Adhyaya 82

Verse 1

दुर्योधनम्प्रति शकुनिना द्यूताय प्रोत्साहनम्।। 1।। धृतराष्ट्राज्ञया शिल्पिभिः सभानिर्माणम्।। 2।। धृतराष्ट्रेण पाण्डवानयनाय विदुरप्रेषणम्।। 3।। शकुनिरुवाच।। यां त्वमेतां श्रियं पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे। तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेन जयतां वर।।

duryodhanamprati śakuninā dyūtāya protsāhanam|| 1|| dhṛtarāṣṭrājñayā śilpibhiḥ sabhānirmāṇam|| 2|| dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavānayanāya vidurapreṣaṇam|| 3|| śakuniruvāca|| yāṃ tvametāṃ śriyaṃ pāṇḍuputre yudhiṣṭhire| tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtena jayatāṃ vara||

Verse 2

आहूयतां परं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अगत्वा संशयमहमयुद्ध्वा च चमूमुखे।।

āhūyatāṃ paraṃ rājankuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| agatvā saṃśayamahamayuddhvā ca camūmukhe||

Verse 3

अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुषो जये। ग्लहान्धनूंषि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि द्व्यशीतितमोऽध्यायः।। 82 ।।

akṣānkṣipannakṣataḥ sanvidvānaviduṣo jaye| glahāndhanūṃṣi me viddhi śarānakṣāṃśca bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi dvyaśītitamo'dhyāyaḥ|| 82 ||

Verse 4

अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्फुरम्।। ग्लहान् पणान्।।

akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāsphuram|| glahān paṇān||

Verse 5

दुर्योधन उवाच। अयमुत्सहते राजच्छ्रियमाहर्तुमक्षवित्। द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तदनुज्ञातुमर्हसि।।

duryodhana uvāca| ayamutsahate rājacchriyamāhartumakṣavit| dyūtena pāṇḍuputrebhyastadanujñātumarhasi||

Verse 6

धृतराष्ट्र उवाच। स्थितोऽस्मि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः। तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sthito'smi śāsane bhrāturvidurasya mahātmanaḥ| tena saṅgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam||

Verse 7

दुर्योधन उवाच।। कृष्णादभ्याधिकः सोऽपि क्षत्ता बोद्धा विशाम्पते। केवलं धर्ममेवाह न तद्विजयसाधकम्।।

duryodhana uvāca|| kṛṣṇādabhyādhikaḥ so'pi kṣattā boddhā viśāmpate| kevalaṃ dharmamevāha na tadvijayasādhakam||

Verse 8

जयश्च धर्मतोपेतस्तथैव भरतर्षभ। तस्माद्विनयतो जेता तावुभौ च विरोधिनौ।। आस्फुरमक्षविन्यासपातनादिस्थानम् ।।

jayaśca dharmatopetastathaiva bharatarṣabha| tasmādvinayato jetā tāvubhau ca virodhinau|| āsphuramakṣavinyāsapātanādisthānam ||

Verse 9

व्यपनेष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः। पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव।।

vyapaneṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ| pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava||

Verse 10

नारभेतान्यसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः। मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन।।

nārabhetānyasāmarthyātpuruṣaḥ kāryamātmanaḥ| matisāmyaṃ dvayornāsti kāryeṣu kurunandana||

Verse 11

भयं परिहरन्मत्त आत्मानं परिपालयन्। वर्षासु क्लिन्नवटवत्तिष्ठन्नैवावसीदति।।

bhayaṃ pariharanmatta ātmānaṃ paripālayan| varṣāsu klinnavaṭavattiṣṭhannaivāvasīdati||

Verse 12

न व्याधयो नापि यमः प्राप्तुं श्रेयः प्रतीक्षते। यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत्।।

na vyādhayo nāpi yamaḥ prāptuṃ śreyaḥ pratīkṣate| yāvadeva bhavetkalpastāvacchreyaḥ samācaret||

Verse 13

धृतराष्ट्र उवाच।। सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहो मे रोचते। वैरं विकारं सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca|| sarvathā putra balibhirvigraho me rocate| vairaṃ vikāraṃ sṛjati tadvai śastramanāyasam||

Verse 14

अनर्थमर्थं मन्यसे राजपुत्र सङ्ग्रन्थनं कलहस्यातियाति। तद्वै प्रवृत्तं तु यथाकथञ्चित् सृजेदसीन्निशितान्सायकांश्च।।

anarthamarthaṃ manyase rājaputra saṅgranthanaṃ kalahasyātiyāti| tadvai pravṛttaṃ tu yathākathañcit sṛjedasīnniśitānsāyakāṃśca||

Verse 15

दुर्योधन उवाच।। द्यूते पुराणैर्व्यवहारः प्रणीत- स्तत्रात्ययो नास्ति न सम्प्रहारः। तद्रोचतां शकुनेर्वाक्यमद्य सभां क्षिप्रं त्वमिहाज्ञापयस्व।।

duryodhana uvāca|| dyūte purāṇairvyavahāraḥ praṇīta- statrātyayo nāsti na samprahāraḥ| tadrocatāṃ śakunervākyamadya sabhāṃ kṣipraṃ tvamihājñāpayasva||

