Adhyaya 73

Verse 1

व्यासम्प्रति युधिष्ठिरेण उत्पातफलप्रश्ने व्यासेन तत्कथनपूर्वकं कैलासगमनम ्।। 1।। व्यासोक्तं भ्रातृषु निवेद्य शोचतो युधिष्ठिरस्य अर्जुनेन समाश्वासनम्।। 2। । युधिष्ठिरेण समयकरणम्।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। अनुसंसार्य नृपतीन्पाण्डवाः पाण्डवाग्रजम्। अभिजग्मुर्महेष्वासा धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

vyāsamprati yudhiṣṭhireṇa utpātaphalapraśne vyāsena tatkathanapūrvakaṃ kailāsagamanama || 1|| vyāsoktaṃ bhrātṛṣu nivedya śocato yudhiṣṭhirasya arjunena samāśvāsanam|| 2| | yudhiṣṭhireṇa samayakaraṇam|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| anusaṃsārya nṛpatīnpāṇḍavāḥ pāṇḍavāgrajam| abhijagmurmaheṣvāsā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 2

सोऽनुमेने महाबाहुर्भातॄंश्च सुहृदस्तथा। शिष्यैः परिवृतो व्यासः पुरस्तात्समपद्यत।।

so'numene mahābāhurbhātṝṃśca suhṛdastathā| śiṣyaiḥ parivṛto vyāsaḥ purastātsamapadyata||

Verse 3

सोऽभ्ययादासनात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः। पाद्येनासनदानेन पितामहमपूजयत्।।

so'bhyayādāsanāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ| pādyenāsanadānena pitāmahamapūjayat||

Verse 4

अथोपविश्य भगवान्काञ्चने परमासने। आस्यतामिति चोवाच धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

athopaviśya bhagavānkāñcane paramāsane| āsyatāmiti covāca dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 5

अथोपविष्टं राजानं भ्रातृभिः परिवारितम्। उवाच भगवान्व्यासस्तत्तद्वाक्यविशारदः।।

athopaviṣṭaṃ rājānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam| uvāca bhagavānvyāsastattadvākyaviśāradaḥ||

Verse 6

दिष्ट्या वर्धसि कौन्तेय साम्राज्यं प्राप्य दुर्लभम्। वर्धिताः कुरवः सर्वे त्वया कुरुकुलोद्वह।।

diṣṭyā vardhasi kaunteya sāmrājyaṃ prāpya durlabham| vardhitāḥ kuravaḥ sarve tvayā kurukulodvaha||

Verse 7

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि पूजितोऽस्मि विशाम्पते। एवमुक्तः स कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi pūjito'smi viśāmpate| evamuktaḥ sa kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 8

अभिवाद्योपसङ्गृह्य पितामहमथाब्रवीत्।। युधिष्ठिर उवाच।

abhivādyopasaṅgṛhya pitāmahamathābravīt|| yudhiṣṭhira uvāca|

Verse 9

संशयो द्विपदां श्रेष्ठ ममोत्पन्नः सुदुर्लभः। तस्य नान्योऽस्ति वक्ता वै त्वामृते द्विजपुङ्गव।।

saṃśayo dvipadāṃ śreṣṭha mamotpannaḥ sudurlabhaḥ| tasya nānyo'sti vaktā vai tvāmṛte dvijapuṅgava||

Verse 10

उत्पातांस्त्रिविधान्प्राह नारदो भगवानृषिः। दिव्यांश्चैवान्तरिक्षांश्च पार्थिवांश्च पितामह।।

utpātāṃstrividhānprāha nārado bhagavānṛṣiḥ| divyāṃścaivāntarikṣāṃśca pārthivāṃśca pitāmaha||

Verse 11

सुमहच्च फलं तेषां भवितेति न संशयः। अपि चैद्यस्य पतनाच्छान्तमौत्पातिकं महत्।।

sumahacca phalaṃ teṣāṃ bhaviteti na saṃśayaḥ| api caidyasya patanācchāntamautpātikaṃ mahat||

Verse 12

वैशम्पायन उवाच।। राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः। कृष्णद्वैपायनो व्यास इदं वचनमब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca|| rājñastu vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ| kṛṣṇadvaipāyano vyāsa idaṃ vacanamabravīt||

