Adhyaya 55

Verse 1

कृष्णस्य मधुरां त्यक्त्वा द्वारकागमनम्।।1।। नरकासुरप्रतापवर्णनम्।। 2।। इन्द्रेण द्वारकामेत्य कृष्णं प्रति नरकवधप्रार्थनम्।। 3।। गरुडमारुह्य प्राग्ज्योतिचं गतेन कृष्णेन निहते धरण्या तस्मै कुण्डलार्पणम् ।। 4।। भीष्ण उवाच।। शूरसेनपुरं त्यक्त्वा ततो यादवनन्दनः। द्वारकां भगवान्कृष्णः प्रत्यपद्यत भारत।।

kṛṣṇasya madhurāṃ tyaktvā dvārakāgamanam||1|| narakāsurapratāpavarṇanam|| 2|| indreṇa dvārakāmetya kṛṣṇaṃ prati narakavadhaprārthanam|| 3|| garuḍamāruhya prāgjyoticaṃ gatena kṛṣṇena nihate dharaṇyā tasmai kuṇḍalārpaṇam || 4|| bhīṣṇa uvāca|| śūrasenapuraṃ tyaktvā tato yādavanandanaḥ| dvārakāṃ bhagavānkṛṣṇaḥ pratyapadyata bhārata||

Verse 2

ततो महात्मा यानानि रत्नानि विविधानि च। यथार्हं पुण्डरीकाक्षो नैर्ऋतात्प्रत्यपद्यत।।

tato mahātmā yānāni ratnāni vividhāni ca| yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtātpratyapadyata||

Verse 3

तत्र विघ्नं चरन्ति स्म दैतेयाः सहदानवैः। ताञ्जघान महाबाहुर्वरमत्तान्महासुरान्।।

tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ sahadānavaiḥ| tāñjaghāna mahābāhurvaramattānmahāsurān||

Verse 4

स विघ्नमकरोत्तत्र नरको नाम नैर्ऋतः। अदितिं धर्षयामास कुण्डलार्थं युधिष्ठिर।।

sa vighnamakarottatra narako nāma nairṛtaḥ| aditiṃ dharṣayāmāsa kuṇḍalārthaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 5

न चासुरगणैः सर्वैः सहितैः कर्म तत्पुरा। कृतपूर्वं महाघोरं यदकार्षीन्महासुरः।।

na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tatpurā| kṛtapūrvaṃ mahāghoraṃ yadakārṣīnmahāsuraḥ||

Verse 6

यं मही सुषुवे देवी यस्य प्राग्ज्योतिषं पुरम्। विषयान्तपालाश्चत्वारो यस्यासन्युद्धदुर्मदाः।।

yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram| viṣayāntapālāścatvāro yasyāsanyuddhadurmadāḥ||

Verse 7

आदेवयानमावृत्य पन्थानं पर्यवस्थिताः। त्रासनाः सुरसङ्घानां विरूपै राक्षसैः सह।।

ādevayānamāvṛtya panthānaṃ paryavasthitāḥ| trāsanāḥ surasaṅghānāṃ virūpai rākṣasaiḥ saha||

Verse 8

हयग्रीवो निकुम्भश्च घोरः पञ्चजनस्तदा। मुरः पुत्रसहस्रैश्च वरमत्तो महासुरः।।

hayagrīvo nikumbhaśca ghoraḥ pañcajanastadā| muraḥ putrasahasraiśca varamatto mahāsuraḥ||

Verse 9

तद्वधार्थं महाबाहुरेष चक्रगदासिभृत्। जातो वृष्णिषु देवक्यां वासुदेवो जनार्दनः।।

tadvadhārthaṃ mahābāhureṣa cakragadāsibhṛt| jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vāsudevo janārdanaḥ||

Verse 10

तस्यास्य पुरुषेन्द्रस्यलोकप्रथिततेजसः। निवासो द्वारकायां तु विदितो वः प्रधानतः।।

tasyāsya puruṣendrasyalokaprathitatejasaḥ| nivāso dvārakāyāṃ tu vidito vaḥ pradhānataḥ||

Verse 11

अतीव हि पुरी रम्या द्वारका वासवक्षयात्। अतिवैराजमप्यद्धा प्रत्यक्षस्ते युधिष्ठिर।।

atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt| ativairājamapyaddhā pratyakṣaste yudhiṣṭhira||

Verse 12

तस्मिन्देवपुरप्रख्ये सा सभा वृष्ण्युपाश्रया। सुधर्मेति च विख्याता योजनायतविस्तृता।।

tasmindevapuraprakhye sā sabhā vṛṣṇyupāśrayā| sudharmeti ca vikhyātā yojanāyatavistṛtā||

Verse 13

तत्र वृष्ण्यन्दकाः सर्वे रामकृष्णपुरोगमाः। लोकयात्रामिमां कृत्स्नां परिरक्षन्त आसते।।

tatra vṛṣṇyandakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ| lokayātrāmimāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate||

