Adhyaya 69

Verse 1

शिशुपाले सन्नद्धे सति उत्पातदर्शनेन युधिष्ठिरस्य प्रश्ने नारदेन तत्तदुत ्पातानां विशिष्य फलकथनम्।। वैशम्पायन उवाच।। ततो युद्धाय संनद्धं चेदिराजं युधिष्ठिरः। दृष्ट्वा मतिमतां श्रेष्ठो नारदं समुवाच ह।।

śiśupāle sannaddhe sati utpātadarśanena yudhiṣṭhirasya praśne nāradena tattaduta pātānāṃ viśiṣya phalakathanam|| vaiśampāyana uvāca|| tato yuddhāya saṃnaddhaṃ cedirājaṃ yudhiṣṭhiraḥ| dṛṣṭvā matimatāṃ śreṣṭho nāradaṃ samuvāca ha||

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच।। अन्तरिक्षे च भूमौ च तेऽस्त्यविदितं क्वचित्। यानि राजविनाशाय भौमानि च खगानि च।।

yudhiṣṭhira uvāca|| antarikṣe ca bhūmau ca te'styaviditaṃ kvacit| yāni rājavināśāya bhaumāni ca khagāni ca||

Verse 3

निमित्तानीह जायन्ते उत्पाताश्च पृथग्विधाः। एतदित्छामि कार्त्स्न्येन श्रोतुं त्वत्तो महामुने।।

nimittānīha jāyante utpātāśca pṛthagvidhāḥ| etaditchāmi kārtsnyena śrotuṃ tvatto mahāmune||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। इत्येवं मितमान्विप्रः कुरुराजस्य धीमतः। पृच्छतः सर्वमव्यग्रमाचचक्षे महायशाः।।

vaiśampāyana uvāca| ityevaṃ mitamānvipraḥ kururājasya dhīmataḥ| pṛcchataḥ sarvamavyagramācacakṣe mahāyaśāḥ||

Verse 5

नारद उवाच।। पराक्रमं च मार्गं च संनिपातं समुच्छ्रयम्। आरोहणं कुरुश्रेष्ठ अन्योन्यं प्रतिसर्पणम्।।

nārada uvāca|| parākramaṃ ca mārgaṃ ca saṃnipātaṃ samucchrayam| ārohaṇaṃ kuruśreṣṭha anyonyaṃ pratisarpaṇam||

Verse 6

पश्मीनां व्यतिसंसर्गं व्यायामं वृत्तिपीडनम्। दर्शनादर्शनं चैव अदृश्यानां च दर्शनम्।।

paśmīnāṃ vyatisaṃsargaṃ vyāyāmaṃ vṛttipīḍanam| darśanādarśanaṃ caiva adṛśyānāṃ ca darśanam||

Verse 7

हानिं वृद्धिं च ह्रासं च वर्णस्थानं बलाबलम्। सर्वमेतत्परीक्षेत ग्रहाणां ग्रहकोविदः।।

hāniṃ vṛddhiṃ ca hrāsaṃ ca varṇasthānaṃ balābalam| sarvametatparīkṣeta grahāṇāṃ grahakovidaḥ||

Verse 8

भौमाः पूर्वं प्रवर्तन्ते खेचराश्च ततः परम्। उत्पद्यन्ते च लोकेऽस्मिन्नुत्पाता देवनिर्मिताः।।

bhaumāḥ pūrvaṃ pravartante khecarāśca tataḥ param| utpadyante ca loke'sminnutpātā devanirmitāḥ||

Verse 9

यदा तु सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते। अपरेण गते सूर्ये तत्पराभवलक्षणम्।।

yadā tu sarvabhūtānāṃ chāyā na parivartate| apareṇa gate sūrye tatparābhavalakṣaṇam||

Verse 10

अच्छाये विमलच्छाया प्रतिच्छायेव दृश्यते। यत्र चैत्यकवृक्षाणां तत्र विद्यान्महद्भयम्।।

acchāye vimalacchāyā praticchāyeva dṛśyate| yatra caityakavṛkṣāṇāṃ tatra vidyānmahadbhayam||

Verse 11

शीर्णपर्णप्रवालाश्च शुष्कपर्णाश्च चैत्यकाः। अपभ्रष्टप्रवालाश्च तत्राभावं विनिर्दिशेत्।।

śīrṇaparṇapravālāśca śuṣkaparṇāśca caityakāḥ| apabhraṣṭapravālāśca tatrābhāvaṃ vinirdiśet||