Verse 16

स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम्। भवेदेवं ह्यात्मना तुल्यमेव दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व।। विनयतः अनयात्।।

svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam| bhavedevaṃ hyātmanā tulyameva durodaraṃ pāṇḍavaistvaṃ kuruṣva|| vinayataḥ anayāt||

Verse 17

धृतराष्ट्र उवाच। वाक्यं न मे रोचते यत्त्वयोक्तं यत्ते प्रियं तत्क्रियतां नरेन्द्र। पश्चात्तप्स्यसे तदुपाक्रम्य वाक्यं न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| vākyaṃ na me rocate yattvayoktaṃ yatte priyaṃ tatkriyatāṃ narendra| paścāttapsyase tadupākramya vākyaṃ na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam||

Verse 18

दृष्टं ह्येतद्विदुरेणै सर्वं विपश्चिता बुद्धिविद्यानुगेन। तदेवैतदवशस्याभ्युपैति महद्भयं क्षत्रियजीवघाति।।

dṛṣṭaṃ hyetadvidureṇai sarvaṃ vipaścitā buddhividyānugena| tadevaitadavaśasyābhyupaiti mahadbhayaṃ kṣatriyajīvaghāti||

Verse 19

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च। शशासोच्चैः पुरुषान्पुत्रवाक्ये स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca| śaśāsoccaiḥ puruṣānputravākye sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ||

Verse 20

सहस्रस्तम्भां हेमवैदूर्यचित्रां शतद्वारां तोरणस्फाटिकाढ्याम्। सभामग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे तद्विस्तारामाशु कुर्वन्तु युक्ताः।।

sahasrastambhāṃ hemavaidūryacitrāṃ śatadvārāṃ toraṇasphāṭikāḍhyām| sabhāmagryāṃ krośamātrāyatāṃ me tadvistārāmāśu kurvantu yuktāḥ||

Verse 21

श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः प्राज्ञा दक्षास्तां तदा चक्रुराशु। सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां सहस्रशः शिल्पिनश्चैव युक्ताः।।

śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ prājñā dakṣāstāṃ tadā cakrurāśu| sarvadravyāṇyupajahruḥ sabhāyāṃ sahasraśaḥ śilpinaścaiva yuktāḥ||

Verse 22

कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम्। चित्रैर्हैमैरासनैरभ्युपेता- माचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः।।

kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām| citrairhaimairāsanairabhyupetā- mācakhyuste tasya rājñaḥ pratītāḥ||

Verse 23

ततो विद्वान्विदुरं मन्त्रिमुख्य- मुवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः। युधिष्ठिरं राजपुत्रं च गत्वा मद्वाक्येन क्षिप्रमिहानयस्व।।

tato vidvānviduraṃ mantrimukhya- muvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ| yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ ca gatvā madvākyena kṣipramihānayasva||

Verse 24

सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा शय्यासनैरुपपन्ना महार्हैः। सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धमेत्य मुहृद्द्यूतं वर्ततामत्र चेति।।

sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā śayyāsanairupapannā mahārhaiḥ| sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdhametya muhṛddyūtaṃ vartatāmatra ceti||

Verse 25

वैशम्पायन उवाच।। मतमाज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः। मत्वा च दुस्तरं दैवमेतद्राजंश्चकार ह।।

vaiśampāyana uvāca|| matamājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ| matvā ca dustaraṃ daivametadrājaṃścakāra ha||

Verse 26

अन्यायेन तथोक्तस्तु विदुरो विदुषां वरः। नाभ्यनन्दद्वचो भ्रातुर्वचनं चेदमब्रवीत्।।

anyāyena tathoktastu viduro viduṣāṃ varaḥ| nābhyanandadvaco bhrāturvacanaṃ cedamabravīt||

Verse 27

विदुर उवाच।। नाभिनन्दे नृपते प्रैषमेतं मैवं कृथाः कुलनाशाद्बिभेमि। पुत्रैर्भिन्नः कलहस्ते ध्रुवं स्या- देतच्छङ्के द्यूतकृते नरेन्द्र।।

vidura uvāca|| nābhinande nṛpate praiṣametaṃ maivaṃ kṛthāḥ kulanāśādbibhemi| putrairbhinnaḥ kalahaste dhruvaṃ syā- detacchaṅke dyūtakṛte narendra||

Verse 28

धृतराष्ट्र उवाच। नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां न चेद्दैवं प्रतिलोमं भविष्यत्। छात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं सर्वं जगच्चेष्टति न स्वतन्त्रम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| neha kṣattaḥ kalahastapsyate māṃ na ceddaivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat| chātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ sarvaṃ jagacceṣṭati na svatantram||

Verse 29

तदद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात्। क्षिप्रमानय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।।

tadadya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt| kṣipramānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram||