Adhyaya 68

Verse 1

भीष्मवाक्यात्कुपितेन शशुपालेन राज्ञः सज्ञाह्य युयुत्सया कृष्णस्याह्वानम् ।। 1।। कृष्णेन स्वस्मिन् शिशुपालकृतापराधान्विश्राव्य विभीषितानां राज्ञां पलायनम ्।। 2।। अपगतेषु राजसु शिशुपालस्य एकाकिनः कृष्णं प्रति युद्धाय गमनम्।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। वचः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमः। युयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह।।

bhīṣmavākyātkupitena śaśupālena rājñaḥ sajñāhya yuyutsayā kṛṣṇasyāhvānam || 1|| kṛṣṇena svasmin śiśupālakṛtāparādhānviśrāvya vibhīṣitānāṃ rājñāṃ palāyanama || 2|| apagateṣu rājasu śiśupālasya ekākinaḥ kṛṣṇaṃ prati yuddhāya gamanam|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| vacaḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍuruvikramaḥ| yuyutsurvāsudevena vāsudevamuvāca ha||

Verse 2

आह्वये त्वां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दन। यावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः।।

āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana| yāvadadya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ||

Verse 3

सह त्वया हि मे वध्याः सर्वथा कृष्ण पाण्डवाः। नृपतीन्समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः।।

saha tvayā hi me vadhyāḥ sarvathā kṛṣṇa pāṇḍavāḥ| nṛpatīnsamatikramya yairarājā tvamarcitaḥ||

Verse 4

ये त्वां दासमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम्। अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिः।।

ye tvāṃ dāsamarājānaṃ bālyādarcanti durmatim| anarhamarhavatkṛṣṇa vadhyāsta iti me matiḥ||

Verse 5

इत्युक्त्वा राजशार्दूल शार्दूल इव नादयन्। पश्यतां सर्वभूतानां शिशुपालः प्रतापवान्।।

ityuktvā rājaśārdūla śārdūla iva nādayan| paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ śiśupālaḥ pratāpavān||

Verse 6

स रणायैव सङ्क्रुद्धः सन्नद्धः सर्वराजभिः। सुनीथः प्रययौ क्षिप्रं पार्थयज्ञजिघांसया।।

sa raṇāyaiva saṅkruddhaḥ sannaddhaḥ sarvarājabhiḥ| sunīthaḥ prayayau kṣipraṃ pārthayajñajighāṃsayā||

Verse 7

ततश्चक्रगदापाणिः केशवः केशिहा हरिः। सध्वजं रथमास्थाय दारुकेण सुसत्कृतम्। भीष्मेण दत्तहस्तोऽसावारुहोह रथोत्तमम्।।

tataścakragadāpāṇiḥ keśavaḥ keśihā hariḥ| sadhvajaṃ rathamāsthāya dārukeṇa susatkṛtam| bhīṣmeṇa dattahasto'sāvāruhoha rathottamam||

Verse 8

तेन पापस्वभावेन कोपितान्सर्वपार्थिवान्। आससाद रणे कृष्णः सज्जितैकरथः स्थितः।।

tena pāpasvabhāvena kopitānsarvapārthivān| āsasāda raṇe kṛṣṇaḥ sajjitaikarathaḥ sthitaḥ||

Verse 9

ततः पुष्करपत्राक्षं तार्क्ष्यध्वजरथे स्थितम्। दिवाकरमिवोद्यन्तं ददृशुः सर्वपार्थिवाः।।

tataḥ puṣkarapatrākṣaṃ tārkṣyadhvajarathe sthitam| divākaramivodyantaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ||

Verse 10

आरोपयन्तं ज्यां कृष्णं प्रतपन्तमिवौजसा। स्थितं पुष्परथे दिव्ये पुष्पकेतुमिवापरम्।।

āropayantaṃ jyāṃ kṛṣṇaṃ pratapantamivaujasā| sthitaṃ puṣparathe divye puṣpaketumivāparam||

Verse 11

दृष्ट्वा कृष्णं तथा यान्तं प्रतपन्तमिवौजसा। यथार्हं केशवे वृत्तिमवशाः प्रतिपेदिरे।।

