Adhyaya 76

Verse 1

शकुनिना दुर्योधनस्य चिन्तया कार्श्यादिकं बोधितेन धृतराष्ट्रेण दुर्योधनम् प्रति चिन्ताकारणप्रश्नः।। 1।। दुर्योधनेन तत्कथनपुर्वकं धृतराष्ट्रं प्रति द्यूताभ्यनुज्ञानप्रार्थनम्।। 2।। धृतराष्ट्रेण द्यूतसभानिर्माणाज्ञापनपूर्वकं पाण्डवानयनाय विदुरं प्रति चोद नम्।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं सुदुर्मतिः। युधिष्ठिरस्य शकुनिर्दुर्योधसुसंयुतः।।

śakuninā duryodhanasya cintayā kārśyādikaṃ bodhitena dhṛtarāṣṭreṇa duryodhanam prati cintākāraṇapraśnaḥ|| 1|| duryodhanena tatkathanapurvakaṃ dhṛtarāṣṭraṃ prati dyūtābhyanujñānaprārthanam|| 2|| dhṛtarāṣṭreṇa dyūtasabhānirmāṇājñāpanapūrvakaṃ pāṇḍavānayanāya viduraṃ prati coda nam|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| anubhūya tu rājñastaṃ rājasūyaṃ sudurmatiḥ| yudhiṣṭhirasya śakunirduryodhasusaṃyutaḥ||

Verse 2

विवेश हास्तिनपुरं दुर्योधनमतेन सः। वाढमित्येव शकुनिर्दृढं हृदि चकार ह।।

viveśa hāstinapuraṃ duryodhanamatena saḥ| vāḍhamityeva śakunirdṛḍhaṃ hṛdi cakāra ha||

Verse 3

अस्वस्थतां चतां दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रस्य पापकृत्। भारतानां च दुष्टात्मा क्षयाय हि नृपक्षयः।।

asvasthatāṃ catāṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrasya pāpakṛt| bhāratānāṃ ca duṣṭātmā kṣayāya hi nṛpakṣayaḥ||

Verse 4

प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत्। प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा।।

priyakṛnmatamājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat| prajñācakṣuṣamāsīnaṃ śakuniḥ saubalastadā||

Verse 5

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम्। उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत्।।

duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam| upagamya mahāprājñaṃ śakunirvākyamabravīt||

Verse 6

शकुनिरुवाच। दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः। दीनश्चिन्तापरश्चैव तं विद्धि मनुजाधिप।।

śakuniruvāca| duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ| dīnaścintāparaścaiva taṃ viddhi manujādhipa||

Verse 7

न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसंभवम्। ज्येष्ठपुत्रस्य हृच्छोकं किमर्थं नावबुध्यसे।।

na vai parīkṣase samyagasahyaṃ śatrusaṃbhavam| jyeṣṭhaputrasya hṛcchokaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase||

Verse 8

एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। दुर्योधनं समाहूयं इदं वचनमब्रवीत्।।

evamuktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| duryodhanaṃ samāhūyaṃ idaṃ vacanamabravīt||

Verse 9

धृतराष्ट्र उवाच। दुर्योधन कृतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रक। श्रोतव्यश्चेन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि षट्‌सप्ततितमोऽध्यायः।। 76 ।। ==टिप्पणी==

dhṛtarāṣṭra uvāca| duryodhana kṛtomūlaṃ bhṛśamārto'si putraka| śrotavyaścenmayā so'rtho brūhi me kurunandana|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi dyūtaparvaṇi ṣaṭ‌saptatitamo'dhyāyaḥ|| 76 || ==ṭippaṇī==

Verse 10

अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिमं कृशम्। चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव सम्भवम्।।

ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ harimaṃ kṛśam| cintayaṃśca na paśyāmi śokasya tava sambhavam||

Verse 11

ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम्।।

aiśvaryaṃ hi mahatputra tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam| bhrātaraḥ suhṛdaścaiva nācaranti tavāpriyam||

