Adhyaya 70

Verse 1

कृष्णशिशुपालयोर्युद्धवर्णनम्।। 1।। शिशुपालवधः।। 2।। वैशम्पायन उवाच।। ततो विष्फारयन्राजा महच्चैदिपतिर्धनुः। अभियास्यन्हृषीकेशमुवाच मधुसूदनम्।।

kṛṣṇaśiśupālayoryuddhavarṇanam|| 1|| śiśupālavadhaḥ|| 2|| vaiśampāyana uvāca|| tato viṣphārayanrājā mahaccaidipatirdhanuḥ| abhiyāsyanhṛṣīkeśamuvāca madhusūdanam||

Verse 2

एकस्त्वमसि मे शत्रुस्तत्त्वां हत्वाऽद्य माधव। ततः सागरपर्यन्तां पालयिष्यामि मेदिनीम्।।

ekastvamasi me śatrustattvāṃ hatvā'dya mādhava| tataḥ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyāmi medinīm||

Verse 3

द्वैरथं काङ्क्षितं यद्वै तदिदं पर्युपस्थितम्। चिरस्य वत मे दिष्ट्या वासुदेव सह त्वया। अद्य त्वां निहनिष्यामि भीष्मं च सह पाण्डवैः।।

dvairathaṃ kāṅkṣitaṃ yadvai tadidaṃ paryupasthitam| cirasya vata me diṣṭyā vāsudeva saha tvayā| adya tvāṃ nihaniṣyāmi bhīṣmaṃ ca saha pāṇḍavaiḥ||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा स तं बाणैर्निशितैरत्ततेजनैः। विव्याध युधि तीक्ष्णाग्रैश्चेदिराड्यपुङ्गवम्?

vaiśampāyana uvāca| evamuktvā sa taṃ bāṇairniśitairattatejanaiḥ| vivyādha yudhi tīkṣṇāgraiścedirāḍyapuṅgavam?

Verse 5

कङ्कपत्रच्छदा बाणाश्चेदिराजधनुश्च्युताः। विविशुस्ते तदा कृष्णं भुजङ्गा इव पर्वतम्?

kaṅkapatracchadā bāṇāścedirājadhanuścyutāḥ| viviśuste tadā kṛṣṇaṃ bhujaṅgā iva parvatam?

Verse 6

नाददानस्य चैद्यस्य शरानत्यस्यतोपि वा। दधृशुर्विवरं केचिद्गतिं वायोरिवाम्बरे?

nādadānasya caidyasya śarānatyasyatopi vā| dadhṛśurvivaraṃ kecidgatiṃ vāyorivāmbare?

Verse 7

चेदिराजमहामेधः शरजालाम्बुमांस्तदा। अभ्यवर्षद्धृषीकेशं पयोद इव पर्वतम्?

cedirājamahāmedhaḥ śarajālāmbumāṃstadā| abhyavarṣaddhṛṣīkeśaṃ payoda iva parvatam?

Verse 8

ततः शार्ङ्गममित्रघ्नः कृत्वा सशरमच्युतः। आबभाषे महबाहुः सुनीथं परवीरहा।।

tataḥ śārṅgamamitraghnaḥ kṛtvā saśaramacyutaḥ| ābabhāṣe mahabāhuḥ sunīthaṃ paravīrahā||

Verse 9

अयं त्वं भामकस्तीक्ष्णश्चेदिराज महाशरः। भेत्तुमर्हति वेगेन महाशनिरिवाचलम्।।

ayaṃ tvaṃ bhāmakastīkṣṇaścedirāja mahāśaraḥ| bhettumarhati vegena mahāśanirivācalam||

Verse 10

वैशम्पायन उवाच। एवं ब्रुवति गोविन्दे ततश्चेदिपतिः पुनः। मुमोच निशितानन्यान्कृष्णं प्रति शरान्बहून्।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ bruvati govinde tataścedipatiḥ punaḥ| mumoca niśitānanyānkṛṣṇaṃ prati śarānbahūn||

Verse 11

अथ बाणार्दितः कृष्णः शार्ङ्गमायम्य दीप्तिमान्। मोच निशितान्बाणाञ्छतशोथ सहस्रशः।।

atha bāṇārditaḥ kṛṣṇaḥ śārṅgamāyamya dīptimān| moca niśitānbāṇāñchataśotha sahasraśaḥ||

Verse 12

ताञ्छरांस्तु स चिच्छेद शरवर्षैस्तु चेदिराट्। षड्भिश्चान्यैर्जघानाशु केशवं चेदिपुङ्गवः।।

tāñcharāṃstu sa ciccheda śaravarṣaistu cedirāṭ| ṣaḍbhiścānyairjaghānāśu keśavaṃ cedipuṅgavaḥ||

Verse 13

ततोऽस्रं सहसा कृष्णः प्रमुमोच जगद्गुरुः। अस्त्रेण तन्महाबाहुर्वारयामास चेदिराट्।।

tato'sraṃ sahasā kṛṣṇaḥ pramumoca jagadguruḥ| astreṇa tanmahābāhurvārayāmāsa cedirāṭ||

Verse 14

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम्। सर्वतः समवाकीर्य शौरिं दामोदरं तदा।।

tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām| sarvataḥ samavākīrya śauriṃ dāmodaraṃ tadā||

Verse 15

ननाद बलवान्क्रुद्धः शिशुपालः प्रतापवान्। इदं चोवाच संरब्धः केशवं परवीरहा।।

nanāda balavānkruddhaḥ śiśupālaḥ pratāpavān| idaṃ covāca saṃrabdhaḥ keśavaṃ paravīrahā||

Verse 16

शिशुपाल उवाच।। अद्याङ्गं मामका बाणा भेत्स्यन्ति तव संयुगे। हत्वा त्वां समुतामात्यं पाण्डवांश्च तरस्विनः।।

śiśupāla uvāca|| adyāṅgaṃ māmakā bāṇā bhetsyanti tava saṃyuge| hatvā tvāṃ samutāmātyaṃ pāṇḍavāṃśca tarasvinaḥ||

Verse 17

अनृण्यमद्यय यास्यामि जरासन्धस्य धीमतः। कंसस्य केशिनश्चैव नरकस्य तथैव ह।।

anṛṇyamadyaya yāsyāmi jarāsandhasya dhīmataḥ| kaṃsasya keśinaścaiva narakasya tathaiva ha||

Verse 18

वैशम्पायन उवाच।। इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः शिशुपालो जनार्दनम्। अदृश्यं शरवर्षेण सर्वतः स चकार ह।।

vaiśampāyana uvāca|| ityuktvā krodhatāmrākṣaḥ śiśupālo janārdanam| adṛśyaṃ śaravarṣeṇa sarvataḥ sa cakāra ha||

Verse 19

ततोऽस्त्रेणैव चान्योन्यं निकृत्य च शरान्बहून्। शरवर्षैस्तदा चैद्यमन्तर्धातुं प्रचक्रमे।।

tato'streṇaiva cānyonyaṃ nikṛtya ca śarānbahūn| śaravarṣaistadā caidyamantardhātuṃ pracakrame||

Verse 20

अन्तर्धानगतौ वीरौ शुशुभाते महारथौ। तौ दृष्ट्वा सर्वभूतानि साधुसाध्वित्यपूजयन्।।

antardhānagatau vīrau śuśubhāte mahārathau| tau dṛṣṭvā sarvabhūtāni sādhusādhvityapūjayan||

Verse 21

न दृष्टपूर्वमस्माभिर्युद्धमीदृशकं पुरा। ततः कृष्णं जघानाशु शुशुपालस्त्रिभिः शरैः।।

na dṛṣṭapūrvamasmābhiryuddhamīdṛśakaṃ purā| tataḥ kṛṣṇaṃ jaghānāśu śuśupālastribhiḥ śaraiḥ||

Verse 22

कृष्णोऽपि बाणैर्विव्याध सुनीथं पञ्चभिर्युधि। ततः सुनीथं सप्तत्या नाराचैर्दयद्बली।

kṛṣṇo'pi bāṇairvivyādha sunīthaṃ pañcabhiryudhi| tataḥ sunīthaṃ saptatyā nārācairdayadbalī|

Verse 23

ततोऽतिविद्धः कृष्णेन सुनीथः क्रोधमूर्छितः। विव्याध निशितैर्बाणैर्वासुदेवं स्तनान्तरे।।

tato'tividdhaḥ kṛṣṇena sunīthaḥ krodhamūrchitaḥ| vivyādha niśitairbāṇairvāsudevaṃ stanāntare||

Verse 24

पुनः कृष्णं त्रिभिर्विद्ध्वा ननादावसरे नृपः। तोऽतिदारुणं युद्धं सहसा चक्रतुस्तदा।।

punaḥ kṛṣṇaṃ tribhirviddhvā nanādāvasare nṛpaḥ| to'tidāruṇaṃ yuddhaṃ sahasā cakratustadā||