Verse 12

स्निग्धपर्णप्रवालाश्च दृश्यन्ते यत्र चैत्यकाः। ईहमानाश्च वृक्षाश्च भावस्तत्र न संशयटः।।

snigdhaparṇapravālāśca dṛśyante yatra caityakāḥ| īhamānāśca vṛkṣāśca bhāvastatra na saṃśayaṭaḥ||

Verse 13

पुष्पे पुष्पं प्रजायेत फले वा फलमाश्रितम्। राजा वा राजमात्रो वा मरणायोपपद्यते।।

puṣpe puṣpaṃ prajāyeta phale vā phalamāśritam| rājā vā rājamātro vā maraṇāyopapadyate||

Verse 14

प्रावृट्छरदि हेमन्ते वसन्ते वापि सर्वशः। आकालिकं पुष्पफलं राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत्।।

prāvṛṭcharadi hemante vasante vāpi sarvaśaḥ| ākālikaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet||

Verse 15

नदीनां स्त्रोतसोऽकाले द्योतयन्ति महाभयम्। वनस्पतिः पूज्यमानः पूजितोऽपूजितोऽपि वा।।

nadīnāṃ strotaso'kāle dyotayanti mahābhayam| vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito'pūjito'pi vā||

Verse 16

यदा भज्येत वातेन भिद्यते नमितोऽपि वा। अग्निवायुभयं विद्याच्छ्रेष्ठो वापि विनश्यति।।

yadā bhajyeta vātena bhidyate namito'pi vā| agnivāyubhayaṃ vidyācchreṣṭho vāpi vinaśyati||

Verse 17

दिशः सर्वाश्च दीप्यन्ते जायन्ते राजविभ्रमाः। भिद्यमानो यदा वृक्षो निनदेच्चापि पातितः। सह राष्ट्रं च पतितं नतं वृक्षं प्रपातयेत्।।

diśaḥ sarvāśca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ| bhidyamāno yadā vṛkṣo ninadeccāpi pātitaḥ| saha rāṣṭraṃ ca patitaṃ nataṃ vṛkṣaṃ prapātayet||

Verse 18

अथैनं छेदयेत्कश्चित्प्रतिक्रुद्धो वनस्पतिः। छेत्ता भेत्ता पतिश्चैव क्षिप्रमेव नशिष्यति।।

athainaṃ chedayetkaścitpratikruddho vanaspatiḥ| chettā bhettā patiścaiva kṣiprameva naśiṣyati||

Verse 19

देवतानां च पतनं मष्टपानां च पातनम्। अचलानां प्रकम्पश्च तत्पराभवलक्षणम्।।

devatānāṃ ca patanaṃ maṣṭapānāṃ ca pātanam| acalānāṃ prakampaśca tatparābhavalakṣaṇam||

Verse 20

निशि चेन्द्रधनुर्दृष्टं ततोपि च महद्भयम्। तद्द्रष्टरेव भीतिः स्यान्नान्येषां भरतर्षभ।।

niśi cendradhanurdṛṣṭaṃ tatopi ca mahadbhayam| taddraṣṭareva bhītiḥ syānnānyeṣāṃ bharatarṣabha||

Verse 21

रात्राविन्द्रधनुर्दृष्ट्वा तद्राष्ट्रं परिवर्जयेत्।।

rātrāvindradhanurdṛṣṭvā tadrāṣṭraṃ parivarjayet||

Verse 22

अर्चा यत्र प्रनृत्यन्त नदन्ति च हसन्ति च। उन्मीलन्ति निमीलन्ति राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत्।।

arcā yatra pranṛtyanta nadanti ca hasanti ca| unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet||

Verse 23

शिला यदि प्रसिञ्चन्ति स्नेहांश्चोदकसम्भवान्। अन्यद्वा विकृतं किञ्चित्तद्भयस्य निदर्शनम्।।

śilā yadi prasiñcanti snehāṃścodakasambhavān| anyadvā vikṛtaṃ kiñcittadbhayasya nidarśanam||

Verse 24

म्रियन्ते वा महामात्रा राजा सपरिवारकः। पुरस्य या भवेद्व्याधी राष्ट्रे देशे च विभ्रमाः।।

mriyante vā mahāmātrā rājā saparivārakaḥ| purasya yā bhavedvyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramāḥ||

Verse 25

देवतानां यदाऽऽवासे राज्ञां वा यत्र वेश्मनि। भाण्डागारायुधागारे निविशेत यदा मधु।।

devatānāṃ yadā''vāse rājñāṃ vā yatra veśmani| bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu||