Verse 12

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम्। आजानेया वहन्त्यश्वाः केनासि हरिणः कृशः।।

ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitaudanam| ājāneyā vahantyaśvāḥ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ||

Verse 13

शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः। गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम्।।

śayanāni mahārhāṇi yoṣitaśca manoramāḥ| guṇavanti ca veśmāni vihārāśca yathāsukham||

Verse 14

देवनामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः। स दीन इव दुर्धर्ष कस्माच्छोचसि पुत्रक।।

devanāmiva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ| sa dīna iva durdharṣa kasmācchocasi putraka||

Verse 15

मात्रा पित्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम्। प्राप्तस्त्वमसि तत्तात निखिलां नः कुलश्रियम्।।

mātrā pitrā ca putrasya yadvai kāryaṃ paraṃ smṛtam| prāptastvamasi tattāta nikhilāṃ naḥ kulaśriyam||

Verse 16

उपस्थितः सर्वकामैस्त्रिदिवे वासवो यथा। विविधैरन्नपानैश्च प्रवरैः किं नु शोचसि।।

upasthitaḥ sarvakāmaistridive vāsavo yathā| vividhairannapānaiśca pravaraiḥ kiṃ nu śocasi||

Verse 17

निरुक्तं निगमं छन्दः षडङ्गान्यस्त्रशास्त्रवान्। अधीती कृतविद्यस्त्वं दशव्याकरणैः कृपात्।।

niruktaṃ nigamaṃ chandaḥ ṣaḍaṅgānyastraśāstravān| adhītī kṛtavidyastvaṃ daśavyākaraṇaiḥ kṛpāt||

Verse 18

हलायुधात्कृपाद्द्रोणादस्त्रविद्यामधीतवान्। भ्राताज्येष्ठः स्थितो राज्ये किमु शोचसि पुत्रक।।

halāyudhātkṛpāddroṇādastravidyāmadhītavān| bhrātājyeṣṭhaḥ sthito rājye kimu śocasi putraka||

Verse 19

पृथग्जनैरलभ्यं यदशनाच्छादनं बहु। प्रभुः सन्भुञ्जसे पुत्र संस्तुतः सूतमागधैः।।

pṛthagjanairalabhyaṃ yadaśanācchādanaṃ bahu| prabhuḥ sanbhuñjase putra saṃstutaḥ sūtamāgadhaiḥ||

Verse 20

तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम्। लोकेस्मिञ्ज्येष्ठभागन्यस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।।

tasya te viditaprajña śokamūlamidaṃ katham| lokesmiñjyeṣṭhabhāganyastanmamācakṣva pṛcchataḥ||

Verse 21

वैशम्पायन उवाच।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मन्दः क्रोधवशानुगः। पितरं प्रत्युवाचेदं स्वमतिं सम्प्रकाशयन् ।।

vaiśampāyana uvāca|| tasya tadvacanaṃ śrutvā mandaḥ krodhavaśānugaḥ| pitaraṃ pratyuvācedaṃ svamatiṃ samprakāśayan ||

Verse 22

दुर्योधन उवाच।। अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा। अमर्षं धारये चोग्रं निनीषुः कालपर्ययम्।।

duryodhana uvāca|| aśnāmyācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣastathā| amarṣaṃ dhāraye cograṃ ninīṣuḥ kālaparyayam||

Verse 23

अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परं स्थितः। क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते।।

amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīrabhibhūya paraṃ sthitaḥ| kleśānmumukṣuḥ parajānsa vai puruṣa ucyate||

Verse 24

सन्तोषो वै श्रियं हन्ति ह्यभिमानं च भारत। अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत्।।

santoṣo vai śriyaṃ hanti hyabhimānaṃ ca bhārata| anukrośabhaye cobhe yairvṛto nāśnute mahat||

Verse 25

न मां प्रीणाति मद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठेरे। अतिज्वलन्तीं कौन्तेये विवर्णकरणीं मम।।

na māṃ prīṇāti madbhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhere| atijvalantīṃ kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama||

