Adhyaya 67

Verse 1

शिशुपालेन राज्ञां प्रशंसनपूर्वकं गर्हितेन भीष्मेण राज्ञां तिरस्करणादिकम्।। 1।। भीष्म उवाच।। नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यया त्वाह्वयतेऽच्युतम्। नूनमेव जगद्भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः।

śiśupālena rājñāṃ praśaṃsanapūrvakaṃ garhitena bhīṣmeṇa rājñāṃ tiraskaraṇādikam|| 1|| bhīṣma uvāca|| naiṣā cedipaterbuddhiryayā tvāhvayate'cyutam| nūnameva jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ|

Verse 2

को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हति पार्थिवः। क्षेप्तुं कालपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः।।

ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāvarhati pārthivaḥ| kṣeptuṃ kālaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ||

Verse 3

एष ह्यस्य महाबाहुस्तेर्जोशश्च हरेर्ध्रुवम्। तमेव पुनरादातुं कुरुतेऽत्र मतिं हरिः।।

eṣa hyasya mahābāhusterjośaśca harerdhruvam| tameva punarādātuṃ kurute'tra matiṃ hariḥ||

Verse 4

येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट्। गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वानस्मानचिन्तयन्।।

yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ| garjatyatīva durbuddhiḥ sarvānasmānacintayan||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच।। ततो न ममृषे चैद्यस्तद्भीष्मवचनं तदा। उवाच चैन सङ्क्रुद्धः पुनर्भीष्ममथोत्तरम्।।

vaiśampāyana uvāca|| tato na mamṛṣe caidyastadbhīṣmavacanaṃ tadā| uvāca caina saṅkruddhaḥ punarbhīṣmamathottaram||

Verse 6

शिशुपाल उवाच।। द्विषतां नोऽस्तु भीष्मैष प्रभावः केशवस्य यः। यस्य संस्तववक्ता त्वं बन्दिवत्सततोत्थितः।।

śiśupāla uvāca|| dviṣatāṃ no'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ| yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivatsatatotthitaḥ||

Verse 7

संस्तवे चमनो भीष्म परेषां रमते यदि। तदा संस्तुहि राज्ञस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम्।।

saṃstave camano bhīṣma pareṣāṃ ramate yadi| tadā saṃstuhi rājñastvamimaṃ hitvā janārdanam||

Verse 8

दरदं स्तुहि बाह्लीकमिमं पार्थिवसत्तमम्। जायमानेन येनेयभवद्दारिता मही।।

daradaṃ stuhi bāhlīkamimaṃ pārthivasattamam| jāyamānena yeneyabhavaddāritā mahī||

Verse 9

वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले। स्तुहि कर्णमिमं भीष्म महाचापविकर्षणम्।।

vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale| stuhi karṇamimaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam||

Verse 10

यस्येमे कुण्डले दिव्ये सहजे देवनिर्मिते। कवचं च महाबाहो बालार्कसदृशप्रभम्।।

yasyeme kuṇḍale divye sahaje devanirmite| kavacaṃ ca mahābāho bālārkasadṛśaprabham||

Verse 11

वासवप्रतिमो येन जरासन्धोऽतिदुर्जयः। विजितो बाहुयुद्धेन देहभेदं च लम्भितः।।

vāsavapratimo yena jarāsandho'tidurjayaḥ| vijito bāhuyuddhena dehabhedaṃ ca lambhitaḥ||

Verse 12

द्रोणं द्रौणिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ। स्तुहि स्तुत्यावुभौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ।।

droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau| stuhi stutyāvubhau bhīṣma satataṃ dvijasattamau||

Verse 13

ययोरन्यतरो भीष्म सङ्क्रुद्धः सचराचराम्। इमां वसुमतीं कुर्यान्निः शेषामिति मे मतिः।।

yayoranyataro bhīṣma saṅkruddhaḥ sacarācarām| imāṃ vasumatīṃ kuryānniḥ śeṣāmiti me matiḥ||

Verse 14

द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम्। नाश्वत्थाम्नः समं भीष्म न च तौ स्तोतुमिच्छसि।।

droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam| nāśvatthāmnaḥ samaṃ bhīṣma na ca tau stotumicchasi||

Verse 15

पृथिव्यां सागरान्तायां यो वैप्रतिसमो भवेत्। दुर्योधनं त्वं राजेन्द्रमतिक्रम्य महाभुजम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः।। 67 ।।

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yo vaipratisamo bhavet| duryodhanaṃ tvaṃ rājendramatikramya mahābhujam|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi śiśupālavadhaparvaṇi saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 67 ||

Verse 16

जयद्रथं च राजानं कृतास्त्रं दृढविक्रमम्। द्रुमं किम्पुरुषाचार्यं लोके प्रथितविक्रमम्। अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्।।

jayadrathaṃ ca rājānaṃ kṛtāstraṃ dṛḍhavikramam| drumaṃ kimpuruṣācāryaṃ loke prathitavikramam| atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam||

Verse 17

वृद्धं च भरताचार्यं तथा शारद्वतं कृपम्। अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्।।

vṛddhaṃ ca bharatācāryaṃ tathā śāradvataṃ kṛpam| atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam||

Verse 18

धनुर्धराणां प्रवरं रुक्मिणं पुरुषोत्तमम्। अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्।।

dhanurdharāṇāṃ pravaraṃ rukmiṇaṃ puruṣottamam| atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam||

Verse 19

भीष्मकं च महावीर्यं दन्तवक्त्रं च भूमिपम्। भगदत्तं यूपकेथु जयत्सेनं च मागधम्।।

bhīṣmakaṃ ca mahāvīryaṃ dantavaktraṃ ca bhūmipam| bhagadattaṃ yūpakethu jayatsenaṃ ca māgadham||

