Adhyaya 66

Verse 1

भीष्मेण शिशुपालवृत्तान्तकथनपूर्वकं स्वेन भीमनिषेधने स्वाभिप्रायाविष्करणम्।। 1।। भीष्म उवाच।। चेदिराजकुले जातख्यक्ष एष चतुर्भुजः। रासभारावसदृशं ररास च ननाद च।।

bhīṣmeṇa śiśupālavṛttāntakathanapūrvakaṃ svena bhīmaniṣedhane svābhiprāyāviṣkaraṇam|| 1|| bhīṣma uvāca|| cedirājakule jātakhyakṣa eṣa caturbhujaḥ| rāsabhārāvasadṛśaṃ rarāsa ca nanāda ca||

Verse 2

तेनास्य मातापितरौ त्रेसतुस्तौ सबान्धवौ। वैकृतं तस्यत तौ दृष्ट्वा त्यागायाकुरुतां मतिम्।।

tenāsya mātāpitarau tresatustau sabāndhavau| vaikṛtaṃ tasyata tau dṛṣṭvā tyāgāyākurutāṃ matim||

Verse 3

ततः सभार्यं नृपतिं सामात्यं सपुरोहितम्। चिन्तासंमूढहृदयं वागुवाचाशरीरेणी।।

tataḥ sabhāryaṃ nṛpatiṃ sāmātyaṃ sapurohitam| cintāsaṃmūḍhahṛdayaṃ vāguvācāśarīreṇī||

Verse 4

एष ते नृपते पुत्रः श्रीमाञ्जातो बलाधिकः। तस्मादस्मान्न भेतव्यमव्यग्रः पाहि वै शिशुम्।।

eṣa te nṛpate putraḥ śrīmāñjāto balādhikaḥ| tasmādasmānna bhetavyamavyagraḥ pāhi vai śiśum||

Verse 5

न च वै तस्य मृत्युस्त्वं न कालः प्रत्युपस्थितः। यश्च शस्त्रेण हन्ताऽस्य स चोत्पन्नो नराधिप।।

na ca vai tasya mṛtyustvaṃ na kālaḥ pratyupasthitaḥ| yaśca śastreṇa hantā'sya sa cotpanno narādhipa||

Verse 6

संश्रुत्योदाहृतं वाक्यं भूतमन्तर्हितं ततः। पुत्रस्नेहाभिसन्तप्ता जननी वाक्यमब्रवीत्।।

saṃśrutyodāhṛtaṃ vākyaṃ bhūtamantarhitaṃ tataḥ| putrasnehābhisantaptā jananī vākyamabravīt||

Verse 7

येनेदमीरितं वाक्यं ममैतं तनयं प्रति। प्राञ्जलिस्तं नमस्यामि ब्रवीतु स पुनर्वचः।।

yenedamīritaṃ vākyaṃ mamaitaṃ tanayaṃ prati| prāñjalistaṃ namasyāmi bravītu sa punarvacaḥ||

Verse 8

याथातथ्येन भगवान्देवो वा यदि वेतरः। श्रोतुमिच्छामि पुत्रस्य कोऽस्य मृत्युर्भविष्यति।।

yāthātathyena bhagavāndevo vā yadi vetaraḥ| śrotumicchāmi putrasya ko'sya mṛtyurbhaviṣyati||

Verse 9

अन्तर्भूतं ततो भूतमुवाचेदं पुनर्वचः। यस्योत्सङ्गे गृहीतस्य भुजावभ्यधिकावुभौ।।

antarbhūtaṃ tato bhūtamuvācedaṃ punarvacaḥ| yasyotsaṅge gṛhītasya bhujāvabhyadhikāvubhau||

Verse 10

पतिष्यतः क्षितितले पञ्चशीर्षाविवोरगौ। तृतीयमेतद्बालस्य ललाटस्थं तु लोचनम्।।

patiṣyataḥ kṣititale pañcaśīrṣāvivoragau| tṛtīyametadbālasya lalāṭasthaṃ tu locanam||

Verse 11

निमज्जिष्यति यं दृष्ट्वा सोऽस्य मृत्युर्भविष्यति। त्र्यक्षं चतुर्भुजं श्रुत्वा तथा च समुदाहृतम्।।

nimajjiṣyati yaṃ dṛṣṭvā so'sya mṛtyurbhaviṣyati| tryakṣaṃ caturbhujaṃ śrutvā tathā ca samudāhṛtam||

Verse 12

पृथिव्यां पार्थिवाः सर्वे अभ्यागच्छन्दिदृक्षवः। तान्पूजयित्वा सम्प्राप्तान्यथार्हं स महीपतिः।।

pṛthivyāṃ pārthivāḥ sarve abhyāgacchandidṛkṣavaḥ| tānpūjayitvā samprāptānyathārhaṃ sa mahīpatiḥ||