Verse 26

नृद्व्यतोत्मानं हीयमानं निशाम्य च। अदृश्यामपि कौन्तेय श्रियं पश्यन्निवोद्यताम्।।

nṛdvyatotmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca| adṛśyāmapi kaunteya śriyaṃ paśyannivodyatām||

Verse 27

तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिमः कृशः। अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः।।

tasmādahaṃ vivarṇaśca dīnaśca harimaḥ kṛśaḥ| aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ||

Verse 28

त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः। दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने।।

triṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ| daśānyāni sahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasām| bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 29

कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च। काम्भोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान्। गजयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः।। कुतोमूलं किंमुलम्। कुतइति प्रथमार्थे तसिः।।

kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca| kāmbhojaḥ prāhiṇottasmai parārdhyānapi kambalān| gajayoṣidgavāśvasya śataśo'tha sahasraśaḥ|| kutomūlaṃ kiṃmulam| kutaiti prathamārthe tasiḥ||

Verse 30

शतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत। राजन्या बलिमादाय समेता हि नृपक्षये।।

śataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicarantyuta| rājanyā balimādāya sametā hi nṛpakṣaye||

Verse 31

पृथग्विधानि रत्नान पार्थिवाः पृथिवीपते। आहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः।।

pṛthagvidhāni ratnāna pārthivāḥ pṛthivīpate| āharankratumukhye'sminkuntīputrāya bhūriśaḥ||

Verse 32

न क्वचिद्धि मया तादृग्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः। यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः।।

na kvaciddhi mayā tādṛgdṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ| yādṛgdhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ||

Verse 33

असत्यं चेदिदं सर्वं सञ्जयं प्रष्टुमर्हसि। अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप। शर्म नैवाभिगच्छामि चिन्तयानो विशाम्पते।।

asatyaṃ cedidaṃ sarvaṃ sañjayaṃ praṣṭumarhasi| aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatrorahaṃ nṛpa| śarma naivābhigacchāmi cintayāno viśāmpate||

Verse 34

ब्रह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसङ्घशः। त्रिखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः।। कदलीमृगा हरिणविशेषास्तेषां मोकान्यजिनानि तान्येव कृष्णश्यामारुणानि चित्र वर्णानीत्यर्थः।।

brahmaṇā vāṭadhānāśca gomantaḥ śatasaṅghaśaḥ| trikharvaṃ balimādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ|| kadalīmṛgā hariṇaviśeṣāsteṣāṃ mokānyajināni tānyeva kṛṣṇaśyāmāruṇāni citra varṇānītyarthaḥ||

Verse 35

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान्। त्रैखर्वाः प्रतिवेद्यास्मै लेभिरेऽथ प्रवेशनम्।।

kamaṇḍalūnupādāya jātarūpamayāñśubhān| traikharvāḥ prativedyāsmai lebhire'tha praveśanam||

Verse 36

यथैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियटः। तदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः।।

yathaiva madhu śakrāya dhārayantyamarastriyaṭaḥ| tadasmai kāṃsyamāhārṣīdvāruṇaṃ kalaśodadhiḥ||

Verse 37

शङ्खप्रवरमादाय वासुदेवोऽभिषिक्तवान्। शक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम्।। वाटाः क्षेत्रादिवृत्तयस्तासां धाना अभिनवोद्भेदो येषां ते सस्यादिसम्पन्नक ्षेत्रादिवृत्तिमन्त इत्यर्थः।।

śaṅkhapravaramādāya vāsudevo'bhiṣiktavān| śakyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam|| vāṭāḥ kṣetrādivṛttayastāsāṃ dhānā abhinavodbhedo yeṣāṃ te sasyādisampannaka ṣetrādivṛttimanta ityarthaḥ||

Verse 38

दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत्। गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ।।

dṛṣṭvā ca mama tatsarvaṃ jvararūpamivābhavat| gṛhītvā tattu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau||