Verse 25

नौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महागजौ। दंष्ट्राभिरिव पञ्चास्यौ चरणैरिव कुक्कुटौ।।

nau nakhairiva śārdūlau dantairiva mahāgajau| daṃṣṭrābhiriva pañcāsyau caraṇairiva kukkuṭau||

Verse 26

दारयेतां शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं युधि तावुभौ। ततो मुमुचतुः क्रुद्धौ शरवर्षमनुत्तमम्।।

dārayetāṃ śaraistīkṣṇairanyonyaṃ yudhi tāvubhau| tato mumucatuḥ kruddhau śaravarṣamanuttamam||

Verse 27

शरैरेव शराञ्छित्वा तावुभौ पुरुषर्षभौ। चक्रातेऽस्त्रमयं युद्धं घोरं तदतिमानुषम्।।

śaraireva śarāñchitvā tāvubhau puruṣarṣabhau| cakrāte'stramayaṃ yuddhaṃ ghoraṃ tadatimānuṣam||

Verse 28

आग्नेयमस्त्रं मुमुचे शिशुपालः प्रतापवान्। वारुणास्त्रेण तच्छ्रीघ्रं नाशयामास केशवः।।

āgneyamastraṃ mumuce śiśupālaḥ pratāpavān| vāruṇāstreṇa tacchrīghraṃ nāśayāmāsa keśavaḥ||

Verse 29

कौबेरमस्त्रं सहसा चेदिराट् प्रमुमोच ह। रणैव सहसाऽनाशयत्तं जगत्प्रभुः।।

kauberamastraṃ sahasā cedirāṭ pramumoca ha| raṇaiva sahasā'nāśayattaṃ jagatprabhuḥ||

Verse 30

बे याम्यमस्त्रं ततः क्रुद्धो मुमुचे कालमोहितः। याम्येनैवास्त्रयोगेन याम्यमस्त्रं व्यनाशयत्।।

be yāmyamastraṃ tataḥ kruddho mumuce kālamohitaḥ| yāmyenaivāstrayogena yāmyamastraṃ vyanāśayat||

Verse 31

गान्धर्वेण च गान्धर्वं मानवं मानवेन च। वायव्येन च वायव्यं रौद्रं रौद्रेण चाभिभूः।।

gāndharveṇa ca gāndharvaṃ mānavaṃ mānavena ca| vāyavyena ca vāyavyaṃ raudraṃ raudreṇa cābhibhūḥ||

Verse 32

ऐन्द्रमैन्द्रेण भगवान्वैष्णवेन च वैष्णवम्। एवमस्त्राणि कुर्वाणौ युयुधाते महाबलौ।।

aindramaindreṇa bhagavānvaiṣṇavena ca vaiṣṇavam| evamastrāṇi kurvāṇau yuyudhāte mahābalau||

Verse 33

ततो मायां विकुर्वाणो दमगोषसुतो बली। गदामुसलसंयुक्ताञ्छक्तितोमरसायकान्।।

tato māyāṃ vikurvāṇo damagoṣasuto balī| gadāmusalasaṃyuktāñchaktitomarasāyakān||

Verse 34

परश्वथमुसण्डीश्च ववर्ष युधि केशवम्। अमोघास्त्रेण भगवान्नाशयामास केशिहा।।

paraśvathamusaṇḍīśca vavarṣa yudhi keśavam| amoghāstreṇa bhagavānnāśayāmāsa keśihā||

Verse 35

शिलावर्षं महाघोरं ववर्ष युधि चेदिराट्। वज्रास्त्रेणाभिसङ्क्रुद्धश्चूर्णं तदकरोत्प्रभुः।।

śilāvarṣaṃ mahāghoraṃ vavarṣa yudhi cedirāṭ| vajrāstreṇābhisaṅkruddhaścūrṇaṃ tadakarotprabhuḥ||

Verse 36

जलवर्षं ततो घोरं व्यस़जच्चेदिपुङ्गवः। वायव्यास्त्रेण भगवान्व्याक्षिपच्छतशो हि तत्।।

jalavarṣaṃ tato ghoraṃ vyasa़jaccedipuṅgavaḥ| vāyavyāstreṇa bhagavānvyākṣipacchataśo hi tat||

Verse 37

निहत्य सर्वमायां वै सुनीतस्य जनार्दनः। स मुहूर्तं चकाराशु द्वन्द्वयुद्धं महारथः।।

nihatya sarvamāyāṃ vai sunītasya janārdanaḥ| sa muhūrtaṃ cakārāśu dvandvayuddhaṃ mahārathaḥ||

