Adhyaya 78

Verse 1

दुर्योधनेन धृतराष्ट्रसमीपे युधिष्ठिराय नानादेशीयराजोपाहृतोपायनवर्णनम्।। 1।। दुर्योधन उवाच।। यन्मया पाण्डवोयानां दृष्टं तच्छृणु भारत। आहृतं भूमिपालैर्हि वसु मुख्यं ततस्ततः।।

duryodhanena dhṛtarāṣṭrasamīpe yudhiṣṭhirāya nānādeśīyarājopāhṛtopāyanavarṇanam|| 1|| duryodhana uvāca|| yanmayā pāṇḍavoyānāṃ dṛṣṭaṃ tacchṛṇu bhārata| āhṛtaṃ bhūmipālairhi vasu mukhyaṃ tatastataḥ||

Verse 2

नाविदं मूढमात्मानं दृष्ट्वाहं तदरेर्धनम्। फलतो भूमितो वाऽपि प्रतिपद्यस्व भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः।।78।। ==टिप्पणी==

nāvidaṃ mūḍhamātmānaṃ dṛṣṭvāhaṃ tadarerdhanam| phalato bhūmito vā'pi pratipadyasva bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ||78|| ==ṭippaṇī==

Verse 3

और्णान्बैलान्वार्षदंशान् जातरूपपरिष्कृतान्। प्रावाराजिनमुख्यांश्च काम्भोजः प्रददौ बहून्।।

aurṇānbailānvārṣadaṃśān jātarūpapariṣkṛtān| prāvārājinamukhyāṃśca kāmbhojaḥ pradadau bahūn||

Verse 4

अश्वांस्तित्तिरिकल्माषांस्त्रिशतं शुकनासिकान्। अष्ट्रवामीस्त्रिगर्ताश्च पुष्टाः पीलुशमीङ्गुदैः।।

aśvāṃstittirikalmāṣāṃstriśataṃ śukanāsikān| aṣṭravāmīstrigartāśca puṣṭāḥ pīluśamīṅgudaiḥ||

Verse 5

गोपाः स्वीयेन सहितास्तदादाय चतुष्पदम्। वसातयोऽन्यद्द्रव्यं द्वारि तस्यावतस्थिरे।। नाविदमिति सम्बन्धः। अपि तथापि मुख्यतो वक्ष्यमाणं धनं प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः। फलतो जातं वस्त्रादि। भूमितो जातं हीरादि ।।

gopāḥ svīyena sahitāstadādāya catuṣpadam| vasātayo'nyaddravyaṃ dvāri tasyāvatasthire|| nāvidamiti sambandhaḥ| api tathāpi mukhyato vakṣyamāṇaṃ dhanaṃ pratipadyasvetyarthaḥ| phalato jātaṃ vastrādi| bhūmito jātaṃ hīrādi ||

Verse 6

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयञ्छिवान्। रत्नानि च हिरण्यं च सुवर्णं चैव केवलम्।

kamaṇḍalūnupādāya jātarūpamayañchivān| ratnāni ca hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ caiva kevalam|

Verse 7

प्रीयमाणः प्रसन्नात्मा स्वयं स्वजनसंवृतः। त्रैखर्वो रथमुख्येशः पाण्डवाय न्यवेदयत्।।

prīyamāṇaḥ prasannātmā svayaṃ svajanasaṃvṛtaḥ| traikharvo rathamukhyeśaḥ pāṇḍavāya nyavedayat||

Verse 8

यश्च स द्विजमुख्येन राज्ञः शङ्खो निवेदितः। प्रीत्या दत्तः कुविन्देन धर्मराजाय धीमते।।

yaśca sa dvijamukhyena rājñaḥ śaṅkho niveditaḥ| prītyā dattaḥ kuvindena dharmarājāya dhīmate||

Verse 9

तं सर्वे भ्रातरो भ्रात्रे ददुः शङ्खं किरीटिने। तं प्रत्यगृह्णाद्बीभत्सुस्तोयजं हेममालिनम्।।

taṃ sarve bhrātaro bhrātre daduḥ śaṅkhaṃ kirīṭine| taṃ pratyagṛhṇādbībhatsustoyajaṃ hemamālinam||

Verse 10

चित्रं निष्कसहस्रेण भ्राजमानं स्वतेजसा। रुचिरं दर्शनीयं च पूजितं विश्वकर्मणा।।

citraṃ niṣkasahasreṇa bhrājamānaṃ svatejasā| ruciraṃ darśanīyaṃ ca pūjitaṃ viśvakarmaṇā||

Verse 11

अधारयच्च धर्मश्च तं नमस्य पुनः पुनः। योऽनादनेऽपि नदति स ननादाधिकं तदा।।

adhārayacca dharmaśca taṃ namasya punaḥ punaḥ| yo'nādane'pi nadati sa nanādādhikaṃ tadā||

Verse 12

प्रणादाद्भूमिपास्तस्य पेतुर्हीनाः खतेजसा। धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः।।

praṇādādbhūmipāstasya peturhīnāḥ khatejasā| dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāśca sātyakiḥ keśavo'ṣṭamaḥ||