Verse 39

तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ। त्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिणः। तत्र गत्वाऽर्जुनो दण्डमाजहारामितं धनम्।।

tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha| ttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatriṇaḥ| tatra gatvā'rjuno daṇḍamājahārāmitaṃ dhanam||

Verse 40

कृतां बैन्दुसरै रत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्। अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत।।

kṛtāṃ baindusarai ratnairmayena sphāṭikacchadām| apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇāmudakasyeva bhārata||

Verse 41

उत्कर्षन्तं च वासश्च प्राहसन्मां वृकोदरः। किङ्कराश्च सभापाला जहसुर्भरतर्षभ।।

utkarṣantaṃ ca vāsaśca prāhasanmāṃ vṛkodaraḥ| kiṅkarāśca sabhāpālā jahasurbharatarṣabha||

Verse 42

पित्रोरर्थे विशेषेण प्रावृण्वं तत्र जीवितम्। तत्र त्म यदि शक्तः स्यां घातयेयं वृकोदरम्।।

pitrorarthe viśeṣeṇa prāvṛṇvaṃ tatra jīvitam| tatra tma yadi śaktaḥ syāṃ ghātayeyaṃ vṛkodaram||

Verse 43

सपत्नेनापहासो हि स मां दहति भारत।।

sapatnenāpahāso hi sa māṃ dahati bhārata||

Verse 44

तत्र स्फाटिकतोयां हि स्फाटिकाम्बुजशोभिताम्। सभां पुष्करिणीं मत्वा पतितोऽस्मि नराधिप।।

tatra sphāṭikatoyāṃ hi sphāṭikāmbujaśobhitām| sabhāṃ puṣkariṇīṃ matvā patito'smi narādhipa||

Verse 45

तत्र मामहसद्भीमः सह पार्थेन सस्वरम्। द्रौपदी चसह स्त्रीभिः पातयन्ती मनो मम।।

tatra māmahasadbhīmaḥ saha pārthena sasvaram| draupadī casaha strībhiḥ pātayantī mano mama||

Verse 46

क्लिन्नवस्त्रस्य च जले किङ्करा राजचोदिताः। ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखतरं मम।।

klinnavastrasya ca jale kiṅkarā rājacoditāḥ| dadurvāsāṃsi me'nyāni tacca duḥkhataraṃ mama||

Verse 47

अस्तम्भा इव तिष्ठन्ति स्तम्भा इव सहस्रशः। सोहं तत्राहतो राजन्स्फटिकाभ्यन्तरे विभो।।

astambhā iva tiṣṭhanti stambhā iva sahasraśaḥ| sohaṃ tatrāhato rājansphaṭikābhyantare vibho||

Verse 48

अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा। अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः।।

advāreṇa vinirgacchandvārasaṃsthānarūpiṇā| abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ||

Verse 49

आमृशन्निव तां दृष्ट्वा मार्गान्तरमुपाविशम्। इदं द्वारमिदं राजन्नद्वारमिति मां प्रति। अद्भुतं प्रहसन्वाक्यं बभाषे स वृकोदरः।।

āmṛśanniva tāṃ dṛṣṭvā mārgāntaramupāviśam| idaṃ dvāramidaṃ rājannadvāramiti māṃ prati| adbhutaṃ prahasanvākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ||

Verse 50

स्त्रियश्च तत्र मां दृष्ट्वा जहसुस्तादृशं नृप। सर्वं हासकरं तेषां सदस्यानां नरर्षभ।।

striyaśca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasustādṛśaṃ nṛpa| sarvaṃ hāsakaraṃ teṣāṃ sadasyānāṃ nararṣabha||

Verse 51

न श्रुतानि न दृष्टानि यानि रत्नान मे क्वचित्। तानि मे तत्र दृष्टानि तेन तप्तोस्मि दुःखितः।।

na śrutāni na dṛṣṭāni yāni ratnāna me kvacit| tāni me tatra dṛṣṭāni tena taptosmi duḥkhitaḥ||

