Adhyaya 71

Verse 1

विस्तरेण राजसूयवर्णनम्।। 1।। वैशम्पायन उवाच।। ततः प्रववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः। शान्तविघ्नार्हणक्षोभो महर्षिगणसङ्कुलः।।

vistareṇa rājasūyavarṇanam|| 1|| vaiśampāyana uvāca|| tataḥ pravavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ| śāntavighnārhaṇakṣobho maharṣigaṇasaṅkulaḥ||

Verse 2

तं तु यज्ञं महाबाहुरासमाप्तेर्जनार्दनः। ररक्ष भगवाञ्छौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः।।

taṃ tu yajñaṃ mahābāhurāsamāpterjanārdanaḥ| rarakṣa bhagavāñchauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ||

Verse 3

तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः। हेतुवादान्बहून्प्राहुः परपक्षजिगीषवः।।

tasminyajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ| hetuvādānbahūnprāhuḥ parapakṣajigīṣavaḥ||

Verse 4

ददृशुस्ते नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम्। उपेन्द्रस्येव विहितं सहदेवेन भारत।।

dadṛśuste nṛpatayo yajñasya vidhimuttamam| upendrasyeva vihitaṃ sahadevena bhārata||

Verse 5

तद्यज्ञे न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशमुत्सुकाः। कथयन्तः कथाः पुण्याः पश्यन्तो नटनर्तकान्।।

tadyajñe nyavasanrājanbrāhmaṇā bhṛśamutsukāḥ| kathayantaḥ kathāḥ puṇyāḥ paśyanto naṭanartakān||

Verse 6

ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च। दीप्तभास्करतुल्यानि प्रदीप्तानीव तेजसा।।

dadṛśustoraṇānyatra hematālamayāni ca| dīptabhāskaratulyāni pradīptānīva tejasā||

Verse 7

स यज्ञस्तोरणैस्तत्र ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ। शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंवृतान्।।

sa yajñastoraṇaistatra grahairdyoriva sambabhau| śayyāsanavihārāṃśca subahūnratnasaṃvṛtān||

Verse 8

घटान्पात्रीकटाहानि कलशानि समन्ततः। न ते किञ्चिदसौवर्णमपश्यंस्तत्र पार्थिवाः।।

ghaṭānpātrīkaṭāhāni kalaśāni samantataḥ| na te kiñcidasauvarṇamapaśyaṃstatra pārthivāḥ||

Verse 9

भुञ्जानानां च विप्राणां स्वादुभोज्यैः पृथग्विधैः। अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्।।

bhuñjānānāṃ ca viprāṇāṃ svādubhojyaiḥ pṛthagvidhaiḥ| aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahātmanām||

Verse 10

दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति। एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्ते तत्र नित्यशः।।

dīyatāṃ dīyatāmeṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatāmiti| evamprakārāḥ sañjalpāḥ śrūyante tatra nityaśaḥ||

Verse 11

ओदनानां विकाराणि स्वादूनि च बहूनि च। विविधआनि च भक्ष्याणि पेयानि मधुराणि च।।

odanānāṃ vikārāṇi svādūni ca bahūni ca| vividhaāni ca bhakṣyāṇi peyāni madhurāṇi ca||

Verse 12

ददुर्द्विजानां सततं राजप्रेष्या महाध्वरे। पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां तदा।।

dadurdvijānāṃ satataṃ rājapreṣyā mahādhvare| pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ bhuñjatāṃ tadā||

Verse 13

स्थापितस्तत्र सञ्ज्ञार्थं शङ्खोऽध्मायत नित्यशः। मुहुर्मुहुः प्रणादस्तु तस्य शङ्खस्य भारत।।

sthāpitastatra sañjñārthaṃ śaṅkho'dhmāyata nityaśaḥ| muhurmuhuḥ praṇādastu tasya śaṅkhasya bhārata||

Verse 14

उत्तमः श्रूयते शब्दः श्रुत्वा विस्मयमागमन्। एवं प्रवृत्ते यज्ञे तु तुष्टपुष्टजनायुते।।

uttamaḥ śrūyate śabdaḥ śrutvā vismayamāgaman| evaṃ pravṛtte yajñe tu tuṣṭapuṣṭajanāyute||

Verse 15

अन्नस्य बहुशो राजन्नुत्सेधाः पर्वतोपमाः। दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः।।

annasya bahuśo rājannutsedhāḥ parvatopamāḥ| dadhikulyāśca dadṛśuḥ sarpiṣaśca hradāñjanāḥ||

Verse 16

जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः। राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तस्मिन्महाक्रतौ।।

jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ| rājannadṛśyataikastho rājñastasminmahākratau||

Verse 17

तत्र राजसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः। गृहीत्वा धनमाजग्मुस्तस्य राज्ञो महाक्रतौ।।

tatra rājasahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatastataḥ| gṛhītvā dhanamājagmustasya rājño mahākratau||