Verse 13

सत्वेन स्वेन सम्पन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः। विसञ्ज्ञान्भूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा।।

satvena svena sampannā anyonyapriyakāriṇaḥ| visañjñānbhūmipāndṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃstadā||

Verse 14

ततः प्रहृष्टो बीभत्सुरददाद्धेमशृङ्गिणः। शताननडुहान्पञ्च द्विजमुख्याय भारत।।

tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuradadāddhemaśṛṅgiṇaḥ| śatānanaḍuhānpañca dvijamukhyāya bhārata||

Verse 15

सुमुखेन बलिर्मुख्यः प्रेषितोऽजातशत्रवे। कुविन्देन हिरण्यं च वासांसि विविधानि च।।

sumukhena balirmukhyaḥ preṣito'jātaśatrave| kuvindena hiraṇyaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca||

Verse 16

काश्मीरराजो मार्द्वीकं शुद्धं च सरसं मधु। बलिं च कुत्स्नमादाय पाण्डवायाभ्युटपागमत्।।

kāśmīrarājo mārdvīkaṃ śuddhaṃ ca sarasaṃ madhu| baliṃ ca kutsnamādāya pāṇḍavāyābhyuṭapāgamat||

Verse 17

यवना हयानुपादाय पार्वतीयान्मनोजवान्। आसनानि महार्हाणि कम्बलांश्च महाधनान्।।

yavanā hayānupādāya pārvatīyānmanojavān| āsanāni mahārhāṇi kambalāṃśca mahādhanān||

Verse 18

नवान्सूक्ष्मांश्च हृद्यांश्च परार्थ्यान्सुप्रदर्शनान्। अन्यच्च विविधं रत्नं द्वारि ते न्यवतस्थिरे।।

navānsūkṣmāṃśca hṛdyāṃśca parārthyānsupradarśanān| anyacca vividhaṃ ratnaṃ dvāri te nyavatasthire||

Verse 19

श्रुतायुरपि कालिङ्गो मणिरत्नमनुत्तमम्। अङ्गः स्त्रियो दर्शनीया जातरूपविभूषिताः।।

śrutāyurapi kāliṅgo maṇiratnamanuttamam| aṅgaḥ striyo darśanīyā jātarūpavibhūṣitāḥ||

Verse 20

वङ्गो जाम्बूनदमयान्पर्यङ्गाञ्छतशो नृप। दक्षिणात्सागराभ्याशात्प्रावारांश्च परश्शतम्।।

vaṅgo jāmbūnadamayānparyaṅgāñchataśo nṛpa| dakṣiṇātsāgarābhyāśātprāvārāṃśca paraśśatam||

Verse 21

औदकानि सरत्नानि बलिं चादाय भारत। अन्येभ्यो भूमिपालेभ्यः पाण्डवाय न्यवेदयत्।।

audakāni saratnāni baliṃ cādāya bhārata| anyebhyo bhūmipālebhyaḥ pāṇḍavāya nyavedayat||

Verse 22

दार्दुरं चन्दनं मुख्यं भारं षण्णवति द्रुतम्। पाण्डवाय ददौ पाण्ड्यः शङ्खांस्तावत एव च।। शूकराणां देशविशेषाणाम्॥

dārduraṃ candanaṃ mukhyaṃ bhāraṃ ṣaṇṇavati drutam| pāṇḍavāya dadau pāṇḍyaḥ śaṅkhāṃstāvata eva ca|| śūkarāṇāṃ deśaviśeṣāṇām||

Verse 23

चन्दनागरु चानन्तं मुक्तावैडूर्यचित्रिताः। चोलश्च केरलश्चोमौ ददतुः पाण्डवाय वै।। नीपादयो राजानः। आवर्जिता दासवदूशगाः॥

candanāgaru cānantaṃ muktāvaiḍūryacitritāḥ| colaśca keralaścomau dadatuḥ pāṇḍavāya vai|| nīpādayo rājānaḥ| āvarjitā dāsavadūśagāḥ||

Verse 24

अश्मको हेमशृङ्गीश्च दोग्ध्रीर्हेमविभूषितः। सवत्साः कुम्भदोहाश्च सहस्राण्यददाद्दश।।

aśmako hemaśṛṅgīśca dogdhrīrhemavibhūṣitaḥ| savatsāḥ kumbhadohāśca sahasrāṇyadadāddaśa||

Verse 25

सैन्धवानां सहस्राणि हयानां पञ्चविंशतिम्। अददात्सैन्धवो राजा हेममाल्यैरलङ्कृतान्।।

saindhavānāṃ sahasrāṇi hayānāṃ pañcaviṃśatim| adadātsaindhavo rājā hemamālyairalaṅkṛtān||

Verse 26

सौवीरो हस्तिभिर्युक्तान्रथांश्च त्रिशतं परान्। जातरूपपरिष्कारान्मणिरत्नविभूषितान्।। पर्युदस्ता दूरक्षिप्ताः॥

sauvīro hastibhiryuktānrathāṃśca triśataṃ parān| jātarūpapariṣkārānmaṇiratnavibhūṣitān|| paryudastā dūrakṣiptāḥ||