Verse 38

स बाणयुद्धं कुर्वाणो भर्त्सयामास चेदिराट्। दमघोषसुतो धृष्टमुवाच यदुपुङ्गवम्।।

sa bāṇayuddhaṃ kurvāṇo bhartsayāmāsa cedirāṭ| damaghoṣasuto dhṛṣṭamuvāca yadupuṅgavam||

Verse 39

अद्य कृष्णमकृष्णं तु कुर्वन्तु मम सायकाः। इत्येवमुक्त्वा दुष्टात्मा शरवर्षं जनार्दने।।

adya kṛṣṇamakṛṣṇaṃ tu kurvantu mama sāyakāḥ| ityevamuktvā duṣṭātmā śaravarṣaṃ janārdane||

Verse 40

मुमोच पुरुषव्याघ्रो घोरं वै चेदिपुङ्गवः। शरसंङ्कृत्तगात्रस्तु क्षणेन यदुनन्दनः।।

mumoca puruṣavyāghro ghoraṃ vai cedipuṅgavaḥ| śarasaṃṅkṛttagātrastu kṣaṇena yadunandanaḥ||

Verse 41

रुधिरं परिसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः। न यन्ता न रथो वापि न चाश्वाः पर्वतोपमाः।।

rudhiraṃ parisusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ| na yantā na ratho vāpi na cāśvāḥ parvatopamāḥ||

Verse 42

दृश्यन्ते शरसञ्छन्नाः केशवस्य महात्मनः। केशवं तदवस्थं तु दृष्ट्वा भूतानि चक्रुशुः।।

dṛśyante śarasañchannāḥ keśavasya mahātmanaḥ| keśavaṃ tadavasthaṃ tu dṛṣṭvā bhūtāni cakruśuḥ||

Verse 43

दारुकस्तु तदा प्राह कृष्णं यादवनन्दनम्। नेदृशो दृष्टपूर्वो हि सङ्ग्रामो वै पुरा मया।।

dārukastu tadā prāha kṛṣṇaṃ yādavanandanam| nedṛśo dṛṣṭapūrvo hi saṅgrāmo vai purā mayā||

Verse 44

स्थातव्यमिति तिष्ठामि त्वत्प्रभावेण माधव। अन्यथा न च मे प्राणा धरायेयुर्जनार्दन।।

sthātavyamiti tiṣṭhāmi tvatprabhāveṇa mādhava| anyathā na ca me prāṇā dharāyeyurjanārdana||

Verse 45

अतः सञ्चिन्त्य गोविन्द क्षिप्रमस्य वधं कुरु। एवमुक्तस्तु सूतेन केशवो वाक्यमब्रवीत्।।

ataḥ sañcintya govinda kṣipramasya vadhaṃ kuru| evamuktastu sūtena keśavo vākyamabravīt||

Verse 46

एष ह्यतिबलो दैत्यो हिरण्यकशिपुः पुरा। रिपुः सुराणामभवद्वरदानेन गर्वितः।।

eṣa hyatibalo daityo hiraṇyakaśipuḥ purā| ripuḥ surāṇāmabhavadvaradānena garvitaḥ||

Verse 47

तथाऽऽसीद्रावणो नाम राक्षसो ह्यतिवीर्यवान्। तेनैव बलवीर्येण बलं नागणयन्मम।।

tathā''sīdrāvaṇo nāma rākṣaso hyativīryavān| tenaiva balavīryeṇa balaṃ nāgaṇayanmama||

Verse 48

अहं मृत्युश्च भविता काले काले दुरात्मनः। न भेतव्यं तथा सूत नैष कश्चिन्मयि स्थिते।।

ahaṃ mṛtyuśca bhavitā kāle kāle durātmanaḥ| na bhetavyaṃ tathā sūta naiṣa kaścinmayi sthite||

Verse 49

इत्येवमुक्त्वा भगवान्ननर्द गरुडध्वजः। पाञ्चजन्यं महाशङ्खं पूरयामास केशवः।।

ityevamuktvā bhagavānnanarda garuḍadhvajaḥ| pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayāmāsa keśavaḥ||

Verse 50

संमोहयित्वा भगवांश्चक्रं दिव्यं समाददे। चिच्छेद च सुनीथस्य शिरश्चक्रेण संयुगे।।

saṃmohayitvā bhagavāṃścakraṃ divyaṃ samādade| ciccheda ca sunīthasya śiraścakreṇa saṃyuge||