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tathā yāntaṃ pratapantamivaujasā| yathārhaṃ keśave vṛttimavaśāḥ pratipedire||

Verse 12

तानुवाच महाबाहुर्महाऽसुरनिबर्हणः। वृष्णिवीरस्तदा राजन्सान्त्वयन्परवीरहा।।

tānuvāca mahābāhurmahā'suranibarhaṇaḥ| vṛṣṇivīrastadā rājansāntvayanparavīrahā||

Verse 13

श्रीभगवानुवाच।। अपेत सबलाः सर्व आस्वस्ता मम शासनात्। मा दृष्टो दूषयेत्पाप एष वः सर्वपार्थिपाः।।

śrībhagavānuvāca|| apeta sabalāḥ sarva āsvastā mama śāsanāt| mā dṛṣṭo dūṣayetpāpa eṣa vaḥ sarvapārthipāḥ||

Verse 14

एष नः शत्रुरत्यन्तमेष वृष्णिविमर्दनः। सात्वतां सात्वतीपुत्रो वैरं चरति शाश्वतम्।।

eṣa naḥ śatruratyantameṣa vṛṣṇivimardanaḥ| sātvatāṃ sātvatīputro vairaṃ carati śāśvatam||

Verse 15

प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माञ्ज्ञात्वा नृशंसकृत्। अदहद्द्वारकामेष स्वस्त्रीयः सन्नराधिपाः।।

prāgjyotiṣapuraṃ yātānasmāñjñātvā nṛśaṃsakṛt| adahaddvārakāmeṣa svastrīyaḥ sannarādhipāḥ||

Verse 16

क्रीडतो भोजराजस्य एव रैवतके गिरौ। हत्वा बध्वा च तान्सार्वानुपायात्स्वपुरं पुरा।।

krīḍato bhojarājasya eva raivatake girau| hatvā badhvā ca tānsārvānupāyātsvapuraṃ purā||

Verse 17

अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम्। पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत्पापनिश्चयः।।

aśvamedhe hayaṃ medhyamutsṛṣṭaṃ rakṣibhirvṛtam| piturme yajñavighnārthamaharatpāpaniścayaḥ||

Verse 18

सौवीरान्प्रतियातां च बभ्रोरेष तपस्विनः। भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम्।।

sauvīrānpratiyātāṃ ca babhroreṣa tapasvinaḥ| bhāryāmabhyaharanmohādakāmāṃ tāmito gatām||

Verse 19

एष मायाप्रतिच्छन्नः कारूशार्थे तपस्विनीम्। जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत्।।

eṣa māyāpraticchannaḥ kārūśārthe tapasvinīm| jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt||

Verse 20

वृष्णिदारान्विलाप्यैव हत्वा च कुकुरान्धकान्। पापाबुद्धिरुपातिष्ठत्स प्रविश्य ससम्भ्रमम्।।

vṛṣṇidārānvilāpyaiva hatvā ca kukurāndhakān| pāpābuddhirupātiṣṭhatsa praviśya sasambhramam||

Verse 21

विशालराज्ञो दुहितां मम पित्रा वृतां सतीम्। अनेन कृत्वा सन्धानं करूशेन जिगीषया।।

viśālarājño duhitāṃ mama pitrā vṛtāṃ satīm| anena kṛtvā sandhānaṃ karūśena jigīṣayā||

Verse 22

जरासन्धं समाश्रित्य कृतवान्विप्रियाणि मे। तानि सर्वाणि सङ्ख्यातुं न शक्नोमि नराधिपाः।।

jarāsandhaṃ samāśritya kṛtavānvipriyāṇi me| tāni sarvāṇi saṅkhyātuṃ na śaknomi narādhipāḥ||

Verse 23

एवमेतदपर्यन्तमेष वृष्णिषु किल्बिषी। अस्माकमयमारम्भांश्चकार परभानृजुः।।

evametadaparyantameṣa vṛṣṇiṣu kilbiṣī| asmākamayamārambhāṃścakāra parabhānṛjuḥ||

Verse 24

शतं क्षन्तव्यमस्माभिर्वधार्हाणां किलागसाम्। बद्धोऽस्मि समयैर्घोरैर्मातुरस्यैव सङ्गरे।।

