Adhyaya 77

Verse 1

जनमेजयेन विस्तरेण द्यूतवृत्तान्तकथनप्रार्थनम्।। 1।। धृतराष्ट्रेण दुर्योधनम्प्रति द्यूतनिषेधनम्।। 2।। दुर्योधनेन धृतराष्ट्रम्प्रति भीमादिकृतस्वापहसनादिकथनम्।। 3।। जनमेजय उवाच।। कथं समभवद्द्यूतं भ्रातॄणां तन्महात्ययम्। यत्र तद्व्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहैः।।

janamejayena vistareṇa dyūtavṛttāntakathanaprārthanam|| 1|| dhṛtarāṣṭreṇa duryodhanamprati dyūtaniṣedhanam|| 2|| duryodhanena dhṛtarāṣṭramprati bhīmādikṛtasvāpahasanādikathanam|| 3|| janamejaya uvāca|| kathaṃ samabhavaddyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tanmahātyayam| yatra tadvyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavairme pitāmahaiḥ||

Verse 2

के च तत्र समास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम। के चैनमन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यषेधयन्।।

ke ca tatra samāstārā rājāno brahmavittama| ke cainamanvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan||

Verse 3

विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज। मूलं ह्येतद्विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम।।

vistareṇaitadicchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija| mūlaṃ hyetadvināśasya pṛthivyā dvijasattama||

Verse 4

सौतिरुवाच। एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान्। आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्वविद्।।

sautiruvāca| evamuktastato rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān| ācacakṣe'tha yadvṛttaṃ tatsarvaṃ vedatattvavid||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान्। आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्ववित्।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktastato rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān| ācacakṣe'tha yadvṛttaṃ tatsarvaṃ vedatattvavit||

Verse 6

विदुरस्य मतिं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुनः।।

vidurasya matiṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ| duryodhanamidaṃ vākyamuvāca vijane punaḥ||

Verse 7

अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति। न ह्यसौ सुमहाबुद्धिरहितं नो वदिष्यति।।

alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati| na hyasau sumahābuddhirahitaṃ no vadiṣyati||

Verse 8

हितं हि परमं मन्ये विदुरो यत्प्रभाषते। क्रियतां पुत्र तत्सर्वमेतन्मन्ये हितं तव।।

hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yatprabhāṣate| kriyatāṃ putra tatsarvametanmanye hitaṃ tava||

Verse 9

देवर्षिर्वासवागुरुर्देवराजाय धीमते। यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः। तद्दे विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः।।

devarṣirvāsavāgururdevarājāya dhīmate| yatprāha śāstraṃ bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ| tadde viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ||

Verse 10

स्थितस्तु वचने तस्य सदाऽहमपि पुत्रक। विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः।।

sthitastu vacane tasya sadā'hamapi putraka| viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ||

Verse 11

उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनामर्चितो नृप। तदलं पुत्र द्यूतेन द्यूते भेदो हि दृश्यते।।

uddhavo vā mahābuddhirvṛṣṇīnāmarcito nṛpa| tadalaṃ putra dyūtena dyūte bhedo hi dṛśyate||

Verse 12

भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय।।

bhede vināśo rājyasya tatputra parivarjaya||

Verse 13

पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम्। प्राप्तस्त्वमसि तन्नाम पितृपैतामहं पदम्।।

pitrā mātrā ca putrasya yadvai kāryaṃ paraṃ smṛtam| prāptastvamasi tannāma pitṛpaitāmahaṃ padam||

Verse 14

अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे। भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसरे किं न शोभनम्।।

adhītavānkṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe| bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindasare kiṃ na śobhanam||

Verse 15

पृथग्जनैरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम्। तत्प्राप्तोसि महाबाहो कस्माच्छोनसि पुत्रक।।

pṛthagjanairalabhyaṃ yadbhojanācchādanaṃ param| tatprāptosi mahābāho kasmācchonasi putraka||

Verse 16

स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत्। नित्यमाज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा।।

sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat| nityamājñāpayanbhāsi divi deveśvaro yathā||

Verse 17

यादृशं च तवैश्वर्यं तदन्येषां सुदुर्लभम्। ये चोपभोगास्ते राजन्मया ते परिकीर्तिताः।।

yādṛśaṃ ca tavaiśvaryaṃ tadanyeṣāṃ sudurlabham| ye copabhogāste rājanmayā te parikīrtitāḥ||

Verse 18

तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम्। समुत्थितं दुःखकरं तन्मे शंसितुमर्हसि।।

tasya te viditaprajña śokamūlamidaṃ katham| samutthitaṃ duḥkhakaraṃ tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 19

दुर्योधन उवाच।। अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्हीनपौरुषः। नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः।।

duryodhana uvāca|| aśnāmyācchādayāmīti prapaśyanhīnapauruṣaḥ| nāmarṣaṃ kurute yastu puruṣaḥ so'dhamaḥ smṛtaḥ||

Verse 20

न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणी विभो। ज्वलितामेव कौन्येये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे।।

na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇī vibho| jvalitāmeva kaunyeye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe||