Verse 18

राजानः स्रग्विणश्चैव संमृष्टमणिकुण्डलाः। तान्परीविविषुर्विप्राञ्छतशोऽथ सहस्रशः।।

rājānaḥ sragviṇaścaiva saṃmṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ| tānparīviviṣurviprāñchataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 19

विविधान्यन्नपानानि लेह्यानि विविधानि च। तेषां नृपोपभोग्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः स्म ते।।

vividhānyannapānāni lehyāni vividhāni ca| teṣāṃ nṛpopabhogyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te||

Verse 20

नानाविधानि भक्ष्याणि स्वादुपुष्पफलानि च। गुलानि स्वादुक्षौद्राणि ददुस्ते ब्राह्मणेषु वै।।

nānāvidhāni bhakṣyāṇi svādupuṣpaphalāni ca| gulāni svādukṣaudrāṇi daduste brāhmaṇeṣu vai||

Verse 21

एतानि सततं भुक्त्वा तस्मिन्यज्ञे द्विजातयः। परां प्रीतिं ययुः सर्वे मोदमानास्ततस्ततः।।

etāni satataṃ bhuktvā tasminyajñe dvijātayaḥ| parāṃ prītiṃ yayuḥ sarve modamānāstatastataḥ||

Verse 22

एवं प्रमुदितं सर्वं बहुशो धनधान्यवत्। यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययुः।।

evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ bahuśo dhanadhānyavat| yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ||

Verse 23

यथाबद्धूयमानाग्निं राजसूयं महाक्रतुम्। पाण्डवस्य यथाशास्त्रं जुहुवुः सर्वयाजकाः।।

yathābaddhūyamānāgniṃ rājasūyaṃ mahākratum| pāṇḍavasya yathāśāstraṃ juhuvuḥ sarvayājakāḥ||

Verse 24

व्यासधौम्यादयः सर्वे विधिवत्षोडशर्त्विजः। स्वस्वकर्माणि चक्रुस्ते पाण्डवस्य महाक्रतौ।।

vyāsadhaumyādayaḥ sarve vidhivatṣoḍaśartvijaḥ| svasvakarmāṇi cakruste pāṇḍavasya mahākratau||

Verse 25

नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यो नाबहुश्रुतः। नाव्रतो नानुपाध्यायो न पापो नाक्षमो द्विजः।।

nāṣaḍaṅgavidatrāsītsadasyo nābahuśrutaḥ| nāvrato nānupādhyāyo na pāpo nākṣamo dvijaḥ||

Verse 26

न तत्र कृपणः कश्चिद्दरिद्रो न बभूव ह। क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानुषः।।

na tatra kṛpaṇaḥ kaściddaridro na babhūva ha| kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānuṣaḥ||

Verse 27

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास सर्वदा। सहदेवो महातेजाः सततं राजशासनात्।।

bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa sarvadā| sahadevo mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt||

Verse 28

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः। दिवस दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः।।

saṃstare kuśalāścāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ| divasa divase cakruryathāśāstrārthacakṣuṣaḥ||

Verse 29

ब्राह्मणा देवशास्त्रज्ञः कथाश्चक्रुश्च सर्वतः। रेमिरे च कथान्ते तु सर्वे तस्मिन्महाक्रतौ।।

brāhmaṇā devaśāstrajñaḥ kathāścakruśca sarvataḥ| remire ca kathānte tu sarve tasminmahākratau||

Verse 30

सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः। बभासे तदा कीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवामला।।

sā vedirvedasampannairdevadvijamaharṣibhiḥ| babhāse tadā kīrṇā nakṣatrairdyaurivāmalā||

Verse 31

पाण्डित्यदर्शनार्थाय केचन द्विजसत्तमाः। तर्कार्थमागताः केचित्केचिद्विद्याभिमानिनः।।

pāṇḍityadarśanārthāya kecana dvijasattamāḥ| tarkārthamāgatāḥ kecitkecidvidyābhimāninaḥ||

Verse 32

केचिद्दिदृक्षया केचिद्भीत्या राज्ञः प्रतापिनः। सर्वेऽप्यवभृथस्नाता याजकाः केचन द्विजाः।।

keciddidṛkṣayā kecidbhītyā rājñaḥ pratāpinaḥ| sarve'pyavabhṛthasnātā yājakāḥ kecana dvijāḥ||

Verse 33

ततो वै हेमयूपांश्च सर्वरत्नसमाचितान्। शोभार्थं कारयामास सहदेवो महाद्युतिः।।

tato vai hemayūpāṃśca sarvaratnasamācitān| śobhārthaṃ kārayāmāsa sahadevo mahādyutiḥ||

Verse 34

ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च। स यज्ञस्तोरणैस्तैश्च ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ।।

dadṛśustoraṇānyatra hematālamayāni ca| sa yajñastoraṇaistaiśca grahairdyoriva sambabhau||

