Adhyaya 64

Verse 1

शिशुपालेन भीष्मस्तृतकृष्णचरित्रापहसनपूर्वकं भीष्मोपालम्भनम्।। शिशुपाल उवाच। बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान्। न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः।।

śiśupālena bhīṣmastṛtakṛṣṇacaritrāpahasanapūrvakaṃ bhīṣmopālambhanam|| śiśupāla uvāca| bibhīṣikābhirbahvībhirbhīṣayanbhīṣma pārthivān| na vyapatrapase kasmādvṛddhaḥ sankulapāṃsanaḥ||

Verse 2

युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया। वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि चतुःषष्टितोऽध्यायः।। 64 ।।

yuktametattṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā| vaktuṃ dharmādapetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi śiśupālavadhaparvaṇi catuḥṣaṣṭito'dhyāyaḥ|| 64 ||

Verse 3

नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात्। तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः।।

nāvi nauriva sambaddhā yathāndho vāndhamanviyāt| tathābhūtā hi kauravyā yeṣāṃ bhīṣma tvamagraṇīḥ||

Verse 4

पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः। त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः।।

pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇyasya viśeṣataḥ| tvayā kīrtayatā'smākaṃ bhūyaḥ pravyathitaṃ manaḥ||

Verse 5

अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः। कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते।।

avaliptasya mūrśasya keśavaṃ stotumicchataḥ| kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate||

Verse 6

यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः। तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि।।

yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarairnaraiḥ| tamimaṃ jñānavṛddhaḥ sangopaṃ saṃstotumicchasi||

Verse 7

यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम्। तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ।।

yadyanena hatā bālye śakuniścitramatra kim| tau vā'śvavṛṣabhau bhīṣṇa yau na yuddhaviśāradau||

Verse 8

चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम्। पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम्।।

cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadyanena nipātitam| pādena śakaṭaṃ bhīṣṇa tatra kiṃ kṛtamadbhutam||

Verse 9

अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ। नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः।।

arkapramāṇau tau vṛkṣau yadyanena nipātitau| nāgaśca damito'nena tatra ko vismayaḥ kṛtaḥ||

Verse 10

वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः। तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम।।

valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadyanena dhṛto'calaḥ| tadā govardhano bhīṣma na taccitraṃ mataṃ mama||

Verse 11

भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि। इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः।।

bhuktametena bahvannaṃ krīḍatā nagamūrdhani| iti te bhīṣṇa śṛṇvānāḥ pare vismayamāgatāḥ||

Verse 12

यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः। स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः।

yasya cānena dharmajña bhuktamannaṃ balīyasaḥ| sa cānena hataḥ kaṃsa ityetattu balīyasaḥ|

Verse 13

स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम्।। न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्।

sa cānena hataḥ kaṃsa ityetattu mahādbhutam|| na te śrutamidaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām|

Verse 14

यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम।। स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च।

yadvakṣye tvāmadharmajñaṃ vākyaṃ kurukulādhama|| strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayedbrāhmaṇeṣu ca|

Verse 15

इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा। भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते।।

iti santo'nuśāsanti sañjanā dharmiṇaḥ sadā| bhīṣma loke hi tatsarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate||

Verse 16

ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम। अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम।।

jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama| ajānata ivākhyāsi saṃstuvankauravādhama||

Verse 17

गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते। एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति।।

goghraḥ strīghnaśca sanbhīṣma tvadvākyādyadi pūjyate| evambhūtaśca yo bhīṣma kathaṃ saṃstavamarhati||

Verse 18

असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः। सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः। एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम्।।

asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ| sambhāvayati cāpyevaṃ tvadvākyācca janārdanaḥ| evametatsarvamiti tatsarvaṃ vitathaṃ dhruvam||

Verse 19

आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः। अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि।।

ātmānamātmanā''dhātuṃ yadi śakto janārdanaḥ| akāmayantaṃ taṃ bhīṣma kathaṃ sādhviva paśyasi||

Verse 20

न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति। प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा।। तृतीयायां प्रकृतौ नपुंसकत्वे।।

na gāthā gāthinaṃ śāsti bahucedapi gāyati| prakṛtiṃ yānti bhūtāni kuliṅgaśakuniryathā|| tṛtīyāyāṃ prakṛtau napuṃsakatve||

Verse 21

नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः। नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम् ।।

nūnaṃ prakṛtireṣā te jaghanyā nātra saṃśayaṭaḥ| nadīsutatvātte cittaṃ cañcalaṃ na sthiraṃ smṛtam ||

Verse 22

अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते। येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः।।

ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānāmapīṣyate| yeṣāmarcyatamaḥ kṛṣṇastvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ||

Verse 23

धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः। को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः।।

dharmavāṃstvamadharmajñaḥ satāṃ mārgādavaplutaḥ| ko hi dharmiṇamātmānaṃ jānañjñānavidāṃ varaḥ||

Verse 24

कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता। चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव।।

kuryādyathā tvayā bhīṣama kṛtaṃ dharmamavekṣatā| cettvaṃ dharmaṃ vijānāsi yadi prājñā matistava||