Verse 26

सर्वं तदा भवेत्स्थानं हन्यमानं बलीयसा। आगन्तुकं भयं तत्र भवेदित्येव निर्दिशेत्।।

sarvaṃ tadā bhavetsthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā| āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhavedityeva nirdiśet||

Verse 27

पादपश्चैव यो यत्र रक्तं स्रवति शोणितम्। दन्ताग्रात्कुञ्जरो वापि शृङ्गाद्वा वृषभस्तथा।।

pādapaścaiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam| dantāgrātkuñjaro vāpi śṛṅgādvā vṛṣabhastathā||

Verse 28

पादपाद्राष्ट्रिविभ्रंशः कुञ्जराद्राजविभ्रमः। गोब्राह्मणविनाशः स्याद्वृवभस्येति निर्दिशेत्।।

pādapādrāṣṭrivibhraṃśaḥ kuñjarādrājavibhramaḥ| gobrāhmaṇavināśaḥ syādvṛvabhasyeti nirdiśet||

Verse 29

छत्रं नरपतेर्यत्र निपतेत्पृथिवीतले। सराष्ट्रो नृपती राजन्क्षिप्रमेव विनश्यति।।

chatraṃ narapateryatra nipatetpṛthivītale| sarāṣṭro nṛpatī rājankṣiprameva vinaśyati||

Verse 30

देवागारेषु वा यत्र राज्ञो वा यत्र वेश्मनि। विकृतं यदि दृश्येत नागावासेषु वा पुनः।।

devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani| vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ||

Verse 31

तस्य देशस्य पीडा स्याद्राज्ञो जनपदस्य वा। अनावृष्टिभयं घोरमतिदुर्भिक्षमादिशेत्।।

tasya deśasya pīḍā syādrājño janapadasya vā| anāvṛṣṭibhayaṃ ghoramatidurbhikṣamādiśet||

Verse 32

अर्चाया बाहुभङ्गेन गृहस्थानां भयं भवेत्। भग्ने प्रहरणे विद्यात्सेनापतिविनाशनम्।।

arcāyā bāhubhaṅgena gṛhasthānāṃ bhayaṃ bhavet| bhagne praharaṇe vidyātsenāpativināśanam||

Verse 33

आगन्तुका तु प्रतिमा स्थानं यत्र न विन्दति। जभ्यन्तरेण षण्मासाद्राजा त्यजति तत्पुरम्।।

āgantukā tu pratimā sthānaṃ yatra na vindati| jabhyantareṇa ṣaṇmāsādrājā tyajati tatpuram||

Verse 34

प्रदीर्यते मही यत्र विनदत्यपि पात्यते। म्रियते तत्र राजा च तत्र राष्ट्रं विनश्यति।।

pradīryate mahī yatra vinadatyapi pātyate| mriyate tatra rājā ca tatra rāṣṭraṃ vinaśyati||

Verse 35

एणीपदान्वा सर्पान्वा डुण्डुभानथ दीप्यकान्। मण्डूको ग्रसते यत्र तत्र राजा विनश्यति।।

eṇīpadānvā sarpānvā ḍuṇḍubhānatha dīpyakān| maṇḍūko grasate yatra tatra rājā vinaśyati||

Verse 36

अभिन्नं वाप्यपक्वं वा यत्रान्नमुपचीयते। जीर्यन्ते वा म्रियन्ते वा तदन्नं नोपभुञ्जते।।

abhinnaṃ vāpyapakvaṃ vā yatrānnamupacīyate| jīryante vā mriyante vā tadannaṃ nopabhuñjate||

Verse 37

उदपाने च यत्रापो विवर्धन्ते युधिष्ठिर। स्थावरेषु प्रवर्तन्ते निर्गच्छेन्न पुनस्ततः।।

udapāne ca yatrāpo vivardhante yudhiṣṭhira| sthāvareṣu pravartante nirgacchenna punastataḥ||

Verse 38

अपादं वा त्रिपादं वा द्विशीर्षं वा चतुर्भुजम्। स्त्रियो यत्र प्रसूयन्ते ब्रूयात्तत्र पराभवम्।।

apādaṃ vā tripādaṃ vā dviśīrṣaṃ vā caturbhujam| striyo yatra prasūyante brūyāttatra parābhavam||

Verse 39

अजैडकाः स्त्रियो गावो ये चान्ये च वियोनयः। विकृतानि प्रजायन्ते तत्र तत्र पराभवः।।

ajaiḍakāḥ striyo gāvo ye cānye ca viyonayaḥ| vikṛtāni prajāyante tatra tatra parābhavaḥ||