Verse 35

तालानां तोरणैर्हैमैर्दान्तैरिव दिशागजैः। दिक्षु सर्वासु विन्यस्तैस्तेजोभिर्भास्करैर्यथा।।

tālānāṃ toraṇairhaimairdāntairiva diśāgajaiḥ| dikṣu sarvāsu vinyastaistejobhirbhāskarairyathā||

Verse 36

सकिरीटैर्नृपैश्चैव शुशुभे तत्सदस्तदा। देवैर्दिव्यैश्च यक्षैश्च उरगैर्दिव्यमानुषैः।।

sakirīṭairnṛpaiścaiva śuśubhe tatsadastadā| devairdivyaiśca yakṣaiśca uragairdivyamānuṣaiḥ||

Verse 37

विद्याधरगणैः कीर्णः पाण्डवस्य महात्मनः। स राजसूयः शुशुभे धर्मराजस्य धीमतः।।

vidyādharagaṇaiḥ kīrṇaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ| sa rājasūyaḥ śuśubhe dharmarājasya dhīmataḥ||

Verse 38

गन्धर्वगणसङ्कीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः। देवैर्मुनिगणैर्यक्षैर्देवलोक इवापरः।।

gandharvagaṇasaṅkīrṇaḥ śobhito'psarasāṃ gaṇaiḥ| devairmunigaṇairyakṣairdevaloka ivāparaḥ||

Verse 39

स किम्पुरुषगीतैश्च किन्नरैरुपशोभितः। नारदश्च जगौ तत्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः।।

sa kimpuruṣagītaiśca kinnarairupaśobhitaḥ| nāradaśca jagau tatra tumburuśca mahādyutiḥ||

Verse 40

विश्वासुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः। रमयन्ति स्म तान्सर्वान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ।।

viśvāsuścitrasenastathā'nye gītakovidāḥ| ramayanti sma tānsarvānyajñakarmāntareṣvatha||

Verse 41

तत्र चाप्सरसः सर्वाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः। ननृतुश्च जगुश्चात्र नित्यं कर्मान्तरेष्वथ।।

tatra cāpsarasaḥ sarvāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ| nanṛtuśca jaguścātra nityaṃ karmāntareṣvatha||

Verse 42

इतिहासपुराणानि आख्यानानि च सर्वशः। ऊचुर्वै शब्दशास्त्रज्ञा नित्यं कर्मान्तरेष्वथ।।

itihāsapurāṇāni ākhyānāni ca sarvaśaḥ| ūcurvai śabdaśāstrajñā nityaṃ karmāntareṣvatha||

Verse 43

भेर्यश्च मुरजाश्चैव मड्डुका गोमुखाश्च ये। शृङ्गवंशाम्बुजा वीणाः श्रूयन्ते स्म सहस्रशः।।

bheryaśca murajāścaiva maḍḍukā gomukhāśca ye| śṛṅgavaṃśāmbujā vīṇāḥ śrūyante sma sahasraśaḥ||

Verse 44

लोकेऽस्मिन्सर्वविप्राश्च वैश्याः शूद्रा नृपादयः। सर्वे म्लेच्छाः सर्वगणास्त्वादिमध्यान्तजास्तथा।

loke'sminsarvaviprāśca vaiśyāḥ śūdrā nṛpādayaḥ| sarve mlecchāḥ sarvagaṇāstvādimadhyāntajāstathā|

Verse 45

नानादेशसमुद्भूतैर्नानाजातिभिरागतैः। पर्याप्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने।।

nānādeśasamudbhūtairnānājātibhirāgataiḥ| paryāpta iva loko'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 46

भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवः ससुयोधनाः। वृष्णयश्च समग्राश्च पाञ्चालाश्चापि सर्वशः।।

bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaḥ sasuyodhanāḥ| vṛṣṇayaśca samagrāśca pāñcālāścāpi sarvaśaḥ||

Verse 47

यज्ञेऽस्मिन्सर्वकर्माणि चक्रुर्दासा इव क्रतौ। एवं प्रवृत्तो यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः।।

yajñe'sminsarvakarmāṇi cakrurdāsā iva kratau| evaṃ pravṛtto yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ||

Verse 48

शुशुभे च महाबाहो सोमस्येव क्रतुर्यथा। वस्त्राणि कम्बलांश्चैव प्रावारांश्चैव सर्वदा।।

śuśubhe ca mahābāho somasyeva kraturyathā| vastrāṇi kambalāṃścaiva prāvārāṃścaiva sarvadā||

Verse 49

निष्कहेमजभाण्डानि भूषणानि च सर्वशः। प्रददौ तत्र विप्राणां धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

niṣkahemajabhāṇḍāni bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ| pradadau tatra viprāṇāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 50

यानि तत्र महीपालैर्लब्धवान्भरतर्षभः। तानि सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणानां ददौ तदा।।

yāni tatra mahīpālairlabdhavānbharatarṣabhaḥ| tāni sarvāṇi ratnāni brāhmaṇānāṃ dadau tadā||