Verse 25

अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना। अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया।।

anyakāmā hi dharmajñā kanyakā prājñamāninā| ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sā'pahṛtā tvayā||

Verse 26

तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः। भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन्।।

tāṃ tvayā'pahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavānnṛpaḥ| bhrātā vicitravīryaste satāṃ mārgamanusmaran||

Verse 27

भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः। तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि।।

bhāryayoryasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ| tava jātānyapatyāni sajjanācarite pathi||

Verse 28

को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा। यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः।।

ko hi dharmo'sti te bhīṣama brahmacaryamidaṃ vṛthā| yaddhārayasi mohādvā klībatvādvā na saṃśayaḥ||

Verse 29

न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित्। न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः।।

na tvaṃ tava dharmajña paśyāmyupacaraṃ kvacit| na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmamabravīḥ||

Verse 30

इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः। सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।

iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca yajñāśca bahudakṣiṇāḥ| sarvametadapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm||

Verse 31

व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत्। सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्।।

vratopavāsairbahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat| sarvaṃ tadanapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt||

Verse 32

सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात्। हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्।।

so'napatyaśca vṛddhaśca mithyādharmānuśāsanāt| haṃsavattvamapīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham||

Verse 33

एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा। भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः।।

evaṃ hi kathayantyanye narā jñānavidaḥ purā| bhīṣma yattadahaṃ samyagvakṣyāmi tava śṛṇvataḥ||

Verse 34

वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा। धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च।।

vṛddhaḥ kila samudrānte kaściddhaṃso'bhavatpurā| dharmavāganyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so'nuśāsti ca||

Verse 35

धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल। पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः।।

dharma carata mā'dharmamiti tasya vacaḥ kila| pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ||

Verse 36

हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः। ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः।।

haṃsasya tu vacaḥ śrutvā muditāḥ sarvapakṣiṇaḥ| ūcuścaiva svagā haṃsaṃ parivārya ca sarvaśaḥ||

Verse 37

कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः। को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः।।

kathayasva bhavānsarvaṃ pakṣiṇāṃ tu samāsataḥ| ko hi nāma dvijaśreṣṭha brūhi no dharma uttamaḥ||

Verse 38

हंस उवाच।। प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः। एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः।।

haṃsa uvāca|| prajāsvahiṃsā dharmo vai hiṃsā'dharmaḥ khagavrajāḥ| etadevānuboddhavyaṃ dharmādharmaḥ samāsataḥ||

Verse 39

शिशुपाल उवाच।। वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः। ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः।।

śiśupāla uvāca|| vṛddhahaṃsavacaḥ śrutvā pakṣiṇaste susaṃhitāḥ| ūcuśca dharmalubdhāste smayamānā ivāṇḍajāḥ||

Verse 40

धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः। स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः।।

dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke dhīrataro'ṇḍajaḥ| sa yatra gaccheddharmātmā tanme brūhīha tattvataḥ||

Verse 41

हंस उवाच।। बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः। धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना। न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति।।

haṃsa uvāca|| bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmasūkṣmaṃ vihaṅgamāḥ| dharmaṃ yaḥ kurute loke satataṃ śubhabuddhinā| na cāyuṣo'nte svaṃ dehaṃ tyaktvā svargaṃ sa gacchati||

Verse 42

तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः। स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः।।

tathā'hamapi ca tyaktvā kāle dehamimaṃ dvijāḥ| svargalokaṃ gamiṣyāmi iyaṃ dharmasya vai gatiḥ||

Verse 43

एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम्। पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते।।

evaṃ dharmakathāṃ cakre sa haṃsaḥ pakṣiṇāṃ bhṛśam| pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmameva te||

Verse 44

अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः। अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम।।

athāsya bhakṣyamājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ| aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārthamiti śuśruma||

Verse 45

ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः। समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः।।

te ca tasya samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ| samudrāmbhasyamodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ||

Verse 46

तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत्। स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि।।

teṣāmaṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayāmāsa pāpakṛt| sa haṃsaḥ sampramattānāmapramattaḥ svakarmaṇi||

Verse 47

ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः। अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह।।

tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣu teṣvaṇḍajo'paraḥ| aśaṅkata mahāprājñaḥ sa kadāciddadarśa ha||

Verse 48

ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम्। तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम्।।

tataḥ saṅkathayāmāsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam| teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām||

Verse 49

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः। निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह।।

tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇaste samīpagāḥ| nijaghnastaṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha||

Verse 50

एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः। निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम्।।

evaṃ tvāṃ haṃsadharmāṇamapīme vasudhādhipāḥ| nihanyurbhīṣma saṅkruddhāḥ pakṣiṇastaṃ yathāṇḍajam||

Verse 51

गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः। भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत।।

gāthāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ| bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyakvathayiṣyāmi bhārata||

Verse 52

अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि। अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते।।

antarātmanyabhihate rauṣi patrarathāśuci| aṇḍabhakṣaṇakarmaitattava vācamatīyate||