śataṃ kṣantavyamasmābhirvadhārhāṇāṃ kilāgasām| baddho'smi samayairghorairmāturasyaiva saṅgare||

Verse 25

तत्तथा शतमस्माकं क्षान्तं क्षयकरं मया। द्वौ तु मे वधकालेऽस्मिन्न क्षन्तव्यौ कथञ्चन।।

tattathā śatamasmākaṃ kṣāntaṃ kṣayakaraṃ mayā| dvau tu me vadhakāle'sminna kṣantavyau kathañcana||

Verse 26

यज्ञविघ्नकरं हन्यां पाण्डवानां च दुर्हृदम्। इति मे वर्तते भावस्तमतीयां कथं न्वहम्।।

yajñavighnakaraṃ hanyāṃ pāṇḍavānāṃ ca durhṛdam| iti me vartate bhāvastamatīyāṃ kathaṃ nvaham||

Verse 27

पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम्। दिष्ट्या हीदं सर्वराज्ञां सन्निधावद्य वर्तते।।

pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahanmarṣayāmyaham| diṣṭyā hīdaṃ sarvarājñāṃ sannidhāvadya vartate||

Verse 28

पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम्। कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत।।

paśyanti hi bhavanto'dya mayyatīva vyatikramam| kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata||

Verse 29

इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम्। अवलेपाद्वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले।।

imaṃ tvasya na śakṣyāmi kṣantumadya vyatikramam| avalepādvadhārhasya samagre rājamaṇḍale||

Verse 30

रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनाऽऽसीन्मुमूर्षतः। न च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो वेदश्रुतीमिव।।

rukmiṇyāmasya mūḍhasya prārthanā''sīnmumūrṣataḥ| na ca tāṃ prāptavānmūḍhaḥ śūdro vedaśrutīmiva||

Verse 31

वैशम्पायन उवाच।। एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः। गर्हणं शिशुपालस्य वासुदेवेन विश्रुतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि अष्टषष्टितमोऽध्यायः।। 68।।

vaiśampāyana uvāca|| evamādi tataḥ sarve sahitāste narādhipāḥ| garhaṇaṃ śiśupālasya vāsudevena viśrutaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi śiśupālavadhaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 68||

Verse 32

वासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन्। रथोपस्थे धनुष्मन्तं शरान्सन्दधतं रुषा।।

vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan| rathopasthe dhanuṣmantaṃ śarānsandadhataṃ ruṣā||

Verse 33

श्रुत्वाऽपि च विलोक्याशु दुद्रुवुः सर्वपार्थिवाः। विहाय परमोद्विग्नाश्चेदिराजं चमूमुखे।।

śrutvā'pi ca vilokyāśu dudruvuḥ sarvapārthivāḥ| vihāya paramodvignāścedirājaṃ camūmukhe||

Verse 34

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान्। जहास स्वनवद्धासं वाक्यं चेदमुवाच ह।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān| jahāsa svanavaddhāsaṃ vākyaṃ cedamuvāca ha||

Verse 35

मत्पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन्। विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम्।।

matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan| viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham||

Verse 36

मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत्। अन्यपूर्वा स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधूसूदन।।

manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet| anyapūrvā striyaṃ jātu tvadanyo madhūsūdana||

Verse 37

क्षमा वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम। क्रुद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यते।।

kṣamā vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama| kruddhādvāpi prasannādvā kiṃ me tvatto bhaviṣyate||

Verse 38

वैशम्पायन उवाच।। स तांस्तु विद्रुतान्सर्वान्साश्वपत्तिरथद्विपान्। कृष्णतेजोहतान्सर्वान्समीक्ष्य वसुधाधिपान्।।

vaiśampāyana uvāca|| sa tāṃstu vidrutānsarvānsāśvapattirathadvipān| kṛṣṇatejohatānsarvānsamīkṣya vasudhādhipān||

Verse 39

शिशुपालो रथेनैकः प्रत्युपायात्स केशवम्। रुषा ताम्रेक्षणो राजञ्छलभः पावकं यथा।।

śiśupālo rathenaikaḥ pratyupāyātsa keśavam| ruṣā tāmrekṣaṇo rājañchalabhaḥ pāvakaṃ yathā||