Verse 27

मध्यन्दिनार्कप्रतिमांस्तेजसा ज्वलितानिव। बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत्।।

madhyandinārkapratimāṃstejasā jvalitāniva| baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavāya nyavedayat||

Verse 28

अवन्तिराजो रत्नानि विविधानि सहस्रशः। हाराङ्गदांश्च मुख्यान्वै विविधं च विभूषणम्।।

avantirājo ratnāni vividhāni sahasraśaḥ| hārāṅgadāṃśca mukhyānvai vividhaṃ ca vibhūṣaṇam||

Verse 29

दासीनामयुतं चापि बलिमादाय भारत। सभाद्वारि नरश्रेष्ठ दिदृक्षुरवतिष्ठते।।

dāsīnāmayutaṃ cāpi balimādāya bhārata| sabhādvāri naraśreṣṭha didṛkṣuravatiṣṭhate||

Verse 30

दशार्णश्चेदिराजश्च शूरसेनश्च वीर्यवान्। वस्त्राणि मुख्यान्यादाय रत्नानि विविधानि च। बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत्।।

daśārṇaścedirājaśca śūrasenaśca vīryavān| vastrāṇi mukhyānyādāya ratnāni vividhāni ca| baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavāya nyavedayat||

Verse 31

काशिराजेन हृष्टेन बली राज्ञि निवेदितः। अशीतिगोसहस्राणि शतान्यष्टौ च दन्तिनाम्।।

kāśirājena hṛṣṭena balī rājñi niveditaḥ| aśītigosahasrāṇi śatānyaṣṭau ca dantinām||

Verse 32

अयुतं च नदीजानां हयानां हेममालिनाम्। विविधानि च रत्नानि काशिराजो बलिं ददौ।।

ayutaṃ ca nadījānāṃ hayānāṃ hemamālinām| vividhāni ca ratnāni kāśirājo baliṃ dadau||

Verse 33

कृतक्षणश्च वैदेहः कौसलश्च बृहद्बलः। ददतुर्वाजिमुख्यांश्च सहस्राणि चतुर्दश।।

kṛtakṣaṇaśca vaidehaḥ kausalaśca bṛhadbalaḥ| dadaturvājimukhyāṃśca sahasrāṇi caturdaśa||

Verse 34

शैब्यो वसादिभिः सार्धं त्रिगर्तो मालवैः सह। तेभ्यो रत्नानि ददतुरेकैको भूमिपोऽमितम्।।

śaibyo vasādibhiḥ sārdhaṃ trigarto mālavaiḥ saha| tebhyo ratnāni dadaturekaiko bhūmipo'mitam||

Verse 35

हारान्मुख्यान्परार्ध्यांश्च विविधं च विभूषणम्। शतं दासीसहस्राणि कार्पासिकनिवासिनाम्।।

hārānmukhyānparārdhyāṃśca vividhaṃ ca vibhūṣaṇam| śataṃ dāsīsahasrāṇi kārpāsikanivāsinām||

Verse 36

श्यामास्तन्वीर्दीर्घकेशीर्हेमाभरणभूषिताः। बलिं च कृत्स्नमादाय भारुकच्छो नरर्षभ।।

śyāmāstanvīrdīrghakeśīrhemābharaṇabhūṣitāḥ| baliṃ ca kṛtsnamādāya bhārukaccho nararṣabha||

Verse 37

शुद्धान्विप्रोत्तमार्हांश्च कम्बलप्रवरान्ददौ। ते सर्वे पाण्डुपुत्रस्य द्वार्यतिष्ठन्दिदृक्षवः।।

śuddhānviprottamārhāṃśca kambalapravarāndadau| te sarve pāṇḍuputrasya dvāryatiṣṭhandidṛkṣavaḥ||

Verse 38

उपायनं यदा दद्युस्तदा द्वारमलभ्यत। इन्द्रकृष्टैर्वर्धयन्ति धान्यैर्नदमुखैस्तु ये।।

upāyanaṃ yadā dadyustadā dvāramalabhyata| indrakṛṣṭairvardhayanti dhānyairnadamukhaistu ye||

Verse 39

समुद्रनिकटे जाताः परिसिन्धुनिवासिनः। ते वै द्रुमाः पारदाश्च काश्यकैरातकैः सह।।

samudranikaṭe jātāḥ parisindhunivāsinaḥ| te vai drumāḥ pāradāśca kāśyakairātakaiḥ saha||

Verse 40

बलिं विविधमादाय रत्नानि विविधानि च। अजाविकं गोहिरण्यं खरोष्ट्रं फलवन्मधु।।

baliṃ vividhamādāya ratnāni vividhāni ca| ajāvikaṃ gohiraṇyaṃ kharoṣṭraṃ phalavanmadhu||

Verse 41

कम्बलान्विविधांश्चैव द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। प्राग्ज्योतिषपतिः शूरो म्लेच्छानामधिपो बली।।

kambalānvividhāṃścaiva dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ| prāgjyotiṣapatiḥ śūro mlecchānāmadhipo balī||

Verse 42

यवनैः सहितो राजा भगदत्तो महाबलः। आजानेयान्हयाञ्छीघ्रमादायानिलरंहसः।।

yavanaiḥ sahito rājā bhagadatto mahābalaḥ| ājāneyānhayāñchīghramādāyānilaraṃhasaḥ||

Verse 43

बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठति वारितः। अश्वसारमयान्भाण्डाञ्छुभान्दन्तत्सरूनसीन्।।

baliṃ ca kṛtsnamādāya dvāri tiṣṭhati vāritaḥ| aśvasāramayānbhāṇḍāñchubhāndantatsarūnasīn||

Verse 44

प्राग्ज्योतिषाधिपो दत्त्वा भगदत्तोऽव्रजत्तदा। व्यक्षाङ्ख्यक्षांल्ललाटाक्षान्नानादिग्भ्यः समागतान्।।

prāgjyotiṣādhipo dattvā bhagadatto'vrajattadā| vyakṣāṅkhyakṣāṃllalāṭākṣānnānādigbhyaḥ samāgatān||

Verse 45

औष्णीषआनहयांश्चैव बाहुकान्पुरुषादकान्। एकपादांश्च तत्राहमपश्यं द्वारि वारितान्।।

auṣṇīṣaānahayāṃścaiva bāhukānpuruṣādakān| ekapādāṃśca tatrāhamapaśyaṃ dvāri vāritān||

Verse 46

बल्यर्थं ददतस्तस्य हिरण्यं रजतं वसु। इन्द्रगोपकसङ्काशाञ्छुकवर्णान्मनोजवान्।।

balyarthaṃ dadatastasya hiraṇyaṃ rajataṃ vasu| indragopakasaṅkāśāñchukavarṇānmanojavān||

Verse 47

तथैवेन्द्रायुधनिभान्सन्ध्याभ्रसदृशानपि। अनेकवर्णानारण्यान्गृहीत्वाश्वांस्तथा बहून्।।

tathaivendrāyudhanibhānsandhyābhrasadṛśānapi| anekavarṇānāraṇyāngṛhītvāśvāṃstathā bahūn||

Verse 48

जातरूपमनर्घ्यं च ददुस्तस्यैकपादकाः। सिंहलश्च तदा राजा परिगृह्य धनं बहु।।

jātarūpamanarghyaṃ ca dadustasyaikapādakāḥ| siṃhalaśca tadā rājā parigṛhya dhanaṃ bahu||

Verse 49

गोशीर्षं हरितश्यामं चन्दनप्रवरं महत्। भाराणां शतमेकं तु द्वारि तिष्ठति वारितः।।

gośīrṣaṃ haritaśyāmaṃ candanapravaraṃ mahat| bhārāṇāṃ śatamekaṃ tu dvāri tiṣṭhati vāritaḥ||

Verse 50

ये नग्नविषया राजन्बर्बरेयाश्च विश्रुताः। शतं दासीसहस्राणां कम्बलांश्च सहस्रशः। परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः।।

ye nagnaviṣayā rājanbarbareyāśca viśrutāḥ| śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kambalāṃśca sahasraśaḥ| parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ||

Verse 51

पौण्ड्राश्च दामलिप्ताश्च यथाकामकृतो नृपाः। कालेयकं च रूप्यं च परिगृह्य परिच्छदान्।।

pauṇḍrāśca dāmaliptāśca yathākāmakṛto nṛpāḥ| kāleyakaṃ ca rūpyaṃ ca parigṛhya paricchadān||

Verse 52

अगरून्स्फाटिकांश्चैव दन्ताञ्जातीफलानि च। तक्कोलांश्च लवङ्गाश्च कर्पूरांश्च महाबल।।

agarūnsphāṭikāṃścaiva dantāñjātīphalāni ca| takkolāṃśca lavaṅgāśca karpūrāṃśca mahābala||

Verse 53

अन्यांश्च विविधान्द्रव्यान्परिगृह्योपतस्थिरे। एते सर्वे महात्मानो द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः।।

anyāṃśca vividhāndravyānparigṛhyopatasthire| ete sarve mahātmāno dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ||

Verse 54

शैलेयश्च ततो राजा पत्रोर्णान्परिगृह्य सः। द्वारि तिष्ठन्महाराज द्वारपालैर्निवारितः।।

śaileyaśca tato rājā patrorṇānparigṛhya saḥ| dvāri tiṣṭhanmahārāja dvārapālairnivāritaḥ||

Verse 55

चीना हूणाः कषाः काचाः पर्वतान्तरवासिनः। आहार्षुर्दशसाहस्रान्विन्नीतान्दिक्षु विंश्रुतान्।।

cīnā hūṇāḥ kaṣāḥ kācāḥ parvatāntaravāsinaḥ| āhārṣurdaśasāhasrānvinnītāndikṣu viṃśrutān||

Verse 56

औष्णीकं कम्बलं चैव कीटजं मणिजं तथा। प्रमाणरागस्पर्शाढ्यं बाह्वीचीनसमुद्भवम्।।

auṣṇīkaṃ kambalaṃ caiva kīṭajaṃ maṇijaṃ tathā| pramāṇarāgasparśāḍhyaṃ bāhvīcīnasamudbhavam||

