Adhyaya 81

Verse 1

दुर्योधनेन धृतराष्ट्रोक्तिप्रतिकूलभाषणम्।। 1।। दुर्योधन उवाच।। यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः। न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव।।

duryodhanena dhṛtarāṣṭroktipratikūlabhāṣaṇam|| 1|| duryodhana uvāca|| yasya nāsti nijā prajñā kevalaṃ tu bahuśrutaḥ| na sa jānāti śāstrārthaṃ darvī sūparasāniva||

Verse 2

जानन्वै मोहयति मां नावि नौरिव संयता। स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान्।।

jānanvai mohayati māṃ nāvi nauriva saṃyatā| svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān||

Verse 3

न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता। भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि एकाशीतितमोऽध्यायः।।81 ।।

na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvamanuśāsitā| bhaviṣyamarthamākhyāsi sarvadā kṛtyamātmanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi ekāśītitamo'dhyāyaḥ||81 ||

Verse 4

परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति। पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः।।

paraneyo'graṇīryasya sa mārgānpratimuhyati| panthānamanugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ||

Verse 5

राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः। प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्।।

rājanpariṇataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ| pratipannānsvakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam||

Verse 6

लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः। तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि।।

lokavṛttādrājavṛttamanyadāha bṛhaspatiḥ| tasmādrājñā'pramattena svārthaścintyaḥ sadaiva hi||

Verse 7

क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता। स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा।।

kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā| sa vai dharmastvadharmo vā svavṛttau kā parīkṣaṇā||

Verse 8

प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः। प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ।।

prakālayeddiśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ| pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ jighṛkṣurbharatarṣabha||

Verse 9

प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते। तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्।।

pracchanno vā prakāśo vā yogo yo'riṃ prabādhate| tadvai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam||

Verse 10

शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका। यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप।।

śatruścaiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā| yo vai santāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa||

Verse 11

असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम्। समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः।।

asantoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāttaṃ kāmayāmyaham| samucchraye yo yatate sa rājanparamo nayaḥ||

Verse 12

ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा। पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः।।

mamatvaṃ hi na kartavyamaiśvarye vā dhane'pi vā| pūrvāvāptaṃ harantyanye rājadhramaṃ hi taṃ viduḥ||

Verse 13

अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः। शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी।।

adrohasamaṃya kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ| śakraḥ sā'bhimatā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī||

Verse 14

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्।। कृत्यं इदानीं कर्तव्यम्।।

dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva| rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam|| kṛtyaṃ idānīṃ kartavyam||

Verse 15

नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते। येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः।। अप्रवासिनं तीर्थाटनादिरहितम्।।

nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāmpate| yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrurnetaro janaḥ|| apravāsinaṃ tīrthāṭanādirahitam||

Verse 16

शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते। व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः।।

śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohātsamupekṣate| vyādhirāpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ||

Verse 17

अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः। वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात्।।

alpo'pi hyariratyarthaṃ vardhamānaḥ parākramaiḥ| valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣamantikāt||

Verse 18

आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत। एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः।।

ājamīḍha riporlakṣmīrmā te rociṣṭa bhārata| eṣa bhāraḥ satvavatāṃ na yaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ||

Verse 19

जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते। एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः।।

janmavṛddhimivārthānāṃ yo vṛddhimābhikāṅkṣate| edhate jñātiṣu sa vai sadyo vṛddhirhi vikramaḥ||

Verse 20

नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति। अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि।।

nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati| avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śayiṣye vā hato yudhi||

Verse 21

एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते। वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः।।

etādṛśasya kiṃ me'dya jīvitena viśāmpate| vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ svasthiravṛddhayaḥ||