Verse 14

तत्रासीनेषु सर्वेषु कदाचिद्भरतर्षभ। दिव्यगन्धा ववुर्वाताः कुसुमानां च वृष्टयः।।

tatrāsīneṣu sarveṣu kadācidbharatarṣabha| divyagandhā vavurvātāḥ kusumānāṃ ca vṛṣṭayaḥ||

Verse 15

ततः सूर्यसहस्राभस्तेजोराशिर्महाद्भुतः। मध्ये तु तेजसस्तस्य पाण्डरं गजमास्थितः।

tataḥ sūryasahasrābhastejorāśirmahādbhutaḥ| madhye tu tejasastasya pāṇḍaraṃ gajamāsthitaḥ|

Verse 16

वृतो देवगणैः सर्वैर्वासवः प्रत्यदृश्यत।। रामकृष्णौ च राजा च वृष्ण्यन्धकगणैः सह।

vṛto devagaṇaiḥ sarvairvāsavaḥ pratyadṛśyata|| rāmakṛṣṇau ca rājā ca vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha|

Verse 17

उत्पत्य सहसा देवे नमस्कारमकुर्वत।। सोऽवतीर्य गजात्तूर्णं परिष्वज्य जनार्दनम्।

utpatya sahasā deve namaskāramakurvata|| so'vatīrya gajāttūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam|

Verse 18

सस्वजे बलदेवं च राजानं च तमाहुकम्।। वासुदेवोद्धवौ चैव विकद्रुं च महामतिम्।

sasvaje baladevaṃ ca rājānaṃ ca tamāhukam|| vāsudevoddhavau caiva vikadruṃ ca mahāmatim|

Verse 19

प्रद्युम्नसाम्बनिशठाननिरुद्धं च सात्यकिम्।। गदं सारणमक्रूरं भानुझल्लिविडूरथान्।

pradyumnasāmbaniśaṭhānaniruddhaṃ ca sātyakim|| gadaṃ sāraṇamakrūraṃ bhānujhalliviḍūrathān|

Verse 20

तथैव कृतवर्णाणां चारुदेष्णं महाबलम्।। देवकल्पान्महाराज तान्दाशार्हपुरोगमान्।

tathaiva kṛtavarṇāṇāṃ cārudeṣṇaṃ mahābalam|| devakalpānmahārāja tāndāśārhapurogamān|

Verse 21

पिरिष्वज्य च दृष्ट्वा च भगवान्भूतभावनः।। वृष्ण्यन्धकमहामात्रान्परिष्वज्याथ वासवः।

piriṣvajya ca dṛṣṭvā ca bhagavānbhūtabhāvanaḥ|| vṛṣṇyandhakamahāmātrānpariṣvajyātha vāsavaḥ|

Verse 22

प्रगृह्य पूजां तैर्दत्तां भगवान्पाकशासनः।। सोऽदितेर्वचनात्तात कुण्डलार्थे जनार्दनम्।

pragṛhya pūjāṃ tairdattāṃ bhagavānpākaśāsanaḥ|| so'ditervacanāttāta kuṇḍalārthe janārdanam|

Verse 23

उवाच परमप्रीतो जहि भौमं नरेश्व।। भीष्ण उवाच। निहत्य नरकं भौममाहरिष्यामि कुण्डले।

uvāca paramaprīto jahi bhaumaṃ nareśva|| bhīṣṇa uvāca| nihatya narakaṃ bhaumamāhariṣyāmi kuṇḍale|

Verse 24

एवमुक्त्वाऽथ गोविन्दो राममेवाभ्यभाषत।। प्रद्युम्नमनिरुद्धं च साम्बं चाप्रतिमं बले।

evamuktvā'tha govindo rāmamevābhyabhāṣata|| pradyumnamaniruddhaṃ ca sāmbaṃ cāpratimaṃ bale|

Verse 25

एतांश्चोच्त्का तथा तत्र वासुदेवो महायशाः।। अथारुह्य सुपर्णं वै शङ्खचक्रगदासिभृत्।

etāṃścoctkā tathā tatra vāsudevo mahāyaśāḥ|| athāruhya suparṇaṃ vai śaṅkhacakragadāsibhṛt|

Verse 26

ययौ तदा हृषीकेशो देवानां हितकाम्यया।। तं प्रयान्तममित्रघ्नं देवाः सहपुरन्दराः।

yayau tadā hṛṣīkeśo devānāṃ hitakāmyayā|| taṃ prayāntamamitraghnaṃ devāḥ sahapurandarāḥ|

Verse 27

पृष्ठतोऽनुययुः प्रीत्या स्तुवन्तो विष्णुमच्युतम्। उग्रान्त्रक्षोगणान्हत्वा नरकस्य महासुरान्।

pṛṣṭhato'nuyayuḥ prītyā stuvanto viṣṇumacyutam| ugrāntrakṣogaṇānhatvā narakasya mahāsurān|