Verse 57

रसान् गन्धान्प्रशंसन्तस्ततो द्वारमलभ्यत। खर्वटास्तोमराश्चैव शूरा वर्धनकास्तथा।।

rasān gandhānpraśaṃsantastato dvāramalabhyata| kharvaṭāstomarāścaiva śūrā vardhanakāstathā||

Verse 58

चेलान्बहुविधान्गृह्य द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। प्राक्कोटा नाटकेयाश्च नन्दीनगरकास्तथा।।

celānbahuvidhāngṛhya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ| prākkoṭā nāṭakeyāśca nandīnagarakāstathā||

Verse 59

नापितास्त्रैपुराश्चैव पञ्चमेयाः सहोरुजाः। तथा चाटविकाः सर्वे नानाद्रव्यपरिच्छदान्।।

nāpitāstraipurāścaiva pañcameyāḥ sahorujāḥ| tathā cāṭavikāḥ sarve nānādravyaparicchadān||

Verse 60

परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। शकास्तुषाराः कौरव्य रोमकाः शृङ्गिणोश्मकाः।।

parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ| śakāstuṣārāḥ kauravya romakāḥ śṛṅgiṇośmakāḥ||

Verse 61

बलादूरुगमा राजन्गणितं चार्बुदं मया। कूटीकृतं सुवर्णं च पद्मकिञ्जल्कसंनिभम्।।

balādūrugamā rājangaṇitaṃ cārbudaṃ mayā| kūṭīkṛtaṃ suvarṇaṃ ca padmakiñjalkasaṃnibham||

Verse 62

शितान्दीर्घानसीनन्यान्यष्टिशक्तिपरश्वथान्। श्लक्ष्णं वस्त्रमकार्पसमाविकं मृदु चाजिनम्।।

śitāndīrghānasīnanyānyaṣṭiśaktiparaśvathān| ślakṣṇaṃ vastramakārpasamāvikaṃ mṛdu cājinam||

Verse 63

बलं मत्तं समादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। आसनानि महार्हाणि यानानि शयनानि च।।

balaṃ mattaṃ samādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ| āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca||

Verse 64

मणिकाञ्चनचित्राणि गजदन्तमयानि च। रथांश्च विविधाकाराञ्जाम्बूनदपरिष्कृतान्।।

maṇikāñcanacitrāṇi gajadantamayāni ca| rathāṃśca vividhākārāñjāmbūnadapariṣkṛtān||

Verse 65

हयैर्विनीतैः सम्पन्नान्वैयाघ्रपरिवारितान्। विचित्रान्सपरिस्तोमांश्चापानि विविधानि च।

hayairvinītaiḥ sampannānvaiyāghraparivāritān| vicitrānsaparistomāṃścāpāni vividhāni ca|

Verse 66

नाराचानर्घनाराचाञ्छस्त्राणि विविधानि च। एतद्द्रव्यं महद्गृह्य पूर्वदेशाधिपो नृपः।।

nārācānarghanārācāñchastrāṇi vividhāni ca| etaddravyaṃ mahadgṛhya pūrvadeśādhipo nṛpaḥ||

Verse 67

प्रविष्टो यज्ञसदनं पाण्डवस्य महात्मनः। जन्तुचेलान्द्विसाहस्रान्दुकूलान्ययुतानि च।।

praviṣṭo yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ| jantucelāndvisāhasrāndukūlānyayutāni ca||

Verse 68

कांस्यानि चैव भाण्डानि महार्हाणि कुथानि च। एतान्यन्यानि रत्नानि ददौ पार्थस्य वै मुदा।।

kāṃsyāni caiva bhāṇḍāni mahārhāṇi kuthāni ca| etānyanyāni ratnāni dadau pārthasya vai mudā||

Verse 69

अन्यान्बहुविधान्राजन्नरः सागरमाश्रिताः। रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते पाण्डवाय तु।।

anyānbahuvidhānrājannaraḥ sāgaramāśritāḥ| ratnāni vividhāngṛhya daduste pāṇḍavāya tu||

Verse 70

मालवाश्च ततो राजन्रत्नानि विविधानि च। गोधूमानां च राजेन्द्र द्रोणानां कोटिसंमितम्।।

mālavāśca tato rājanratnāni vividhāni ca| godhūmānāṃ ca rājendra droṇānāṃ koṭisaṃmitam||

Verse 71

अन्यांश्च विविधान्धान्यान्परिगृह्य महाबलः। पाण्डवाय ददौ प्रीत्या प्रविवेश महाध्वरम्।।

anyāṃśca vividhāndhānyānparigṛhya mahābalaḥ| pāṇḍavāya dadau prītyā praviveśa mahādhvaram||

Verse 72

नानारत्नान्बहून्गृह्य सुराष्ट्राधिपतिर्नृपः। तैलकुम्भान्महाराज द्रोणानामयुतानि च।।

nānāratnānbahūngṛhya surāṣṭrādhipatirnṛpaḥ| tailakumbhānmahārāja droṇānāmayutāni ca||

