Adhyaya 85

Verse 1

भीष्मद्रोणादीनां द्यूतसभाप्रवेशः।। 1।। द्यूतीपक्रमः।। 2।। युधिष्ठिरेण पणीकृतानां सर्ववस्तूनां शकुनिना अपहारः।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। उपोह्यमाने द्यूते तु राजानः सर्व एव ते। धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभां ततः।।

bhīṣmadroṇādīnāṃ dyūtasabhāpraveśaḥ|| 1|| dyūtīpakramaḥ|| 2|| yudhiṣṭhireṇa paṇīkṛtānāṃ sarvavastūnāṃ śakuninā apahāraḥ|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| upohyamāne dyūte tu rājānaḥ sarva eva te| dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśustāṃ sabhāṃ tataḥ||

Verse 2

भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विदुरश्च महामतिः। नातिप्रीतेन मनसा तेऽन्ववर्तन्त भारत।।

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva viduraśca mahāmatiḥ| nātiprītena manasā te'nvavartanta bhārata||

Verse 3

ते द्वन्द्वशः पृथच्कैव सिंहग्रीवा महौजसः। सिंहासनानि भूरिणी विचित्राणि च भेजिरे।।

te dvandvaśaḥ pṛthackaiva siṃhagrīvā mahaujasaḥ| siṃhāsanāni bhūriṇī vicitrāṇi ca bhejire||

Verse 4

शुशुभे सा सभा राजन्राजभिस्तैः समागतैः। देवैरिव महाभागैः समवेतैस्त्रिविष्टपम्।।

śuśubhe sā sabhā rājanrājabhistaiḥ samāgataiḥ| devairiva mahābhāgaiḥ samavetaistriviṣṭapam||

Verse 5

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे भास्वरमूर्तयः। प्रवर्तत महाराज सुहृद्द्यूतमनन्तरम्।।

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ| pravartata mahārāja suhṛddyūtamanantaram||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच।। अयं बुहधनो राजन्सागरावर्तसम्भवः। मणिर्हारोत्तरः श्रीमान्कनकोत्तमभूषणः।।

yudhiṣṭhira uvāca|| ayaṃ buhadhano rājansāgarāvartasambhavaḥ| maṇirhārottaraḥ śrīmānkanakottamabhūṣaṇaḥ||

Verse 7

एतद्राजन्मम धनं प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव। येन मां त्वं महाराज धनेन प्रतिदीव्यसे।।

etadrājanmama dhanaṃ pratipāṇo'sti kastava| yena māṃ tvaṃ mahārāja dhanena pratidīvyase||

Verse 8

दुर्योधन उवाच।। सन्ति मे मणयश्चैव धनानि सुबहूनि च। मत्सरश्च न मेऽर्थेषु जयस्वैनं दुरोदरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि पञ्चाशीतितमोऽध्यायः।।85 ।।

duryodhana uvāca|| santi me maṇayaścaiva dhanāni subahūni ca| matsaraśca na me'rtheṣu jayasvainaṃ durodaram|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi pañcāśītitamo'dhyāyaḥ||85 ||

Verse 9

वैशम्पायन उवाच।। ततो जग्राह शकुनिस्तानक्षानक्षतत्त्ववित्। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| tato jagrāha śakunistānakṣānakṣatattvavit| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच।। मत्त कैतकेनैव यज्जितोऽस्मि दुरोदरे। शकुने हन्त दीव्यामो ग्लहमानाः परस्परम्।।

yudhiṣṭhira uvāca|| matta kaitakenaiva yajjito'smi durodare| śakune hanta dīvyāmo glahamānāḥ parasparam||

Verse 11

सन्ति निष्कसहस्रस्य भाण्डिन्यो भरिताः शुभाः। कोशो हिरण्यमक्षय्यं जातरूपमनेकशः। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।। दुरोदरं पणम्।।

santi niṣkasahasrasya bhāṇḍinyo bharitāḥ śubhāḥ| kośo hiraṇyamakṣayyaṃ jātarūpamanekaśaḥ| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā|| durodaraṃ paṇam||

Verse 12

वैशम्पायन उवाच।। कौरवाणां कुलकरं ज्येष्ठं पाण्डवमच्युतम्। इत्युक्तः शकुनिः प्राह जितमित्येव तं नृपम्।।

vaiśampāyana uvāca|| kauravāṇāṃ kulakaraṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍavamacyutam| ityuktaḥ śakuniḥ prāha jitamityeva taṃ nṛpam||