Verse 40

नदी यत्र प्रतिस्रोता आवहेत्कलुषोदकम्। दिशश्च न प्रकाशन्ते तत्पराभवलक्षणम्।।

nadī yatra pratisrotā āvahetkaluṣodakam| diśaśca na prakāśante tatparābhavalakṣaṇam||

Verse 41

एतानि च निमित्तानि यानि चान्यानि भारत। केशवादेव जायन्ते भौमानि च खगानि च।।

etāni ca nimittāni yāni cānyāni bhārata| keśavādeva jāyante bhaumāni ca khagāni ca||

Verse 42

चन्द्रादित्यौ ग्रहाश्चैव नक्षत्राणि च भारत। वायुरग्निस्तथा चापः पृथिवी च जनार्दनात्।।

candrādityau grahāścaiva nakṣatrāṇi ca bhārata| vāyuragnistathā cāpaḥ pṛthivī ca janārdanāt||

Verse 43

यस्य देशस्य हानिं वा वृद्धिं वा कर्तुमिच्छति। तस्मिन्देशे निमित्तानि तानि तानि करोत्ययम्।।

yasya deśasya hāniṃ vā vṛddhiṃ vā kartumicchati| tasmindeśe nimittāni tāni tāni karotyayam||

Verse 44

सोसौ चेदिपतेस्तात विनाशं समुपस्थितम्। निवेदयति गोविन्दः स्वैरुपायैर्न संशयः।।

sosau cedipatestāta vināśaṃ samupasthitam| nivedayati govindaḥ svairupāyairna saṃśayaḥ||

Verse 45

इयं प्रचलिता भूमिरशिवा वान्ति मारुताः। राहुश्चाप्यपतत्सोममपर्वणि विशाम्पते।।

iyaṃ pracalitā bhūmiraśivā vānti mārutāḥ| rāhuścāpyapatatsomamaparvaṇi viśāmpate||

Verse 46

सनिर्घाताः पतन्त्युल्कास्तमः सञ्जायते भृशम्। चेदिराजविनाशाय हरिरेष विजृम्भते।।

sanirghātāḥ patantyulkāstamaḥ sañjāyate bhṛśam| cedirājavināśāya harireṣa vijṛmbhate||

Verse 47

वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्त्वा तु देवर्षिर्नारदो विरराम ह। ताभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते।

vaiśampāyana uvāca|| evamuktvā tu devarṣirnārado virarāma ha| tābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ tasminyuddha upasthite|

Verse 48

ददृशुर्भूमिपालास्ते घोरानौत्पातिकान्बहून्।। तत्र वै दृश्यमानानां दिक्षु सर्वासु भारत।

dadṛśurbhūmipālāste ghorānautpātikānbahūn|| tatra vai dṛśyamānānāṃ dikṣu sarvāsu bhārata|

Verse 49

अश्रूयन्त तदा राजञ्छिवानामशिवा रवाः।। ररास च मही कृत्स्ना सवृक्षवनपर्वता।

aśrūyanta tadā rājañchivānāmaśivā ravāḥ|| rarāsa ca mahī kṛtsnā savṛkṣavanaparvatā|

Verse 50

अपर्वणि च मध्याह्ने मूर्यं स्वर्भानुरग्रसत्।। ध्वजाग्रे चेदिराजस्य सर्वरत्नपरिष्कृते।

aparvaṇi ca madhyāhne mūryaṃ svarbhānuragrasat|| dhvajāgre cedirājasya sarvaratnapariṣkṛte|

Verse 51

अपतत्खाच्च्युतो गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डः परन्तप।। आरण्यैः सहसा हृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः।

apatatkhāccyuto gṛdhrastīkṣṇatuṇḍaḥ parantapa|| āraṇyaiḥ sahasā hṛṣṭā grāmyāśca mṛgapakṣiṇaḥ|

Verse 52

चुक्रुशुर्भैरवं तत्र तस्मिन्युद्ध उपस्थिते।। एवमादिनि घोराणि भौमानि च स्वगानि च।

cukruśurbhairavaṃ tatra tasminyuddha upasthite|| evamādini ghorāṇi bhaumāni ca svagāni ca|

Verse 53

औत्पातिकान्यदृश्यन्त सङ्क्रुद्धे शार्ङ्गधन्वनि।।

autpātikānyadṛśyanta saṅkruddhe śārṅgadhanvani||