Verse 13

त्रयोदश समा राजन्नुत्पातानां फलं महत्। सर्वक्षत्रविनाशाय भविष्यति विशाम्पते।।

trayodaśa samā rājannutpātānāṃ phalaṃ mahat| sarvakṣatravināśāya bhaviṣyati viśāmpate||

Verse 14

त्वामेकं कारणं कृत्वा कालेन भरतर्षभ। समेतं पार्थिवं क्षत्रं क्षयं यास्यति भारत। दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च।।

tvāmekaṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālena bharatarṣabha| sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ yāsyati bhārata| duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca||

Verse 15

स्वप्नं द्रक्ष्यसि राजेन्द्र तस्मिन्काल उपस्थिते। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर।।

svapnaṃ drakṣyasi rājendra tasminkāla upasthite| tatte'haṃ sampravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 16

यान्तं द्रक्ष्यसि राजेन्द्र क्षपान्ते त्वं वृषध्वजम्। नीलकण्ठं भवं स्थाणुं कपालिं त्रिपुरान्तकम्।।

yāntaṃ drakṣyasi rājendra kṣapānte tvaṃ vṛṣadhvajam| nīlakaṇṭhaṃ bhavaṃ sthāṇuṃ kapāliṃ tripurāntakam||

Verse 17

उग्रं रुद्रं पशुपतिं महादेवमुमापतिम्। हरं शर्वं वृषं शूलं पिनाकिं कृत्तिवाससम्।।

ugraṃ rudraṃ paśupatiṃ mahādevamumāpatim| haraṃ śarvaṃ vṛṣaṃ śūlaṃ pinākiṃ kṛttivāsasam||

Verse 18

कैलासकूडप्रतिमे वृषभेऽवस्थितं शिवम्। निरीक्षमाणं सततं पितृराजाश्रितां दिशम्।।

kailāsakūḍapratime vṛṣabhe'vasthitaṃ śivam| nirīkṣamāṇaṃ satataṃ pitṛrājāśritāṃ diśam||

Verse 19

एवमीदृशकं स्वप्नं द्रक्ष्यसि त्वं विशाम्पते। मा तत्कृते ह्यनुध्याहि कालो हि दुरतिक्रमः।।

evamīdṛśakaṃ svapnaṃ drakṣyasi tvaṃ viśāmpate| mā tatkṛte hyanudhyāhi kālo hi duratikramaḥ||

Verse 20

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कैलासं पर्वतं प्रति। अप्रमत्तः स्थितो दान्तः पृथिवीं परिपालय।।

svasti te'stu gamiṣyāmi kailāsaṃ parvataṃ prati| apramattaḥ sthito dāntaḥ pṛthivīṃ paripālaya||

Verse 21

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्त्वा स भगवान्कैलासं पर्वतं ययौ। कृष्णद्वैपायनो व्यासः सह शिष्यैः सहानुगैः।।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktvā sa bhagavānkailāsaṃ parvataṃ yayau| kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ saha śiṣyaiḥ sahānugaiḥ||

Verse 22

गते पितामहे राजा चिन्ताशोकसमन्वितः। निः श्वसन्नुष्णमसकृत्तमेवार्थं विचिन्तयन्।।

gate pitāmahe rājā cintāśokasamanvitaḥ| niḥ śvasannuṣṇamasakṛttamevārthaṃ vicintayan||

Verse 23

कथं तु दैवं शक्येत पौरुषेण प्रबाधितुम्। अवश्यमेव भविता यदुक्तं परमर्षिणा।।

kathaṃ tu daivaṃ śakyeta pauruṣeṇa prabādhitum| avaśyameva bhavitā yaduktaṃ paramarṣiṇā||

Verse 24

ततोऽब्रवीन्महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्युधिष्ठिरः। श्रुतं वै पुरुषव्याघ्रा यन्मां द्वैपायनोऽब्रवीत्।।

tato'bravīnmahātejāḥ sarvānbhrātṝnyudhiṣṭhiraḥ| śrutaṃ vai puruṣavyāghrā yanmāṃ dvaipāyano'bravīt||