Verse 13

युधिष्ठिर उवाच।। अयं सहस्रसमितो वैयाघ्रः सुप्रतिष्ठितः। सुचक्रोपस्करः श्रीमान्किङ्किणीजालमण्डितः।।

yudhiṣṭhira uvāca|| ayaṃ sahasrasamito vaiyāghraḥ supratiṣṭhitaḥ| sucakropaskaraḥ śrīmānkiṅkiṇījālamaṇḍitaḥ||

Verse 14

संह्रादनो राजरथो य इहास्मानुपावहत्। जौत्रो रथवरः पुण्यो मेघसागरनिः स्वनः।।

saṃhrādano rājaratho ya ihāsmānupāvahat| jautro rathavaraḥ puṇyo meghasāgaraniḥ svanaḥ||

Verse 15

अष्टौ यं कुररच्छायाः सदश्वा राष्ट्रसंमताः। वहन्ति नैषां मुच्येत पदाद्भूमिमुपस्पृशन्। एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

aṣṭau yaṃ kuraracchāyāḥ sadaśvā rāṣṭrasaṃmatāḥ| vahanti naiṣāṃ mucyeta padādbhūmimupaspṛśan| etadrājandhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 16

वैशम्पायन उवाच।। एवं श्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| evaṃ śrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 17

युधिष्ठिर उवाच।। शतं दासीसहस्राणि तरुण्यो हेमभद्रिकाः। कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलङ्कृताः।। भाण्डिन्यो मञ्जषाः।।

yudhiṣṭhira uvāca|| śataṃ dāsīsahasrāṇi taruṇyo hemabhadrikāḥ| kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṅkṛtāḥ|| bhāṇḍinyo mañjaṣāḥ||

Verse 18

महार्हमाल्याभरणाः सुवस्त्राश्चन्दनोक्षिताः। मणीन्हेम च बिभ्रत्यश्चतुःषष्टिविशारदाः।। कम्बवः शङ्खवलयानि। निष्पो वक्षोभूषणम्।।

mahārhamālyābharaṇāḥ suvastrāścandanokṣitāḥ| maṇīnhema ca bibhratyaścatuḥṣaṣṭiviśāradāḥ|| kambavaḥ śaṅkhavalayāni| niṣpo vakṣobhūṣaṇam||

Verse 19

अनुसेवां चरन्तीमाः कुशला नृत्तसामसु। स्नातकानाममात्यानां राज्ञां च मम शासनात्। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।। चतुष्षष्टिकलासु विशारदाः।।

anusevāṃ carantīmāḥ kuśalā nṛttasāmasu| snātakānāmamātyānāṃ rājñāṃ ca mama śāsanāt| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā|| catuṣṣaṣṭikalāsu viśāradāḥ||

Verse 20

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 21

युधिष्ठिर उवाच। एतावन्ति च दासानां सहस्राण्युत सन्ति मे। प्रदक्षिणानुलोमाश्च प्रावारवसनाः सदा।।

yudhiṣṭhira uvāca| etāvanti ca dāsānāṃ sahasrāṇyuta santi me| pradakṣiṇānulomāśca prāvāravasanāḥ sadā||

Verse 22

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता युवानो मृष्टकुण्डलाः। पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

prājñā medhāvino dāntā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ| pātrīhastā divārātramatithīnbhojayantyuta| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 23

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhirabhāṣata||

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच।। सहस्रसङ्ख्या नगा मे मत्तास्तिष्ठन्ति सौबल। हेमकक्षाः कृतापीडाः पद्मिनो हेममालिनः।। नृत्तसामसु नर्तने गीतिविशेषेषु च।।

yudhiṣṭhira uvāca|| sahasrasaṅkhyā nagā me mattāstiṣṭhanti saubala| hemakakṣāḥ kṛtāpīḍāḥ padmino hemamālinaḥ|| nṛttasāmasu nartane gītiviśeṣeṣu ca||

Verse 25

सुदान्ता राजवहनाः सर्वशब्दक्षमा युधि। ईषादन्ता महाकायाः सर्वे चाष्टकरेणवः।। कृतपीडाः कृतभूषणाः।।

sudāntā rājavahanāḥ sarvaśabdakṣamā yudhi| īṣādantā mahākāyāḥ sarve cāṣṭakareṇavaḥ|| kṛtapīḍāḥ kṛtabhūṣaṇāḥ||