Verse 28

क्षुरान्तान्मौरवान्पाशान्षट्‌सहस्रं ददर्श सः।। स़ञ्छिद्य पाशाच्छस्त्रेण मुरं हत्वा सहान्वयम्।

kṣurāntānmauravānpāśānṣaṭ‌sahasraṃ dadarśa saḥ|| sa़ñchidya pāśācchastreṇa muraṃ hatvā sahānvayam|

Verse 29

शैलसङ्घानतिक्रम्य निशुम्भं च व्यपोथयत्।।

śailasaṅghānatikramya niśumbhaṃ ca vyapothayat||

Verse 30

यः सहस्रसहस्त्वेकः सर्वान्देवानपोथयत्। तं जघान महावीर्यं हयग्रीवं महाबलम्।।

yaḥ sahasrasahastvekaḥ sarvāndevānapothayat| taṃ jaghāna mahāvīryaṃ hayagrīvaṃ mahābalam||

Verse 31

अपारतेजा दुर्धर्षः सर्वयादवनन्दनः।। मध्ये लोहितगङ्गायां भगवान्देवकीसुतः।।

apāratejā durdharṣaḥ sarvayādavanandanaḥ|| madhye lohitagaṅgāyāṃ bhagavāndevakīsutaḥ||

Verse 32

औदकायां विरूपाक्षं जघान मधुसूदनः। ततः प्राग्ज्योतिषं नाम दीप्यमानमिव श्रिया। पुरमासादयामास तत्र युद्धमवर्तत।।

audakāyāṃ virūpākṣaṃ jaghāna madhusūdanaḥ| tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānamiva śriyā| puramāsādayāmāsa tatra yuddhamavartata||

Verse 33

तद्युद्धमभवद्घोरं तेन भौमेन भारत। कुण्डलार्थे सुरेशस्य नरकेण महात्मना।।

tadyuddhamabhavadghoraṃ tena bhaumena bhārata| kuṇḍalārthe sureśasya narakeṇa mahātmanā||

Verse 34

मुहूर्तं लालयित्वा तु नरकं मधूसूदनः। प्रवृत्तचक्रं चक्रेण प्रममाथ बलाद्बली।।

muhūrtaṃ lālayitvā tu narakaṃ madhūsūdanaḥ| pravṛttacakraṃ cakreṇa pramamātha balādbalī||

Verse 35

चक्रप्रमथितं तस्य पपात सहसा भुवि। उत्तमाङ्गं हताङ्गस्य वृत्रे वज्रहते यथा।।

cakrapramathitaṃ tasya papāta sahasā bhuvi| uttamāṅgaṃ hatāṅgasya vṛtre vajrahate yathā||

Verse 36

भूमिस्तु पतितं दृष्ट्वा प्रायच्छत्कुण्डले सुतम्। प्रदाय च महाबाहुमिदं वचनमब्रवीत्।।

bhūmistu patitaṃ dṛṣṭvā prāyacchatkuṇḍale sutam| pradāya ca mahābāhumidaṃ vacanamabravīt||

Verse 37

सृष्टस्त्वयैव मधुहंस्त्वयैव विनिपातितः। यथेच्छसि तथा क्रीडा प्रजास्तस्यानुपालय।।

sṛṣṭastvayaiva madhuhaṃstvayaiva vinipātitaḥ| yathecchasi tathā krīḍā prajāstasyānupālaya||

Verse 38

श्रीवासुदेव उवाच। देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम्। उद्वेजनीयो भूतानां ब्रह्मद्विद् पुरुषाधमः।।

śrīvāsudeva uvāca| devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām| udvejanīyo bhūtānāṃ brahmadvid puruṣādhamaḥ||

Verse 39

लोकद्विष्टः सुतस्ते तु देवारिर्लोककण्टकः। सर्वलोकनमस्कार्यामदितं बाधयद्वली।।

lokadviṣṭaḥ sutaste tu devārirlokakaṇṭakaḥ| sarvalokanamaskāryāmaditaṃ bādhayadvalī||

Verse 40

कुण्डले हृतवान्दर्पात्ततस्ते निहतः सुतः। नैव मन्युस्त्वया कार्यो यत्कृतं मयि भामिनि ।।

kuṇḍale hṛtavāndarpāttataste nihataḥ sutaḥ| naiva manyustvayā kāryo yatkṛtaṃ mayi bhāmini ||

Verse 41

त्वत्प्रभावाच्च ते पुत्रो लब्धवान्गतिमुत्तमाम्। तस्माद्गच्छ महाभागे भारावतरणं कृतम्।।

tvatprabhāvācca te putro labdhavāngatimuttamām| tasmādgaccha mahābhāge bhārāvataraṇaṃ kṛtam||