Verse 52

हुताशनं प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि महोदधिम्। सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते।।

hutāśanaṃ pravekṣyāmi pravekṣyāmi mahodadhim| sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate||

Verse 53

इदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु।।

idaṃ cādbhutamatrāsīttanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 54

पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां सदा। स्थापितस्तत्र सञ्ज्ञार्थं शङ्खो ध्मायति नित्यसः।।

pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ bhuñjatāṃ sadā| sthāpitastatra sañjñārthaṃ śaṅkho dhmāyati nityasaḥ||

Verse 55

मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत। अनिशं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहृषन्।।

muhurmuhuḥ praṇadatastasya śaṅkhasya bhārata| aniśaṃ śabdamaśrauṣaṃ tato romāṇi me'hṛṣan||

Verse 56

पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः। अशोभत महाराज नक्षत्रैर्द्यैरिवामला।।

pārthivairbahubhiḥ kīrṇamupasthānaṃ didṛkṣubhiḥ| aśobhata mahārāja nakṣatrairdyairivāmalā||

Verse 57

सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर। ज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः।।

sarvaratnānyupādāya pārthivā vai janeśvara| jñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ||

Verse 58

वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः। न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च। गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे।।

vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ| na sā śrīrdevarājasya yamasya varuṇasya ca| guhyakādhipatervāpi yā śrī rājanyudhiṣṭhire||

Verse 59

तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिक्रामहम्। शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा।।

tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikrāmaham| śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā||

Verse 60

अप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं शमो मम न विद्यते। अरीन्बाणैः शाययिष्ये शयिष्ये वा हतः परैः।।

aprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ śamo mama na vidyate| arīnbāṇaiḥ śāyayiṣye śayiṣye vā hataḥ paraiḥ||

Verse 61

एतादृशस्य मे किं तु जीवितेन परन्तप। वर्धन्ते पाण्डवा राजन्वयं हि स्थितवृद्धयः।।

etādṛśasya me kiṃ tu jīvitena parantapa| vardhante pāṇḍavā rājanvayaṃ hi sthitavṛddhayaḥ||

Verse 62

शकुनिरुवाच।। यामेतामतुलां लक्ष्मीं दृष्टवानसि पाण्डवे। तस्याटः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम।।

śakuniruvāca|| yāmetāmatulāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavānasi pāṇḍave| tasyāṭaḥ prāptāvupāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama||

Verse 63

अहमक्षेष्वभिज्ञोऽस्मि पृथिव्यामपि भारत। हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने।।

ahamakṣeṣvabhijño'smi pṛthivyāmapi bhārata| hṛdayajñaḥ paṇajñaśca viśeṣajñaśca devane||

Verse 64

द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम्। आहूतश्चैष्यति व्यक्तं नित्यमेवाह्वयत्स्वयम्।।

dyūtapriyaśca kaunteyo na ca jānāti devitum| āhūtaścaiṣyati vyaktaṃ nityamevāhvayatsvayam||

Verse 65

नियतं तं विजेष्यामि कृत्वा तु कपटं विभो। आनयामि समृद्धिं तां दिव्यां चोपाह्वयस्व तम्।।

niyataṃ taṃ vijeṣyāmi kṛtvā tu kapaṭaṃ vibho| ānayāmi samṛddhiṃ tāṃ divyāṃ copāhvayasva tam||

Verse 66

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्ततः। धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktaḥ śakuninā rājā duryodhanastataḥ| dhṛtarāṣṭramidaṃ vākyamapadāntaramabravīt||

Verse 67

अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित्। द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि।।

ayamutsahate rājañśriyamāhartumakṣavit| dyūtena pāṇḍuputrasya tadanujñātumarhasi||

Verse 68

धृतराष्ट्र उवाच।। क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने। तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca|| kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane| tena saṅgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam||

Verse 69

स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम्। उभयोटः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम्।।

sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitam| ubhayoṭaḥ pakṣayoryuktaṃ vakṣyatyarthaviniścayam||

Verse 70

दुर्योधन उवाच। निवर्तयिष्यति त्वाऽसौ यदि क्षत्ता समेष्यति। निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम्।।

duryodhana uvāca| nivartayiṣyati tvā'sau yadi kṣattā sameṣyati| nivṛtte tvayi rājendra mariṣye'hamasaṃśayam||

Verse 71

स त्वं मयि मृते राजन्विदुरेण सुखी भव। भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि।। शम्पायन उवाच।।

sa tvaṃ mayi mṛte rājanvidureṇa sukhī bhava| bhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi|| śampāyana uvāca||

Verse 72

आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः। धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेष्यन्दुर्योधनमते स्थितः।।

ārtavākyaṃ tu tattasya praṇayoktaṃ niśamya saḥ| dhṛtarāṣṭro'bravītpreṣyanduryodhanamate sthitaḥ||

Verse 73

स्थूणासहस्रैर्बृहतीं शतद्वारां सभां मम। मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तुं शिल्पिनः।।

sthūṇāsahasrairbṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama| manoramāṃ darśanīyāmāśu kurvantuṃ śilpinaḥ||

Verse 74

ततः संस्तीर्य रत्नैस्तां तक्ष्ण आनाय्य सर्वशः। सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मेऽशनैः।।

tataḥ saṃstīrya ratnaistāṃ takṣṇa ānāyya sarvaśaḥ| sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me'śanaiḥ||

Verse 75

दूर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपः। धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै।।

dūryodhanasya śāntyarthamiti niścitya bhūmipaḥ| dhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇodvidurāya vai||

Verse 76

अपृष्ट्वा विदुरं स्वस्यन नासीत्कश्चिद्विनिश्चयः। द्यूते दोषांश्च जानन्स पुत्रस्नेहादकृष्यत।।

apṛṣṭvā viduraṃ svasyana nāsītkaścidviniścayaḥ| dyūte doṣāṃśca jānansa putrasnehādakṛṣyata||

Verse 77

तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम्। विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत्।।

tacchrutvā viduro dhīmānkalidvāramupasthitam| vināśamukhamutpannaṃ dhṛtarāṣṭramupādravat||

Verse 78

सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम्। मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत्।।

so'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaramagrajam| mūrdhnā praṇamya caraṇāvidaṃ vacanamabravīt||

Verse 79

विदुर उवाच। नाभिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभो। पुत्रैर्भेदो यथा न स्थाद्‌द्यूतहेतोस्तथा कुरु।।

vidura uvāca| nābhinandāmi te rājanvyavasāyamimaṃ prabho| putrairbhedo yathā na sthād‌dyūtahetostathā kuru||

Verse 80

धृतराष्ट्र उवाच। क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यति। यदि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| kṣattaḥ putreṣu putrairme kalaho na bhaviṣyati| yadi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ||

Verse 81

अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाऽहितम्।

aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vā'hitam|

Verse 82

मयि सन्निहिते द्रोणे भीष्मे त्वयि च भारत। अनयो दैवविहितो न कथञ्चिद्भविष्यति।।

mayi sannihite droṇe bhīṣme tvayi ca bhārata| anayo daivavihito na kathañcidbhaviṣyati||

Verse 83

गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे। खाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम्।।

gaccha tvaṃ rathamāsthāya hayairvātasamairjave| khāṇḍavaprasthamadyaiva samānaya yudhiṣṭhiram||

Verse 84

न वाच्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि ते। दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते।।

na vācyo vyavasāyo me viduraitadbravīmi te| daivameva paraṃ manye yenaitadupapadyate||

Verse 85

इत्युक्तो विदुरो धीमान्नेदमस्तीति चिन्तयन्। आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुः खितः।।

ityukto viduro dhīmānnedamastīti cintayan| āpageyaṃ mahāprājñamabhyagacchatsuduḥ khitaḥ||