Verse 25

तदा तद्वचनं श्रुत्वा मरणे निश्चिता मतिः। सर्वक्षत्रस्य निधने यद्यहं हेतुरीप्सितः।।

tadā tadvacanaṃ śrutvā maraṇe niścitā matiḥ| sarvakṣatrasya nidhane yadyahaṃ heturīpsitaḥ||

Verse 26

कालेन निर्मितस्तात को ममार्थोऽस्ति जीवतः। एवं ब्रुवन्तं राजानं फाल्गुनः प्रत्यभाषत।।

kālena nirmitastāta ko mamārtho'sti jīvataḥ| evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ phālgunaḥ pratyabhāṣata||

Verse 27

मा राजन्कश्मलं घोरं प्रविशो बुद्धिनाशनम्। सम्प्रधार्य महाराज यत्क्षमं तत्समाचर।।

mā rājankaśmalaṃ ghoraṃ praviśo buddhināśanam| sampradhārya mahārāja yatkṣamaṃ tatsamācara||

Verse 28

वैशम्पायन उवाच।। ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिर्भ्रातॄन्सर्वान्युधिष्ठिरः। द्वैपायनस्य वचनं तत्रैव समचिन्तयत्।।

vaiśampāyana uvāca|| tato'bravītsatyadhṛtirbhrātṝnsarvānyudhiṣṭhiraḥ| dvaipāyanasya vacanaṃ tatraiva samacintayat||

Verse 29

अद्यप्रभृति भद्रं वः प्रतिज्ञां मे निबोधत। त्रयोदश समास्तात को ममार्थो ऽस्ति जीवतः।।

adyaprabhṛti bhadraṃ vaḥ pratijñāṃ me nibodhata| trayodaśa samāstāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ||

Verse 30

न प्रवक्ष्यामि परुषं भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान्। स्थितो निदेशे ज्ञातीनां योक्ष्ये तत्सुमुदाहरन्।।

na pravakṣyāmi paruṣaṃ bhrātṝnanyāṃśca pārthivān| sthito nideśe jñātīnāṃ yokṣye tatsumudāharan||

Verse 31

एवं मे वर्तमानस्य स्वसुतेऽष्वितरेषु च। भेदो न भविता लोके भेदमूलो हि विग्रहः।।

evaṃ me vartamānasya svasute'ṣvitareṣu ca| bhedo na bhavitā loke bhedamūlo hi vigrahaḥ||

Verse 32

विग्रहं दूरतो रक्षन्प्रियाण्येव समाचरन्। वाच्यतां न गमिष्यामि लोकेषु मनुजर्षभाः।।

vigrahaṃ dūrato rakṣanpriyāṇyeva samācaran| vācyatāṃ na gamiṣyāmi lokeṣu manujarṣabhāḥ||

Verse 33

भ्रातृर्ज्येष्ठस्य वचनं पाण्डवाः संनिशम्य तत। तमेव समवर्तन्त धर्मराजहिते रताः।।

bhrātṛrjyeṣṭhasya vacanaṃ pāṇḍavāḥ saṃniśamya tata| tameva samavartanta dharmarājahite ratāḥ||

Verse 34

संसत्सु समयं कृत्वा धर्मराड्भ्रातृभिः सह। पितॄंस्तर्प्य यथान्यायं देवताश्च विशाम्पते।।

saṃsatsu samayaṃ kṛtvā dharmarāḍbhrātṛbhiḥ saha| pitṝṃstarpya yathānyāyaṃ devatāśca viśāmpate||

Verse 35

कृतमङ्गलकल्यामो भ्रातृभिः पिरवारितः। गतेषु क्षत्रियेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ।।

kṛtamaṅgalakalyāmo bhrātṛbhiḥ piravāritaḥ| gateṣu kṣatriyendreṣu sarveṣu bharatarṣabha||

Verse 36

युधिष्ठिरः सहामात्यः प्रविवेश पुरोत्तमम्। दुर्योधनो महाराज शकुनिश्चापि सौबलः। सभायां समणीयायां तत्रैवास्ते नराधिप।।

yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyaḥ praviveśa purottamam| duryodhano mahārāja śakuniścāpi saubalaḥ| sabhāyāṃ samaṇīyāyāṃ tatraivāste narādhipa||