Verse 13

एकैकस्य नृपस्याङ्के पुत्रमारोपयत्तदा। एवं राजसहस्राणा पृथक्त्वेन यथाक्रमम्।।

ekaikasya nṛpasyāṅke putramāropayattadā| evaṃ rājasahasrāṇā pṛthaktvena yathākramam||

Verse 14

शिशुरङ्के समारूढो न तत्प्राय निदर्शनम्। एतदेव तु संश्रुत्य द्वारवत्यां महाबलौ।।

śiśuraṅke samārūḍho na tatprāya nidarśanam| etadeva tu saṃśrutya dvāravatyāṃ mahābalau||

Verse 15

ततश्चेदिपुरं प्राप्तौ सङ्कर्षणजनार्दनौ। यादवौ यादवीं द्रुष्टुं स्वसारं तौ पितुस्तदा।।

tataścedipuraṃ prāptau saṅkarṣaṇajanārdanau| yādavau yādavīṃ druṣṭuṃ svasāraṃ tau pitustadā||

Verse 16

अभिवाद्य यथान्यायं यथाश्रेष्ठं नृपं च ताम्। कुशलानामयं पृष्ट्वा निषण्णौ रामकेशवौ।।

abhivādya yathānyāyaṃ yathāśreṣṭhaṃ nṛpaṃ ca tām| kuśalānāmayaṃ pṛṣṭvā niṣaṇṇau rāmakeśavau||

Verse 17

साऽभ्यर्च्य तौ तदा वीरौ प्रीत्या चाभ्यधिकं ततः। पुत्रं दामोदरोत्सङ्गे देवी संन्यदधात्स्वयम्।।

sā'bhyarcya tau tadā vīrau prītyā cābhyadhikaṃ tataḥ| putraṃ dāmodarotsaṅge devī saṃnyadadhātsvayam||

Verse 18

न्यस्तमात्रस्य तस्याङ्के भुजावभ्यधिकावुभौ। पेततुस्तच्च नयनं न्यमज्जत ललाटजम्।।

nyastamātrasya tasyāṅke bhujāvabhyadhikāvubhau| petatustacca nayanaṃ nyamajjata lalāṭajam||

Verse 19

तद्दृष्ट्वा व्यथिता त्रस्ता वरं कृष्णमयाचत। ददस्व मे वरं कृष्ण भयार्ताया महाभुज।।

taddṛṣṭvā vyathitā trastā varaṃ kṛṣṇamayācata| dadasva me varaṃ kṛṣṇa bhayārtāyā mahābhuja||

Verse 20

त्वं ह्यार्तानां समाश्वासो भीतानामभयप्रदः। एवमुक्तस्ततः कृष्णः सोऽब्रवीद्यदुनन्दनः।।

tvaṃ hyārtānāṃ samāśvāso bhītānāmabhayapradaḥ| evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ so'bravīdyadunandanaḥ||

Verse 21

मा भैस्त्वं देवि धर्मज्ञे न मत्तोऽस्ति भयं तव। ददामि कं वरं किं च करवाणि पितृष्वसः।।

mā bhaistvaṃ devi dharmajñe na matto'sti bhayaṃ tava| dadāmi kaṃ varaṃ kiṃ ca karavāṇi pitṛṣvasaḥ||

Verse 22

शक्यं वा यदि वाऽशक्यं करिष्याणि वचस्तव। एवमुक्ता ततः कृष्णमब्रवीद्यदुनन्दनम्।।

śakyaṃ vā yadi vā'śakyaṃ kariṣyāṇi vacastava| evamuktā tataḥ kṛṣṇamabravīdyadunandanam||

Verse 23

शिशुपालस्यापराधान्क्षमेथास्त्वं महाबल। मत्कृते यदुशार्दूल विद्ध्येनं मे वरं प्रभो।।

śiśupālasyāparādhānkṣamethāstvaṃ mahābala| matkṛte yaduśārdūla viddhyenaṃ me varaṃ prabho||

Verse 24

कृष्ण उवाच। अपराधशतं क्षाम्यं मया ह्यस्य पितृष्वसः। पुत्रस्य ते वधार्हस्य मा त्वं शोके मनः कृथाः।।

kṛṣṇa uvāca| aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ mayā hyasya pitṛṣvasaḥ| putrasya te vadhārhasya mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ||

Verse 25

भीष्म उवाच। स जानन्नात्मनो मृत्युं कृष्णं यदुसुखावहम्। एवमेष नृपः पापः शिशुपाः सुमन्दधीः। त्वां समाह्वयते वीर गोविन्दवरदर्पितः।।

bhīṣma uvāca| sa jānannātmano mṛtyuṃ kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham| evameṣa nṛpaḥ pāpaḥ śiśupāḥ sumandadhīḥ| tvāṃ samāhvayate vīra govindavaradarpitaḥ||