Verse 73

गुडानपि स तान्स्वादून्सहस्रशकटैर्नृपः। एतानि सर्वाण्यादाय ददौ कुन्तीसुताय सः।।

guḍānapi sa tānsvādūnsahasraśakaṭairnṛpaḥ| etāni sarvāṇyādāya dadau kuntīsutāya saḥ||

Verse 74

अन्ये च पार्थिवा राजन्नानादेशसमागताः। रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते कौरवाय तु।।

anye ca pārthivā rājannānādeśasamāgatāḥ| ratnāni vividhāngṛhya daduste kauravāya tu||

Verse 75

जम्बूद्वीपे समस्ते तु सराष्ट्रवनपर्वते। करं तु न प्रयच्छेत नास्ति पार्थस्य पार्थिवः।।

jambūdvīpe samaste tu sarāṣṭravanaparvate| karaṃ tu na prayaccheta nāsti pārthasya pārthivaḥ||

Verse 76

नरः सप्तसु वर्षेसु तद्यज्ञे नास्ति नागतः। क्रतुर्नानागणैः कीर्णो बभौ शक्रसदो यथा।।

naraḥ saptasu varṣesu tadyajñe nāsti nāgataḥ| kraturnānāgaṇaiḥ kīrṇo babhau śakrasado yathā||

Verse 77

इमांश्च दायान्विविधान्निबोध मम पार्थिव। यज्ञाप्थे राजभिर्दत्तान्महतो धनसञ्चयान्।।

imāṃśca dāyānvividhānnibodha mama pārthiva| yajñāpthe rājabhirdattānmahato dhanasañcayān||

Verse 78

मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम्। ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते।।

merumandarayormadhye śailodāmabhito nadīm| ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyāmupāsate||

Verse 79

खषा एकासनाद्यर्हाः प्रदरा दीर्घवेणवः। पारदाश्च कुलिन्दाश्च तङ्कणाः परतङ्कणाः।।

khaṣā ekāsanādyarhāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ| pāradāśca kulindāśca taṅkaṇāḥ parataṅkaṇāḥ||

Verse 80

तद्वै पिपीलिकं नाम उद्धृतं यत्पिपीलिकैः। जातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः कुञ्जशो नराः।।

tadvai pipīlikaṃ nāma uddhṛtaṃ yatpipīlikaiḥ| jātarūpaṃ droṇameyamahārṣuḥ kuñjaśo narāḥ||

Verse 81

कृष्णवालांश्च चमराञ्छुक्लवालांस्तथा परान्। हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादुक्षौद्ररसं बहु।।

kṛṣṇavālāṃśca camarāñchuklavālāṃstathā parān| himavatpuṣpajaṃ caiva svādukṣaudrarasaṃ bahu||

Verse 82

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च व्यूढमाल्यैर्महात्मभिः। उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः।।

uttarebhyaḥ kurubhyaśca vyūḍhamālyairmahātmabhiḥ| uttarādapi kailāsādoṣadhīḥ sumahābalāḥ||

Verse 83

पार्वतीयाश्चराजान आहृत्य प्रणताः स्थिताः। अजातशत्रवे राजन्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः।।

pārvatīyāścarājāna āhṛtya praṇatāḥ sthitāḥ| ajātaśatrave rājandvāri tiṣṭhanti vāritāḥ||

Verse 84

ये परार्घ्या हिमवतः सूर्योदयगिरेरनु। एवंरूपाः समुद्रान्ते लौहित्यमभितश्च ये।।

ye parārghyā himavataḥ sūryodayagireranu| evaṃrūpāḥ samudrānte lauhityamabhitaśca ye||

Verse 85

फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः। चन्द्नागरुमुख्यानि महार्हान्कम्बलानि च॥

phalamūlāśanā ye ca kirātāścarmavāsasaḥ| candnāgarumukhyāni mahārhānkambalāni ca||

Verse 86

चर्मरत्नसुवर्णानि गन्धानुच्चावचानि च। कैरातकीनामयुतं दासीनां च विशंपते ॥

carmaratnasuvarṇāni gandhānuccāvacāni ca| kairātakīnāmayutaṃ dāsīnāṃ ca viśaṃpate ||

Verse 87

आहृत्य रमणीयार्थान्दूरगान्मृगपक्षिणः। निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यंभूरिवर्चसम्॥

āhṛtya ramaṇīyārthāndūragānmṛgapakṣiṇaḥ| nicitaṃ parvatebhyaśca hiraṇyaṃbhūrivarcasam||

Verse 88

बलिं च कृत्स्त्रमादाय द्वारि तिष्टन्ति वारिताः। कापव्या दरदा दर्वाः शूरा वै यमकास्तथा॥

baliṃ ca kṛtstramādāya dvāri tiṣṭanti vāritāḥ| kāpavyā daradā darvāḥ śūrā vai yamakāstathā||

Verse 89

औदुम्बरा दुर्विभागा द्वारि तिष्टन्ति वारिताः। काश्मीराश्च कुमाराश्च गौरका हंसकास्तथा॥

audumbarā durvibhāgā dvāri tiṣṭanti vāritāḥ| kāśmīrāśca kumārāśca gaurakā haṃsakāstathā||