Verse 21

सर्वां च पृथिवीं चैव युधिष्ठिरवशानुगाम्। स्थिरोऽस्मि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्ब्रवीमि ते।

sarvāṃ ca pṛthivīṃ caiva yudhiṣṭhiravaśānugām| sthiro'smi yo'haṃ jīvāmi duḥkhādetadbravīmi te|

Verse 22

आवर्जिता इवाभान्ति नीपाश्चित्रककौकुराः। कारस्कारा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः।। 77 ।। ==टिप्पणी==

āvarjitā ivābhānti nīpāścitrakakaukurāḥ| kāraskārā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi saptasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 77 || ==ṭippaṇī==

Verse 23

हिमवत्सागरानुपाः सर्वे रत्नाकरास्तथा। अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने।। नीपादयो राजानः। आवर्जिता दासवद्वशगाः।।

himavatsāgarānupāḥ sarve ratnākarāstathā| antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane|| nīpādayo rājānaḥ| āvarjitā dāsavadvaśagāḥ||

Verse 24

ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशाम्पते। युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे।।

jyeṣṭho'yamiti māṃ matvā śreṣṭhaśceti viśāmpate| yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe||

Verse 25

उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम्। नादृश्यत परः पारो नापरस्तत्र भारत।।

upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānāmarghahāriṇām| nādṛśyata paraḥ pāro nāparastatra bhārata||

Verse 26

न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः। अतिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृग्य दूराहृतं वसु।। पर्युदस्ता दूरक्षिप्ताः।।

na me hastaḥ samabhavadvasu tatpratigṛhṇataḥ| atiṣṭhanta mayi śrānte gṛgya dūrāhṛtaṃ vasu|| paryudastā dūrakṣiptāḥ||

Verse 27

कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्। अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत।।

kṛtāṃ bindusaroratnairmayena sphāṭikacchadām| apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇāmudakasyeva bhārata||

Verse 28

वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः। शत्रोर्ऋद्धिविशेषेण विमूढ रत्तवर्जितम्।।

vastramutkarṣati mayi prāhasatsa vṛkodaraḥ| śatrorṛddhiviśeṣeṇa vimūḍha rattavarjitam||

Verse 29

तत्र स्म यदि शक्तः स्यं पातयेऽहं वृकोदरम्। यदि कुर्यां समारम्भं भीमं हन्तुं नराधिप।।

tatra sma yadi śaktaḥ syaṃ pātaye'haṃ vṛkodaram| yadi kuryāṃ samārambhaṃ bhīmaṃ hantuṃ narādhipa||

Verse 30

शिशुपाल इवास्माकं गतिः स्यान्नात्र संशयः। सपत्नेनावहासो मे स मां दहति भारत।।

śiśupāla ivāsmākaṃ gatiḥ syānnātra saṃśayaḥ| sapatnenāvahāso me sa māṃ dahati bhārata||

Verse 31

पुनश्च तादृशीमेव वापीं जलजशालिनीम्। मत्वा शिलासमां तोये पतितोऽस्मि नराधिप।।

punaśca tādṛśīmeva vāpīṃ jalajaśālinīm| matvā śilāsamāṃ toye patito'smi narādhipa||

Verse 32

तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह सुस्वरम्। द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम।।

tatra māṃ prāhasatkṛṣṇaḥ pārthena saha susvaram| draupadī ca saha strībhirvyathayantī mano mama||

Verse 33

क्लिन्नवस्त्रस्य तु जले किङ्करा राजनोदिताः। ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखं परं मम।।

klinnavastrasya tu jale kiṅkarā rājanoditāḥ| dadurvāsāṃsi me'nyāni tacca duḥkhaṃ paraṃ mama||

Verse 34

प्रलम्भं च शृणुष्वान्यद्वदतो मे नराधिप। अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा। अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः।।

pralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyadvadato me narādhipa| advāreṇa vinirgacchandvārasaṃsthānarūpiṇā| abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ||

Verse 35

तत्र मां यमजौ दूरादालोक्याभिहतं तदा। बाहुभिः परिगृह्णीतां शोचन्तौ सहितावुभौ।।

tatra māṃ yamajau dūrādālokyābhihataṃ tadā| bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śocantau sahitāvubhau||

Verse 36

उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव। इद द्वारं धार्तराष्ट्र मा गच्छेति पुनः पुनः।।

uvāca sahadevastu tatra māṃ vismayanniva| ida dvāraṃ dhārtarāṣṭra mā gaccheti punaḥ punaḥ||

Verse 37

भीमसेनेन तत्रोक्तो धृतराष्ट्रात्मजेति च। सम्बोध्य प्रहसित्वा च इतो द्वारं नराधिप।।

bhīmasenena tatrokto dhṛtarāṣṭrātmajeti ca| sambodhya prahasitvā ca ito dvāraṃ narādhipa||

Verse 38

नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान्न श्रुतानि मे। यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस्तपति तच्च मे।।

nāmadheyāni ratnānāṃ purastānna śrutāni me| yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manastapati tacca me||