Verse 51

स पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः। ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाः।।

sa papāta mahābāhurvajrāhata ivācalaḥ| tataścedipaterdehāttejo'gryaṃ dadṛśurnṛpāḥ||

Verse 52

उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम्। ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम्। ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप।।

utpatantaṃ mahārāja gaganādiva bhāskaram| tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam| vavande tattadā tejo viveśa ca narādhipa||

Verse 53

तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः। यद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम्।।

tadadbhutamamanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ| yadviveśa mahābāhuṃ tattejaḥ puruṣottamam||

Verse 54

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः। कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल न वसुन्धरा।।

anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ| kṛṣṇena nihate caidye cacāla na vasundharā||

Verse 55

ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किञ्चन। अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम्।।

tataḥ kecinmahīpālā nābruvaṃstatra kiñcana| atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam||

Verse 56

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन्नमर्षिताः। अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः।।

hastairhastāgramapare pratyapiṃṣannamarṣitāḥ| apare daśanairoṣṭhānadaśankrodhamūrchitāḥ||

Verse 57

रहश्च केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः। केचिदेव सुसंरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन्।।

rahaśca kecidvārṣṇeyaṃ praśaśaṃsurnarādhipāḥ| kecideva susaṃrabdhā madhyasthāstvapare'bhavan||

Verse 58

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः। ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः। शशंसुर्निर्वृताः सर्वे दृष्ट्वा कृष्णस्य विक्रमम्।।

prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ| brāhmaṇāśca mahātmānaḥ pārthivāśca mahābalāḥ| śaśaṃsurnirvṛtāḥ sarve dṛṣṭvā kṛṣṇasya vikramam||

Verse 59

सदेवगन्धर्वगणा राजानो भुवि विश्रुताः। प्रणामं हि हृषीकेशे प्राकुर्वत महात्मनि।।

sadevagandharvagaṇā rājāno bhuvi viśrutāḥ| praṇāmaṃ hi hṛṣīkeśe prākurvata mahātmani||

Verse 60

ये त्वासुरगणाः पक्षाः सम्भूताः क्षत्रिया इह। ते निन्दन्ति हृषीकेशं दुरात्मानो गतायुषः।।

ye tvāsuragaṇāḥ pakṣāḥ sambhūtāḥ kṣatriyā iha| te nindanti hṛṣīkeśaṃ durātmāno gatāyuṣaḥ||

Verse 61

प्रजापतिगणा ये तु मध्यस्थाश्च महात्मनि। ब्रह्मर्षयश्च सिद्धाश्च गन्धर्वोरगचारणाः।।

prajāpatigaṇā ye tu madhyasthāśca mahātmani| brahmarṣayaśca siddhāśca gandharvoragacāraṇāḥ||

Verse 62

ते वै स्तुवन्ति गोविन्दं दिव्यैर्मङ्गलसंयुतैः। परस्परं च नृत्यन्ति गीतेन विविधेन च। उपतिष्ठन्ति गोविन्दं प्रीतियुक्ता महात्मनि।।

te vai stuvanti govindaṃ divyairmaṅgalasaṃyutaiḥ| parasparaṃ ca nṛtyanti gītena vividhena ca| upatiṣṭhanti govindaṃ prītiyuktā mahātmani||

Verse 63

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः। ब्राह्मणाश्चापि सुप्रीताः पाण्डवाश्च महाबलाः।।

prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ| brāhmaṇāścāpi suprītāḥ pāṇḍavāśca mahābalāḥ||

Verse 64

पाण्डवस्त्वब्रवीद्भातॄन्सत्कारेण महीपतिम्। दमघोषात्मजं शूरं संस्कारयत मा चिरम्।।

pāṇḍavastvabravīdbhātṝnsatkāreṇa mahīpatim| damaghoṣātmajaṃ śūraṃ saṃskārayata mā ciram||

Verse 65

कुरुराजवचः श्रुत्वा भ्रातरस्ते त्वरान्विताः। तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा।।

kururājavacaḥ śrutvā bhrātaraste tvarānvitāḥ| tathā ca kṛtavantaste bhrāturvai śāsanaṃ tadā||

Verse 66

चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रं तस्याज्ञया हरेः। अभ्यषिञ्चत तं पार्थः सहितैर्वसुधाधिपैः।।

cedīnāmādhipatye ca putraṃ tasyājñayā hareḥ| abhyaṣiñcata taṃ pārthaḥ sahitairvasudhādhipaiḥ||