Verse 90

शिबित्रैगर्तयौधेया राजन्या मद्रकैः सह। वसुतेयाः समौलेया दाहक्षुद्रकमालवैः।।

śibitraigartayaudheyā rājanyā madrakaiḥ saha| vasuteyāḥ samauleyā dāhakṣudrakamālavaiḥ||

Verse 91

चौण्डिकाश्चौदकाश्चैव साल्वाश्चैव विशम्पते। अङ्कवङ्काश्च यवना अनवद्या गयैः सह।।

cauṇḍikāścaudakāścaiva sālvāścaiva viśampate| aṅkavaṅkāśca yavanā anavadyā gayaiḥ saha||

Verse 92

सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रधारिणः। आहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवै।।

sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastradhāriṇaḥ| āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo'jātaśatravai||

Verse 93

वङ्काः कलिङ्गा मगधास्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः। दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं चैव भारत।।

vaṅkāḥ kaliṅgā magadhāstāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ| dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ caiva bhārata||

Verse 94

उपावृत्ता नृपास्तस्य ददुः प्रीतिं न चागमन्। उच्यन्ते तत्र हि द्वार्स्थैर्बलिमादाय विष्ठिताः।।

upāvṛttā nṛpāstasya daduḥ prītiṃ na cāgaman| ucyante tatra hi dvārsthairbalimādāya viṣṭhitāḥ||

Verse 95

ईषादन्तान्हेमकक्ष्यान्पद्मवर्णान्कुथावृतान्। शैलाभान्नित्यमत्तांश्चाप्यभितः काम्यकं सरः।।

īṣādantānhemakakṣyānpadmavarṇānkuthāvṛtān| śailābhānnityamattāṃścāpyabhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ||

Verse 96

क्षमावतः कुलीनांश्च कुञ्जरान्सपरिच्छदान्। दत्त्वैकैको दशशतान्द्वारेण प्रविशन्त्विति।।

kṣamāvataḥ kulīnāṃśca kuñjarānsaparicchadān| dattvaikaiko daśaśatāndvāreṇa praviśantviti||

Verse 97

वैदेहकाश्च पुण्ड्राश्च गौलेयास्ताम्रलिप्तकाः। मरुकाः काशिका दर्दा भौमेया नटनाटकाः।।

vaidehakāśca puṇḍrāśca gauleyāstāmraliptakāḥ| marukāḥ kāśikā dardā bhaumeyā naṭanāṭakāḥ||

Verse 98

कर्णाटाः कांस्यकुट्टाश्च पद्मजालाः सतीनराः। दाक्षिणात्याः पुलिन्दाश्च शवेरास्तङ्कणाः शषाः।।

karṇāṭāḥ kāṃsyakuṭṭāśca padmajālāḥ satīnarāḥ| dākṣiṇātyāḥ pulindāśca śaverāstaṅkaṇāḥ śaṣāḥ||

Verse 99

बर्बरा यवनाश्चैव गर्गराभीरकास्तथा। पल्लवाः शककारूशास्तुम्बकाः काशिकास्तदा।।

barbarā yavanāścaiva gargarābhīrakāstathā| pallavāḥ śakakārūśāstumbakāḥ kāśikāstadā||

Verse 100

एते चान्ये च बहवो नानादिगभ्यः समागताः। अन्यैश्चोपहृतान्यत्र रत्नानि हि महात्मभिः।।

ete cānye ca bahavo nānādigabhyaḥ samāgatāḥ| anyaiścopahṛtānyatra ratnāni hi mahātmabhiḥ||

Verse 101

समुद्रसारवैडूर्यान्मुक्ताः शङ्खास्तथैव च। शुभावर्ताञ्छुभाञ्छुक्तीः सिंहलाः समुपाहरन्।।

samudrasāravaiḍūryānmuktāḥ śaṅkhāstathaiva ca| śubhāvartāñchubhāñchuktīḥ siṃhalāḥ samupāharan||

Verse 102

सम्भृतान्मणिचीरैश्च श्यामांस्ताम्रान्तलोचनान्। राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः। शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम्।।

sambhṛtānmaṇicīraiśca śyāmāṃstāmrāntalocanān| rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ| śatāni catvāryadadaddhayānāṃ vātaraṃhasām||

Verse 103

तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम्। आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम्।।

tumburustu pramudito gandharvo vājināṃ śatam| āmrapatrasavarṇānāmadadaddhemamālinām||

Verse 104

कृती राजा च कौरव्य शूकराणां विशाम्पते। अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यथ।। वस्त्राणि धान्यद्रव्यं च घ.पाठः ।।

kṛtī rājā ca kauravya śūkarāṇāṃ viśāmpate| adadadgajaratnānāṃ śatāni subahūnyatha|| vastrāṇi dhānyadravyaṃ ca gha.pāṭhaḥ ||

Verse 105

विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम्। कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते।।

virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālinām| kuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte||

Verse 106

पांसुराष्ट्राद्वमुदानो राजा षड्विंशतिं गजान्। अश्वानां चसहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम्।।

pāṃsurāṣṭrādvamudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajān| aśvānāṃ casahasre dve rājankāñcanamālinām||

