddaivayogāt||

Verse 11

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्।।

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet| grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet||

Verse 12

सर्वज्ञः सर्वभावज्ञः सर्वशत्रुभयङ्करः। इति स्म भाषते काव्यो जम्भत्यागे महाऽसुरान्।।

sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṅkaraḥ| iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahā'surān||

Verse 13

हिरण्यष्ठीविनः कांश्चित्पक्षिणो वनगोचरान्। गृहे किल कृतावासाँल्लोभाद्राजा न्यपीडयत्। स चोपभोगलोभान्धो हिरण्यार्थी परन्तप।।

hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kāṃścitpakṣiṇo vanagocarān| gṛhe kila kṛtāvāsā~llobhādrājā nyapīḍayat| sa copabhogalobhāndho hiraṇyārthī parantapa||

Verse 14

आयतिं च तदात्वं च उभे सद्यो व्यनाशयत्। तदर्थकामस्तद्वत्त्वं माद्रुहः पाण्डवान्नृप।। चित्रवर्हान् मयूरान्।।

āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat| tadarthakāmastadvattvaṃ mādruhaḥ pāṇḍavānnṛpa|| citravarhān mayūrān||

Verse 15

मोहात्मा तप्स्यसे पश्चात्पत्रिहा पुरुषो यथा। जातञ्जातं पाण्डवेभ्यः पुष्पमादत्स्व भारत।। आयतिमुत्तरकालम्। तदात्वं सांप्रतम्। तत्तस्मात्। अर्थकामो धनकामः।।

mohātmā tapsyase paścātpatrihā puruṣo yathā| jātañjātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpamādatsva bhārata|| āyatimuttarakālam| tadātvaṃ sāṃpratam| tattasmāt| arthakāmo dhanakāmaḥ||

Verse 16

मालाकार इवारामे स्नेहं कुर्वन्पुनः पुनः। वृक्षानङ्गारकारीव मैनाद्याक्षीः समूलकान्। मा गमः समुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम्।।

mālākāra ivārāme snehaṃ kurvanpunaḥ punaḥ| vṛkṣānaṅgārakārīva mainādyākṣīḥ samūlakān| mā gamaḥ samutāmātyaḥ sabalaśca yamakṣayam||

Verse 17

समवेतान्हि कः पार्थान्प्रतियुध्येत भारत। मरुद्भिः सहितो राजन्नपि साक्षान्मरुत्पतिः।।

samavetānhi kaḥ pārthānpratiyudhyeta bhārata| marudbhiḥ sahito rājannapi sākṣānmarutpatiḥ||

Verse 18

द्यूतं मूलं कलहस्याभ्युपैति मिथो भेदं महते दारुणाय। तदा स्थितोऽयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनः सृजते वैरमुग्रम्।।

dyūtaṃ mūlaṃ kalahasyābhyupaiti mitho bhedaṃ mahate dāruṇāya| tadā sthito'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanaḥ sṛjate vairamugram||

Verse 19

प्रातिपेयाः शान्तनवा भीमसेनाः सबाह्निकाः। दुर्योधनापराधेन कृच्छ्रं प्राप्स्यन्ति सर्वशः।।

prātipeyāḥ śāntanavā bhīmasenāḥ sabāhnikāḥ| duryodhanāparādhena kṛcchraṃ prāpsyanti sarvaśaḥ||

Verse 20

दुर्योधनो मदेनैव क्षेमं व्यपोहति। विषाणं गौरिव मदात्स्वयमारुजतेत्मनः।।

duryodhano madenaiva kṣemaṃ vyapohati| viṣāṇaṃ gauriva madātsvayamārujatetmanaḥ||

Verse 21

यश्चित्तमन्वेति परस्य राजन् वीरः कविः स्वामवमत्य दृष्टिम्। नावं समुद्र इव बालनेत्रा- मारुह्य घोरे व्यसने निमज्जेत्।। पत्रिहा पक्षिहा ।।

yaścittamanveti parasya rājan vīraḥ kaviḥ svāmavamatya dṛṣṭim| nāvaṃ samudra iva bālanetrā- māruhya ghore vyasane nimajjet|| patrihā pakṣihā ||

Verse 22

दुर्योधनो ग्लहते पाण्डवेन प्रीयायसे त्वं जयतीति तच्च। अतिनर्मा जायते संप्रहारो यतो विनाशः समुपैति पुंसाम्।। बालनेत्रामव्युत्पन्ननेतृकाम्।।

duryodhano glahate pāṇḍavena prīyāyase tvaṃ jayatīti tacca| atinarmā jāyate saṃprahāro yato vināśaḥ samupaiti puṃsām|| bālanetrāmavyutpannanetṛkām||

Verse 23

आकर्षस्तेऽवाक्फलः सुप्रणीतो हृदि प्रौढो मन्त्रपदः समाधिः। युधिष्ठिरेण कलहस्तवाय- मचिन्तितोऽभिमतः स्वबन्धुना।। ग्लहते पणं करोति। प्रीयायसे अतिशयेन प्रीयसे।।

ākarṣaste'vākphalaḥ supraṇīto hṛdi prauḍho mantrapadaḥ samādhiḥ| yudhiṣṭhireṇa kalahastavāya- macintito'bhimataḥ svabandhunā|| glahate paṇaṃ karoti| prīyāyase atiśayena prīyase||

Verse 24

प्रातिपेयाः शान्तनवाः शृणुध्वं काव्यां वाचं संसदि कौरवाणाम्। वैश्वानरं प्रज्वलितं सुघोरं मा यास्यध्वं मन्दमनुप्रपन्नः।।

prātipeyāḥ śāntanavāḥ śṛṇudhvaṃ kāvyāṃ vācaṃ saṃsadi kauravāṇām| vaiśvānaraṃ prajvalitaṃ sughoraṃ mā yāsyadhvaṃ mandamanuprapannaḥ||

Verse 25

यदा मन्युं पाण्डवोऽजातशत्रु- र्न संयच्छेदक्षमदाभिभूतः। वृकोदरः सव्यसाची यमौ च कोऽत्र द्वीपः स्यात्तुमुले वस्तदानीम्।।

yadā manyuṃ pāṇḍavo'jātaśatru- rna saṃyacchedakṣamadābhibhūtaḥ| vṛkodaraḥ savyasācī yamau ca ko'tra dvīpaḥ syāttumule vastadānīm||

Verse 26

महाराज प्रभवस्त्वं धनानां पुरा द्यूतान्मनसा यावदिच्छेः। बहुवित्तान्पाण्डवांश्चेज्जयस्त्वं किं ते तत्स्याद्वसु विन्देह पार्थान्।। आकर्षो द्यूतम् ।।

mahārāja prabhavastvaṃ dhanānāṃ purā dyūtānmanasā yāvadiccheḥ| bahuvittānpāṇḍavāṃścejjayastvaṃ kiṃ te tatsyādvasu vindeha pārthān|| ākarṣo dyūtam ||

Verse 27

जानीमहे देवितं सौबलस्य वेद द्यूते निकृतिं पार्वतीयः। यतः प्राप्तः शकुनिस्तत्र यातु मा यूयुधो भारत पाण्डवेयान्।।

jānīmahe devitaṃ saubalasya veda dyūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ| yataḥ prāptaḥ śakunistatra yātu mā yūyudho bhārata pāṇḍaveyān||