Verse 26

सर्वे च पुरभेत्तारो नवमेघनिभा गजाः। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

sarve ca purabhettāro navameghanibhā gajāḥ| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 27

वैशम्पायन उवाच।। इत्येवंवादिनं पार्थं प्रहसन्निव सौबलः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| ityevaṃvādinaṃ pārthaṃ prahasanniva saubalaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 28

युधिष्ठिर उवाच।। रथास्तावन्त एवेमे हेमदण्डाः पताकिनः। हयैर्विनीतैः सम्पन्ना रथिभिश्चित्रयोधिभिः।।

yudhiṣṭhira uvāca|| rathāstāvanta eveme hemadaṇḍāḥ patākinaḥ| hayairvinītaiḥ sampannā rathibhiścitrayodhibhiḥ||

Verse 29

एकैको ह्यत्र लभते सहस्रपरमां भृतिम्। युध्यतोऽयुध्यतो वापि वेतनं मासकालिकम्। एतद्राजन्म धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

ekaiko hyatra labhate sahasraparamāṃ bhṛtim| yudhyato'yudhyato vāpi vetanaṃ māsakālikam| etadrājanma dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 30

वैशम्पायन उवाच।। इत्येवमुक्ते वचने कृतवैरो दुरात्मवान्। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| ityevamukte vacane kṛtavairo durātmavān| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 31

युधिष्ठिर उवाच।। अश्वांस्तित्तिरिकल्माषान्गान्धर्वान्हेममालिनः। ददौ चित्ररथस्तुष्टो यांस्तान्गाण्डीवधन्वने।।

yudhiṣṭhira uvāca|| aśvāṃstittirikalmāṣāngāndharvānhemamālinaḥ| dadau citrarathastuṣṭo yāṃstāngāṇḍīvadhanvane||

Verse 32

युद्धे जितः पराभूतः प्रीतिपूर्वमरिन्दमः। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

yuddhe jitaḥ parābhūtaḥ prītipūrvamarindamaḥ| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 33

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। तमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| tamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 34

युधिष्ठिर उवाच।। रथानां शकटानां च श्रेष्ठानां चायुतानि मे। युक्तान्येव हि तिष्ठन्ति वाहैरुच्चावचैस्तथा।।

yudhiṣṭhira uvāca|| rathānāṃ śakaṭānāṃ ca śreṣṭhānāṃ cāyutāni me| yuktānyeva hi tiṣṭhanti vāhairuccāvacaistathā||

Verse 35

एवं वर्णस्य वर्णस्य समुच्चीय सहस्रशः। यथा समुदिता वीराः सर्वे वीरपराक्रमाः।।

evaṃ varṇasya varṇasya samuccīya sahasraśaḥ| yathā samuditā vīrāḥ sarve vīraparākramāḥ||

Verse 36

क्षीरं पिबन्तस्तिष्ठन्ति भुञ्जानाः शालितण्डुलान्। षष्टिस्तानि सहस्राणि सर्वे विपुलवक्षसः। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

kṣīraṃ pibantastiṣṭhanti bhuñjānāḥ śālitaṇḍulān| ṣaṣṭistāni sahasrāṇi sarve vipulavakṣasaḥ| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 37

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchratvā vyavasito nikṛti samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 38

युधिष्ठिर उवाच। ताम्रलोहैः परिवृता निधयो ये चतुः शताः। पञ्चद्रौणिक एकैकः सुवर्णस्याहतस्य वै।।

yudhiṣṭhira uvāca| tāmralohaiḥ parivṛtā nidhayo ye catuḥ śatāḥ| pañcadrauṇika ekaikaḥ suvarṇasyāhatasya vai||

Verse 39

जातरूपस्य मुख्यस्य नार्घो यस्य हि भारत। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया।।

jātarūpasya mukhyasya nārgho yasya hi bhārata| etadrājanmama dhanaṃ tena dīvyāmyahaṃ tvayā||

Verse 40

वैशम्पायन उवाच।। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभापतः।।

vaiśampāyana uvāca|| etacchrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ| jitamityeva śakuniryudhiṣṭhiramabhāpataḥ||