Verse 107

जवसत्वोपपन्नानां वयस्थानां नराधिप। बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत्।।

javasatvopapannānāṃ vayasthānāṃ narādhipa| baliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat||

Verse 108

यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश। दासानामयुतं चैव सदाराणां विशाम्पते।।

yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa| dāsānāmayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāmpate||

Verse 109

गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा। राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम्।।

gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatistathā| rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam||

Verse 110

वासुदेवोऽपि वार्ष्णेयो मानं कुर्वन्किरीटिनः। अददद्गजमुख्यानां सहस्राणि चतुर्दश।।

vāsudevo'pi vārṣṇeyo mānaṃ kurvankirīṭinaḥ| adadadgajamukhyānāṃ sahasrāṇi caturdaśa||

Verse 111

आत्मा हि कृष्णः पार्थस्य कृष्णस्यात्मा धनञ्जयः। यद्ब्रूयादर्जुनः कृष्णं सर्वं कुर्यादसंशयम्।।

ātmā hi kṛṣṇaḥ pārthasya kṛṣṇasyātmā dhanañjayaḥ| yadbrūyādarjunaḥ kṛṣṇaṃ sarvaṃ kuryādasaṃśayam||

Verse 112

कृष्णो धनञ्जयस्यार्थे स्वर्गलोकमपि त्यजेत्। तथैव पार्थः कृष्णार्थे प्राणानपि परित्यजेत्।।

kṛṣṇo dhanañjayasyārthe svargalokamapi tyajet| tathaiva pārthaḥ kṛṣṇārthe prāṇānapi parityajet||

Verse 113

सुरभींश्चन्दनरसान्हेमकुम्भसमास्थितान्। मलयाद्दर्दुराच्चैव चन्दनागुरुसञ्चयान्।।

surabhīṃścandanarasānhemakumbhasamāsthitān| malayāddardurāccaiva candanāgurusañcayān||

Verse 114

मणिरत्नानि भास्वन्ति काञ्चनं सूक्ष्मवस्त्रकम्। चोलपाण्ड्यावपि द्वारं न लेभाते ह्युपस्थितौ।।

maṇiratnāni bhāsvanti kāñcanaṃ sūkṣmavastrakam| colapāṇḍyāvapi dvāraṃ na lebhāte hyupasthitau||

Verse 115

समुद्रसारं वैदूर्यं मुक्तासङ्घांस्तथैव च। शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्।।

samudrasāraṃ vaidūryaṃ muktāsaṅghāṃstathaiva ca| śataśaśca kuthāṃstatra siṃhalāḥ samupāharan||

Verse 116

संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः। ता गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः।।

saṃvṛtā maṇicīraistu śyāmāstāmrāntalocanāḥ| tā gṛhītvā narāstatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ||

Verse 117

प्रीत्यर्थं ब्राह्मणश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताः। उपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवस्तथा।।

prītyarthaṃ brāhmaṇaścaiva kṣatriyāśca vinirjitāḥ| upājahrurviśaścaiva śūdrāḥ śuśrūṣavastathā||

Verse 118

प्रीत्या च बहुमानाच्चाप्युपागच्छन्युधिष्ठिरम्। सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा।।

prītyā ca bahumānāccāpyupāgacchanyudhiṣṭhiram| sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajāstathā||

Verse 119

नानादेशसमुत्थैश्चन नानाजितिभिरेव च। पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने।।

nānādeśasamutthaiścana nānājitibhireva ca| paryasta iva loko'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 120

उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रापितान्बहून्। शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मे व्यजायत।।

uccāvacānupagrāhānrājabhiḥ prāpitānbahūn| śatrūṇāṃ paśyato duḥkhānmumūrṣā me vyajāyata||

Verse 121

भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि पार्थिव। येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः।।

bhṛtyāstu ye pāṇḍavānāṃ tāṃste vakṣyāmi pārthiva| yeṣāmāmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 122

अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः। थानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा।।

ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ| thānāmarbudaṃ cāpi pādātā bahavastathā||

Verse 123

प्रमीयमाणमां च पच्यमानं तथैव च। विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च।।

pramīyamāṇamāṃ ca pacyamānaṃ tathaiva ca| visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca||

Verse 124

नाभुक्तवन्तं नापीतं नालङ्कृतमसत्कृतम्। पश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने।।

nābhuktavantaṃ nāpītaṃ nālaṅkṛtamasatkṛtam| paśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 125

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः। त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः। सुप्रीताः परितृष्टाश्च ते ह्याशंसत्त्यरिक्षयम्।।

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ| triṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ| suprītāḥ paritṛṣṭāśca te hyāśaṃsattyarikṣayam||

Verse 126

दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने।।

daśānyāni sahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasām| bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 127

अभुक्तं भुक्तवद्वापि सर्वमाकुब्जवामनम्। अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशाम्पते।।

abhuktaṃ bhuktavadvāpi sarvamākubjavāmanam| abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣadviśāmpate||

Verse 128

द्वौ करौ न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत। साम्बन्धिकेनपाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः।।

dvau karau na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata| sāmbandhikenapāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ||