Adhyaya 72

Verse 1

युधिष्ठिरेण व्यासादीनां पूजनम्।। 1।। राज्ञां युधिष्ठिरमामन्त्र्य स्वस्वदेशगमनम्।। 2।। श्रीकृष्णस्य युधिष्ठिरादीनामन्त्र्य द्वारकां प्रति गमनम्।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। ततः स कुरुराजस्य सर्वकर्मसमृद्धिमान्। यज्ञः प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलोत्सवः।।

yudhiṣṭhireṇa vyāsādīnāṃ pūjanam|| 1|| rājñāṃ yudhiṣṭhiramāmantrya svasvadeśagamanam|| 2|| śrīkṛṣṇasya yudhiṣṭhirādīnāmantrya dvārakāṃ prati gamanam|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| tataḥ sa kururājasya sarvakarmasamṛddhimān| yajñaḥ prītikaro rājansaṃbabhau vipulotsavaḥ||

Verse 2

शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान्। अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः।।

śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān| annavānbahubhakṣyaśca keśavena surakṣitaḥ||

Verse 3

समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम्। कोटिसहस्रं प्रददौ ब्राह्मणानां महात्मनाम्।।

samāpayāmāsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum| koṭisahasraṃ pradadau brāhmaṇānāṃ mahātmanām||

Verse 4

न करिष्यति तं लोके कश्चिदन्यो महीपतिः। याजकाः सर्वकामैश्च सततं ततृपुर्धनैः।।

na kariṣyati taṃ loke kaścidanyo mahīpatiḥ| yājakāḥ sarvakāmaiśca satataṃ tatṛpurdhanaiḥ||

Verse 5

ततश्चावभृथस्नातः स राजा पाण्डुनन्दनः। व्यासं धौम्यं वसिष्ठं च नारदं च महामुनिम्।।

tataścāvabhṛthasnātaḥ sa rājā pāṇḍunandanaḥ| vyāsaṃ dhaumyaṃ vasiṣṭhaṃ ca nāradaṃ ca mahāmunim||

Verse 6

सुमन्तु जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च। याज्ञवल्क्यं च कपिलं कपालं कौशिकं तथा। सर्वांश्च ऋत्विक्प्रवरान्पूजयामास सत्कृतान्।।

sumantu jaiminiṃ pailaṃ vaiśampāyanameva ca| yājñavalkyaṃ ca kapilaṃ kapālaṃ kauśikaṃ tathā| sarvāṃśca ṛtvikpravarānpūjayāmāsa satkṛtān||

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच।। युष्मत्प्रसादात्प्राप्तोऽयं राजसूयो महाक्रतुः। जनार्दनप्रसादाद्धि सम्पूर्णो मे मनोरथः।।

yudhiṣṭhira uvāca|| yuṣmatprasādātprāpto'yaṃ rājasūyo mahākratuḥ| janārdanaprasādāddhi sampūrṇo me manorathaḥ||

Verse 8

वैशम्पायन उवाच।। अथ यज्ञं समाप्यान्ते पूजयामास माधवम्। बलदेव च देवेशं भीष्माद्यांश्च कुरूद्वहान्।।

vaiśampāyana uvāca|| atha yajñaṃ samāpyānte pūjayāmāsa mādhavam| baladeva ca deveśaṃ bhīṣmādyāṃśca kurūdvahān||

Verse 9

ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। समस्तं पार्थिवं क्षत्रमुपगम्येदमब्रवीत्।।

tatastvavabhṛthasnātaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram| samastaṃ pārthivaṃ kṣatramupagamyedamabravīt||

Verse 10

दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवानसि। आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया।।

diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavānasi| ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā||

Verse 11

कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः। आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सूपूजिताः।।

karmaṇaitena rājendra dharmaśca sumahānkṛtaḥ| āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ sūpūjitāḥ||

Verse 12

स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि। श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmastadanujñātumarhasi| śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 13

यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह। राजानः सर्व एवैते प्रीत्याऽस्मान्प्तमुपागताः।।

yathārhaṃ pūjya nṛpatīnbhrātṝnsarvānuvāca ha| rājānaḥ sarva evaite prītyā'smānptamupāgatāḥ||

Verse 14

प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छय परन्तपाः। अनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान्।।

prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi māmāpṛcchaya parantapāḥ| anuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān||

Verse 15

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः। यथार्हं नृपतीन्सर्वानेकैकं समनुव्रजन्।।

bhrāturvacanamājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ| yathārhaṃ nṛpatīnsarvānekaikaṃ samanuvrajan||

Verse 16

विरायटमन्वायात्तूर्णं धृष्टह्युम्नः प्रतापवान्। धनञ्जयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथम्।।

virāyaṭamanvāyāttūrṇaṃ dhṛṣṭahyumnaḥ pratāpavān| dhanañjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahāratham||

Verse 17

भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः। द्रोणं तु ससुतं वीरं सहदेवो युधां पतिः।।

bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ| droṇaṃ tu sasutaṃ vīraṃ sahadevo yudhāṃ patiḥ||

Verse 18

नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात्। द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महारथान्।।

nakulaḥ subalaṃ rājansahaputraṃ samanvayāt| draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyānmahārathān||

Verse 19

अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः। एवं सुपूजिताः सर्वे जग्मुर्विप्राः सहस्रशः।।

anvagacchaṃstathaivānyānkṣatriyānkṣatriyarṣabhāḥ| evaṃ supūjitāḥ sarve jagmurviprāḥ sahasraśaḥ||

Verse 20

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु ब्राह्मणेषु च। युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान्।।

gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu brāhmaṇeṣu ca| yudhiṣṭhiramuvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān||

Verse 21

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि।।

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana| rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavānasi||

Verse 22

तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराजो जनार्दनम्। तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तः क्रतुवरो मया।।

tamuvācaivamuktastu dharmarājo janārdanam| tava prasādādgovinda prāptaḥ kratuvaro mayā||

Verse 23

क्षत्रं समग्रमपि च त्वत्प्रसादाद्वशे स्थितम्। उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम्।।

kṣatraṃ samagramapi ca tvatprasādādvaśe sthitam| upādāya baliṃ mukhyaṃ māmeva samupasthitam||

Verse 24

कथं त्वद्गमनार्थं मे वाणी वितरतेऽनघ।।

kathaṃ tvadgamanārthaṃ me vāṇī vitarate'nagha||

Verse 25

न ह्यहं त्वामृते वीरं रतिं प्राप्नोमि कर्हचित्। अवश्यं चैव गन्तव्या भवता द्वारका पुरी।।

na hyahaṃ tvāmṛte vīraṃ ratiṃ prāpnomi karhacit| avaśyaṃ caiva gantavyā bhavatā dvārakā purī||

Verse 26

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान्। अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān| abhigamyābravītprītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ||

Verse 27

साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः। सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि।।

sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrāste'dya pitṛṣvasaḥ| siddhārthā vasumantaśca sā tvaṃ prītimavāpnuhi||

Verse 28

अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे। सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः।।72 ।।

anujñātastvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantumutsahe| subhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi śiśupālavadhaparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ||72 ||

Verse 29

निष्क्रम्यान्तः पुरात्तस्माद्युधिष्ठिरसहायवान्। स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च।।

niṣkramyāntaḥ purāttasmādyudhiṣṭhirasahāyavān| snātaśca kṛtajapyaśca brāhmaṇānsvasti vācya ca||

Verse 30

ततो मेघवपुः प्रग्व्यं स्यन्दनं च सुकल्पितम्। योजयित्वा महाबाहुर्दारुकः समुपस्थितः।।

tato meghavapuḥ pragvyaṃ syandanaṃ ca sukalpitam| yojayitvā mahābāhurdārukaḥ samupasthitaḥ||

Verse 31

उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम्। प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः।।

upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanam| pradakṣiṇamupāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ||

Verse 32

प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम्।।

prayayau puṇḍarīkākṣastato dvāravatīṃ purīm||

Verse 33

तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम्।।

taṃ padbhyāmanuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmānvāsudevaṃ mahābalam||

Verse 34

ततो मुहूर्तं सङ्गृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः। अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।।

tato muhūrtaṃ saṅgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ| abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 35

अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशाम्पते। पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः।।

apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāmpate| parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ||

Verse 36

बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः। कृत्वा परस्परेणैव संवादं कृष्णपाण्डवौ।।

bāndhavāstvopajīvantu sahasrākṣamivāmarāḥ| kṛtvā paraspareṇaiva saṃvādaṃ kṛṣṇapāṇḍavau||

Verse 37

अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति। गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप।।

anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhānprati| gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpa||

Verse 38

महादुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः। सूतपुत्रश्च गधेयः सह दुःशासनादिभिः।।

mahāduryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ| sūtaputraśca gadheyaḥ saha duḥśāsanādibhiḥ||

Verse 39

सर्वकामगुणोपेतैरर्च्यमानास्तु भारत। तस्यां सभायां दिव्यायामवसंस्तत्र पाण्डवैः।।

sarvakāmaguṇopetairarcyamānāstu bhārata| tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāmavasaṃstatra pāṇḍavaiḥ||