Verse 20

विराटद्रुपदौ चोभौ शकुनिं च बहद्बलम्। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पाण्ड्यं श्वेतमथोत्तमम्।।

virāṭadrupadau cobhau śakuniṃ ca bahadbalam| vindānuvindāvāvantyau pāṇḍyaṃ śvetamathottamam||

Verse 21

शङ्खं च सुमहाभागं वृषसेनं च मानिनम्। एकलव्यं च विक्रान्तं कालिङ्गं च महारथम्।।

śaṅkhaṃ ca sumahābhāgaṃ vṛṣasenaṃ ca māninam| ekalavyaṃ ca vikrāntaṃ kāliṅgaṃ ca mahāratham||

Verse 22

अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंसति केशवम्। शल्यादीनपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान्। स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म वसुधाधिपान्।

atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsati keśavam| śalyādīnapi kasmāttvaṃ na stauṣi vasudhādhipān| stavāya yadi te buddhirvartate bhīṣma vasudhādhipān|

Verse 23

किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप। पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम्।।

kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yadvṛddhānāṃ tvayā nṛpa| purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām||

Verse 24

आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः। अनाचरितमार्याणामिति ते भीष्म न श्रुतम्।।

ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ| anācaritamāryāṇāmiti te bhīṣma na śrutam||

Verse 25

यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः। केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते।।

yadastavyamimaṃ śaśvanmohātsaṃstauṣi bhaktitaḥ| keśavaṃ tacca te bhīṣma na kaścidanumanyate||

Verse 26

कथं भोजस्य पुरुषे वत्सपाले दुरात्मनि। समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया।।

kathaṃ bhojasya puruṣe vatsapāle durātmani| samāveśayase sarvaṃ jagatkevalakāmyayā||

Verse 27

अथ चैषा न ते बुद्धिः प्रकृतिं याति भारत। मयैव कथितं पूर्वं कुलिङ्गशकुनिर्यथा।। वैप्रतिसमः विगतः प्रतिसमो यस्य स तथा। स्वार्थे तद्धितः। अतुल इत्यर्थः।।

atha caiṣā na te buddhiḥ prakṛtiṃ yāti bhārata| mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ kuliṅgaśakuniryathā|| vaipratisamaḥ vigataḥ pratisamo yasya sa tathā| svārthe taddhitaḥ| atula ityarthaḥ||

Verse 28

कुलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे। भी तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिताः।।

kuliṅgaśakunirnāma pārśve himavataḥ pare| bhī tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante'rthavigarhitāḥ||

Verse 29

मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल। साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते।।

mā sāhasamitīdaṃ sā satataṃ vāśate kila| sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate||

Verse 30

सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः। दन्तान्तरविलग्नं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना।।

sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhātsiṃhasya khādataḥ| dantāntaravilagnaṃ yattadādatte'lpacetanā||

Verse 31

इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम्। तद्वत्त्वमप्यधर्मिष्ठ सदा वाचः प्रभाषसे।।

icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvatyasaṃśayam| tadvattvamapyadharmiṣṭha sadā vācaḥ prabhāṣase||

Verse 32

इच्छतां भूमिपालानां भीष्म जीवस्यसंशयम्। लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समः।।

icchatāṃ bhūmipālānāṃ bhīṣma jīvasyasaṃśayam| lokavidviṣṭakarmā hi nānyo'sti bhavatā samaḥ||

Verse 33

वैशम्पायन उवाच।। ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः। उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः।।

vaiśampāyana uvāca|| tataścedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ| uvācedaṃ vaco rājaṃścedirājasya śṛṇvataḥ||

Verse 34

इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम्। सोऽहं न गणयाम्येतांस्तृणेनापि नराधिपान्।।

icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmyeṣāṃ mahīkṣitām| so'haṃ na gaṇayāmyetāṃstṛṇenāpi narādhipān||

Verse 35

एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः सञ्चुक्रुशुर्नृपाः। केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे।।

evamukte tu bhīṣmeṇa tataḥ sañcukruśurnṛpāḥ| kecijjahṛṣire tatra kecidbhīṣmaṃ jagarhire||

Verse 36

केचिदूचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य यद्वचः। पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मोऽर्हति क्षमाम्।।

kecidūcurmaheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya yadvacaḥ| pāpo'valipto vṛddhaśca nāyaṃ bhīṣmo'rhati kṣamām||

Verse 37

हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपाः। सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना।। कुलिङ्गशकुनिरिति स्त्रीपक्षिविशेषः।।

hanyatāṃ durmatirbhīṣmaḥ paśuvatsādhvayaṃ nṛpāḥ| sarvaiḥ sametya saṃrabdhairdahyatāṃ vā kaṭāgninā|| kuliṅgaśakuniriti strīpakṣiviśeṣaḥ||

Verse 38

इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः। उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान्।।

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ| uvāca matimānbhīṣmastāneva vasudhādhipān||

Verse 39

उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये। यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः।।

uktasyoktasya nehāntamahaṃ samupalakṣaye| yattu vakṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ||

Verse 40

पशुवद्घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना। क्रियतां मूर्ध्नि वो न्यस्तं मयेदं सकलं पदम्।।

paśuvadghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā| kriyatāṃ mūrdhni vo nyastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padam||

Verse 41

एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः। यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम्।।

eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito'smābhiracyutaḥ| yasya vastvarate buddhirmaraṇāya sa mādhavam||

Verse 42

कृष्णमाह्वयतामद्य युद्धे चक्रगदाधरम्। यादवस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः।।

kṛṣṇamāhvayatāmadya yuddhe cakragadādharam| yādavasyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ||