Adhyaya 56

Verse 1

कृष्णस्य नरकं निहत्य तदीयधनरत्नादिकं शतोत्तरषोडशसहस्रस्त्रीसहितं मणिपर्व तं च गरुडमारोप्य स्वर्गलोकगमनम्।। 1।। रामकृष्णयोः अदित्यै कुण्डलादिकं दत्त्वा अदितिशचीभ्यां सत्कृतया सत्यभामया सह द्वारकां प्रत्यागमनम्।। 2।। भीष्म उवाच।। निहत्य नरकं भौमं सत्यभामासहायवान्। सहितो लोकपालैश्च ददर्श नरकालयम्।।

kṛṣṇasya narakaṃ nihatya tadīyadhanaratnādikaṃ śatottaraṣoḍaśasahasrastrīsahitaṃ maṇiparva taṃ ca garuḍamāropya svargalokagamanam|| 1|| rāmakṛṣṇayoḥ adityai kuṇḍalādikaṃ dattvā aditiśacībhyāṃ satkṛtayā satyabhāmayā saha dvārakāṃ pratyāgamanam|| 2|| bhīṣma uvāca|| nihatya narakaṃ bhaumaṃ satyabhāmāsahāyavān| sahito lokapālaiśca dadarśa narakālayam||

Verse 2

अथास्य गृहमासाद्य नारकस्य महात्मनः। ददर्श धनमक्षय्यं रत्नानि विविधानि च।

athāsya gṛhamāsādya nārakasya mahātmanaḥ| dadarśa dhanamakṣayyaṃ ratnāni vividhāni ca|

Verse 3

मणिमुक्ताप्रवालानि वैडूर्यविकृतानि च। विस्ताराल्पांश्चार्कमणीन्विपुलान्स्फाटिकानपि।।

maṇimuktāpravālāni vaiḍūryavikṛtāni ca| vistārālpāṃścārkamaṇīnvipulānsphāṭikānapi||

Verse 4

जाम्बूनदमयान्येव शातकुम्भमयानि च। प्रदीप्तज्वलनाभानि शीतरश्मिप्रभाणि च।।

jāmbūnadamayānyeva śātakumbhamayāni ca| pradīptajvalanābhāni śītaraśmiprabhāṇi ca||

Verse 5

हिरण्यवर्णं रुचिरं श्वेतमभ्यन्तरं गृहम्। तदक्षय्यं गृहे दृष्टं नरकस्य धनं बहु।।

hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ śvetamabhyantaraṃ gṛham| tadakṣayyaṃ gṛhe dṛṣṭaṃ narakasya dhanaṃ bahu||

Verse 6

न हि राज्ञः कुबेरस्य तावद्धनसमुच्छ्रयः। दृष्टपूर्वः पुरा साक्षान्महेन्द्रभवनेष्वपि।।

na hi rājñaḥ kuberasya tāvaddhanasamucchrayaḥ| dṛṣṭapūrvaḥ purā sākṣānmahendrabhavaneṣvapi||

Verse 7

हते भौमे निशुम्भे च वासवः सगणोऽब्रवीत्। दाशार्हपतिमासीनमाहृत्य मणिकुण्डले।।

hate bhaume niśumbhe ca vāsavaḥ sagaṇo'bravīt| dāśārhapatimāsīnamāhṛtya maṇikuṇḍale||

Verse 8

हेमसूत्रा महाकक्ष्यास्तोमरैर्वीर्यशालिनः। विमलानि पताकानि वासांसि विविधानि च।।

hemasūtrā mahākakṣyāstomarairvīryaśālinaḥ| vimalāni patākāni vāsāṃsi vividhāni ca||

Verse 9

भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रवालविकृताः कुथाः। ते च विंशतिसाहस्रा द्वास्तावत्यः करेणवः।।

bhīmarūpāśca mātaṅgāḥ pravālavikṛtāḥ kuthāḥ| te ca viṃśatisāhasrā dvāstāvatyaḥ kareṇavaḥ||

Verse 10

अष्टौ शतसहस्राणि देशजाश्चोत्तमा हयाः। गोभिश्चाविकृतैर्यावत्कामात्तव जनार्दन।।

aṣṭau śatasahasrāṇi deśajāścottamā hayāḥ| gobhiścāvikṛtairyāvatkāmāttava janārdana||

Verse 11

एतत्ते प्रापयिष्याणि वृष्ण्यावासमरिन्दम। वसु यत्रिषु लोकेषु धर्मेणावर्जितं त्वया।।

etatte prāpayiṣyāṇi vṛṣṇyāvāsamarindama| vasu yatriṣu lokeṣu dharmeṇāvarjitaṃ tvayā||

Verse 12

भीष्म उवाच। देवगन्धर्वरत्नानि दैतेयासुरजानि च। यानि सन्ति हिरण्यानि नरकस्य निवेशने।।

bhīṣma uvāca| devagandharvaratnāni daiteyāsurajāni ca| yāni santi hiraṇyāni narakasya niveśane||

Verse 13

एतत्तु गरुडे सर्वं क्षिप्रमारोप्य वासवः। दार्शार्हपतिना सार्धमुपायान्मणिपर्वतम्।।

etattu garuḍe sarvaṃ kṣipramāropya vāsavaḥ| dārśārhapatinā sārdhamupāyānmaṇiparvatam||

Verse 14

चित्रग्रथितमेघाभः प्रबभौ मणिपर्वतः। हेमचित्रवितानैश्च प्रासादैरुपशोभितः।।

citragrathitameghābhaḥ prababhau maṇiparvataḥ| hemacitravitānaiśca prāsādairupaśobhitaḥ||

Verse 15

हर्म्याणि च विशालानि मणिसोपानवन्ति च। तत्रस्था वरवर्णिन्यो ददृशुर्मधुसूदनम्।।

harmyāṇi ca viśālāni maṇisopānavanti ca| tatrasthā varavarṇinyo dadṛśurmadhusūdanam||

Verse 16

गन्धर्वसुरमुख्यानां प्रिया दुहितरस्तदा। त्रिविष्टपसमे देशे तिष्ठन्तमपराजितम्।।

gandharvasuramukhyānāṃ priyā duhitarastadā| triviṣṭapasame deśe tiṣṭhantamaparājitam||

Verse 17

परिवव्रुर्महाबाहुमेकवेणीधराः स्त्रियः। पर्वाः काषायवासिन्यः सर्वाश्च नियतेन्द्रियाः।।

parivavrurmahābāhumekaveṇīdharāḥ striyaḥ| parvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ sarvāśca niyatendriyāḥ||

Verse 18

व्रतसन्तापजः शोके नात्र कश्चिदपीडयत्। अरजांसि च वासांसि बिभ्रत्यः कौशिकान्यपि।।

vratasantāpajaḥ śoke nātra kaścidapīḍayat| arajāṃsi ca vāsāṃsi bibhratyaḥ kauśikānyapi||

Verse 19

समेत्य यदुसिंहस्य चक्रुरस्याञ्जलिं स्त्रियः। ऊचुश्चैनं हृषीकेशं सर्वास्ताः कमलेक्षणाः।।

sametya yadusiṃhasya cakrurasyāñjaliṃ striyaḥ| ūcuścainaṃ hṛṣīkeśaṃ sarvāstāḥ kamalekṣaṇāḥ||

Verse 20

नारदेन समाख्यातमस्माकं पुरुषोत्तम। आगमिष्यति गोविन्दः सुरकार्यार्थसिद्धये।।

nāradena samākhyātamasmākaṃ puruṣottama| āgamiṣyati govindaḥ surakāryārthasiddhaye||

Verse 21

सोऽसुरं नरकं हत्वा निशुम्भं मुरमेव च। भौमं च सपरीवारं हयग्रीवं च दानवम्।।

so'suraṃ narakaṃ hatvā niśumbhaṃ murameva ca| bhaumaṃ ca saparīvāraṃ hayagrīvaṃ ca dānavam||

Verse 22

तथा पञ्चजनं चैव प्राप्स्यते धनमक्षयम्। सोऽचिरेणैव कालेन युष्मन्मोक्ता भविष्यति।।

tathā pañcajanaṃ caiva prāpsyate dhanamakṣayam| so'cireṇaiva kālena yuṣmanmoktā bhaviṣyati||

Verse 23

एवमुक्त्वागमद्धीरो देवर्षिर्नारदस्तथा। त्वां चिन्तयानाः सततं तपो घोरमुपास्महे।।

evamuktvāgamaddhīro devarṣirnāradastathā| tvāṃ cintayānāḥ satataṃ tapo ghoramupāsmahe||

Verse 24

कालेऽतीते महाबाहुं कदा द्रक्ष्याम माधवम्। इत्येवं हृदि सङ्कल्पं कृत्वा पुरुषसत्तम। तपश्चराम सततं रक्ष्यमाणा हि दानवैः।।

kāle'tīte mahābāhuṃ kadā drakṣyāma mādhavam| ityevaṃ hṛdi saṅkalpaṃ kṛtvā puruṣasattama| tapaścarāma satataṃ rakṣyamāṇā hi dānavaiḥ||

Verse 25

ततोऽस्मत्प्रियकामार्थं भगवान्मारुतोऽब्रवीत्। यथोक्तं नारदेनाथ न चिरात्तद्भविष्यति।।

tato'smatpriyakāmārthaṃ bhagavānmāruto'bravīt| yathoktaṃ nāradenātha na cirāttadbhaviṣyati||

Verse 26

भीष्ण उवाच।। तासां परमनारीणामृषभाक्षं पुरः स्थितम्। ददृशुर्देवगन्धर्वा गृष्टीनामिव गोपतिम्।।

bhīṣṇa uvāca|| tāsāṃ paramanārīṇāmṛṣabhākṣaṃ puraḥ sthitam| dadṛśurdevagandharvā gṛṣṭīnāmiva gopatim||

Verse 27

तस्य चन्द्रोपमं वक्त्रमुदीक्ष्य मुदितेन्द्रियाः। सम्प्रहृष्टा महाबाहुमिदं वचनमब्रुवन्।

tasya candropamaṃ vaktramudīkṣya muditendriyāḥ| samprahṛṣṭā mahābāhumidaṃ vacanamabruvan|

Verse 28

सत्यव्रत पुरा वायुरिदमस्मानिहाब्रवीत्। सर्वभूतहितज्ञश्च महर्षिरपि नारदः।।

satyavrata purā vāyuridamasmānihābravīt| sarvabhūtahitajñaśca maharṣirapi nāradaḥ||

Verse 29

विष्णुर्नारायणो देवः शङ्खचक्रगदासिभृत्। स भौमं नरकं हत्वा भर्ता वो भविता ध्रुवम्।।

viṣṇurnārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt| sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā bhartā vo bhavitā dhruvam||

Verse 30

दिष्ट्या तस्यर्षिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः। वचनादेव सत्यं नो भर्ता भवितुमर्हसि।।

diṣṭyā tasyarṣimukhyasya nāradasya mahātmanaḥ| vacanādeva satyaṃ no bhartā bhavitumarhasi||

Verse 31

यत्प्रियं बत पश्याम श्रुतं प्रियमरिन्दम। दर्शनेन कृतार्थाः स्मो वयमस्य महात्मनः।।

yatpriyaṃ bata paśyāma śrutaṃ priyamarindama| darśanena kṛtārthāḥ smo vayamasya mahātmanaḥ||

Verse 32

उवाच हि यदुश्रेष्ठः सर्वास्ता जातमन्मथाः। यथा ब्रूत विशालाक्ष्यस्तत्सर्वं वो भविष्यति।।

uvāca hi yaduśreṣṭhaḥ sarvāstā jātamanmathāḥ| yathā brūta viśālākṣyastatsarvaṃ vo bhaviṣyati||

Verse 33

ततस्ता गरुडे सर्वाः सरत्नधनसञ्चयाः। क्षिप्रमारोपयाञ्चक्रे भगवान्देवकीसुतः।।

tatastā garuḍe sarvāḥ saratnadhanasañcayāḥ| kṣipramāropayāñcakre bhagavāndevakīsutaḥ||

Verse 34

सपक्षिगणमातङ्गं सव्यालमृगपन्नगम्। शाखामृगगणैर्जुष्टं सप्रस्तरशिलातलम्।।

sapakṣigaṇamātaṅgaṃ savyālamṛgapannagam| śākhāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ saprastaraśilātalam||

Verse 35

न्यङ्कुभिश्च वराहैश्च रुरुभिश्च निषेवितम्। सप्रपातमहासानुं विचित्रशिखिसङ्कुलम्।।

nyaṅkubhiśca varāhaiśca rurubhiśca niṣevitam| saprapātamahāsānuṃ vicitraśikhisaṅkulam||

Verse 36

स महेन्द्रानुजः शौरिश्चकार गुरुडोपरि। पश्यतां सर्वभूतानामुत्पाट्य मणिपर्वतम्।।

sa mahendrānujaḥ śauriścakāra guruḍopari| paśyatāṃ sarvabhūtānāmutpāṭya maṇiparvatam||

Verse 37

उपेन्द्रं बलदेवं च वासवं च महाबलम्। स्वपक्षबलविक्षेपैर्महाद्रिशिखरोपमः।।

upendraṃ baladevaṃ ca vāsavaṃ ca mahābalam| svapakṣabalavikṣepairmahādriśikharopamaḥ||

Verse 38

दिक्षु सर्वासु संरावं स चक्रे गरुडो वहन्। आरुजन्पर्वताग्राणि पादपांश्च समुत्क्षिपन्।।

dikṣu sarvāsu saṃrāvaṃ sa cakre garuḍo vahan| ārujanparvatāgrāṇi pādapāṃśca samutkṣipan||

Verse 39

सञ्जहार महाभ्राणि वैश्वानरपथं गतः। ग्रहनक्षत्रताराणां सप्तर्षीणां स्वतेजसा।।

sañjahāra mahābhrāṇi vaiśvānarapathaṃ gataḥ| grahanakṣatratārāṇāṃ saptarṣīṇāṃ svatejasā||

Verse 40

प्रभाजालमतिक्रम्य चाश्विनोश्च परन्तप। प्राप्य पुण्यतमं स्थानं देवलोकमरिन्दमः।।

prabhājālamatikramya cāśvinośca parantapa| prāpya puṇyatamaṃ sthānaṃ devalokamarindamaḥ||

Verse 41

शक्रसद्म समासाद्य चावरुह्य जनार्दनः। सोऽभिवाद्यादितेः पादावर्चितः सर्वदैवतैः। ब्रह्मदक्षपुरोगैश्च प्रजापतिभिरेव च।।

śakrasadma samāsādya cāvaruhya janārdanaḥ| so'bhivādyāditeḥ pādāvarcitaḥ sarvadaivataiḥ| brahmadakṣapurogaiśca prajāpatibhireva ca||

Verse 42

अदितेः कुण्डले दिव्ये ददावथ तदा विभुः। रत्नान च परार्घ्याणि रामेण सह केशवः।।

aditeḥ kuṇḍale divye dadāvatha tadā vibhuḥ| ratnāna ca parārghyāṇi rāmeṇa saha keśavaḥ||

Verse 43

प्रतिगृह्य च तत्सर्वमदितिर्वासवानुजम्। पूजयामास दाशार्हं रामं च विगतज्वरा।।

pratigṛhya ca tatsarvamaditirvāsavānujam| pūjayāmāsa dāśārhaṃ rāmaṃ ca vigatajvarā||

Verse 44

शची महेन्द्रमहिषी कृष्णस्य महिषीं तदा। सत्यभामां तु सङ्गृह्य अदित्यै सा न्यवेदयत्।।

śacī mahendramahiṣī kṛṣṇasya mahiṣīṃ tadā| satyabhāmāṃ tu saṅgṛhya adityai sā nyavedayat||

Verse 45

सा तस्याः सत्यभामायाः कृष्णाप्रियचिकीर्षया। वरं प्रादाद्देवमाता सत्यायै विगतज्वरा।।

sā tasyāḥ satyabhāmāyāḥ kṛṣṇāpriyacikīrṣayā| varaṃ prādāddevamātā satyāyai vigatajvarā||

Verse 46

जरां न यास्यसि शुभे यावत्कृष्णोऽस्ति भूतले। सर्वगन्धगुणोपेता भविष्यसि वरानने।।

jarāṃ na yāsyasi śubhe yāvatkṛṣṇo'sti bhūtale| sarvagandhaguṇopetā bhaviṣyasi varānane||

Verse 47

विसृज्य सत्यभामा वै पौलोमीं च सुमध्यमा। शच्यापि समनुज्ञाता ययौ कृष्णनिवेशनम्।।

visṛjya satyabhāmā vai paulomīṃ ca sumadhyamā| śacyāpi samanujñātā yayau kṛṣṇaniveśanam||

Verse 48

सम्पूज्यमानस्त्रिदशैर्महर्षिगणसेवितः। द्वारकां प्रययौ कृष्णो देवलोकादरिन्दमः।।

sampūjyamānastridaśairmaharṣigaṇasevitaḥ| dvārakāṃ prayayau kṛṣṇo devalokādarindamaḥ||

Verse 49

शीघ्रादेत्य महाबाहुर्दीर्घमध्वानमच्युतः। वर्घमानपुरद्वारमाससाद सुरोत्तमः।।

śīghrādetya mahābāhurdīrghamadhvānamacyutaḥ| varghamānapuradvāramāsasāda surottamaḥ||