Adhyaya 54

Verse 1

रामकृष्णयोः विद्याभ्यासार्थं सान्दीर्पिन्याचार्यसमीपगमनम्।। 1।। सान्दीपिनिना गुरुदक्षिणात्वेन मृतपुत्रानयनं चोदितेन कृष्णेन स्वेनोज्जीवि तस्य पुत्रस्य समर्पणम्।।2।। कंसपराक्रमादिवर्णनम्।। 3।। कृष्णेन जरासन्धपराजयः।। 4।। भीष्म उवाच।। ततस्तौ जग्मतुस्तत्र गुरुं सान्दीपिनिं पुनः। गुरुशुश्रूषणायुक्तौ धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ।।

rāmakṛṣṇayoḥ vidyābhyāsārthaṃ sāndīrpinyācāryasamīpagamanam|| 1|| sāndīpininā gurudakṣiṇātvena mṛtaputrānayanaṃ coditena kṛṣṇena svenojjīvi tasya putrasya samarpaṇam||2|| kaṃsaparākramādivarṇanam|| 3|| kṛṣṇena jarāsandhaparājayaḥ|| 4|| bhīṣma uvāca|| tatastau jagmatustatra guruṃ sāndīpiniṃ punaḥ| guruśuśrūṣaṇāyuktau dharmajñau dharmacāriṇau||

Verse 2

व्रतमुग्रं महात्मानौ विचरन्ताववन्तिषु। अहोरात्रैश्चतुष्पष्ट्या साङ्गान्वेदानवापतुः।।

vratamugraṃ mahātmānau vicarantāvavantiṣu| ahorātraiścatuṣpaṣṭyā sāṅgānvedānavāpatuḥ||

Verse 3

लेख्यं च गणितं चोभौ प्राप्नुतां यदुनन्दनौ। गान्धर्ववेदं वैद्यं च सकलं समावापतुः।।

lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau| gāndharvavedaṃ vaidyaṃ ca sakalaṃ samāvāpatuḥ||

Verse 4

हस्तिशिक्षामश्विशिक्षां द्वादशाहेन चाप्नुताम्। तावुभौ जग्मतुर्वीरौ गुरुं सान्दीपिनिं पुनः।।

hastiśikṣāmaśviśikṣāṃ dvādaśāhena cāpnutām| tāvubhau jagmaturvīrau guruṃ sāndīpiniṃ punaḥ||

Verse 5

धनुर्वेदचिकीर्षार्थं धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ। ताविष्वासवराचार्यमभिगम्य प्रणम्य च।।

dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau| tāviṣvāsavarācāryamabhigamya praṇamya ca||

Verse 6

तेन वै सत्कृतौ राजंश्चरन्तौ ताववन्तिषु। पञ्चाशद्भिरहोरात्रैर्दशाङ्गं सुप्रतिष्ठितम्।।

tena vai satkṛtau rājaṃścarantau tāvavantiṣu| pañcāśadbhirahorātrairdaśāṅgaṃ supratiṣṭhitam||

Verse 7

सरहस्यं धनुर्वेदं सकलं ताववापतुः। दृष्ट्वा कृतार्थो विप्रेन्द्रो गुर्वर्थे तावचोदयत्।।

sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāvavāpatuḥ| dṛṣṭvā kṛtārtho viprendro gurvarthe tāvacodayat||

Verse 8

अयाचतार्थं गोविन्दं तदा सान्दीपिनिर्विभुम्। मम पुत्रः समुद्रेऽस्मिंस्तिमिना चापवाहितः।।

ayācatārthaṃ govindaṃ tadā sāndīpinirvibhum| mama putraḥ samudre'smiṃstiminā cāpavāhitaḥ||

Verse 9

पुत्रमानय भद्रं ते भक्षितं तिमिना मम। आर्ताय गुरवे तत्र प्रतिशुश्राव दुष्करम्।।

putramānaya bhadraṃ te bhakṣitaṃ timinā mama| ārtāya gurave tatra pratiśuśrāva duṣkaram||

Verse 10

अशक्यं सर्वभूतेषु कर्तुमन्येन केनचित्। यश्च सान्दीपिनेः पुत्रं जहार भरतर्षभ।।

aśakyaṃ sarvabhūteṣu kartumanyena kenacit| yaśca sāndīpineḥ putraṃ jahāra bharatarṣabha||

Verse 11

सोऽसुरः समरे ताभ्यां समुद्रे विनिपातितः। ततः सान्दीपिनेः पुत्रः प्रसादादमितौजसः।।

so'suraḥ samare tābhyāṃ samudre vinipātitaḥ| tataḥ sāndīpineḥ putraḥ prasādādamitaujasaḥ||

Verse 12

दीर्घकालं कृतः प्रेतः पुनरासीच्छरीरवान्। तदशक्यमचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहदद्भुतम्।।

dīrghakālaṃ kṛtaḥ pretaḥ punarāsīccharīravān| tadaśakyamacintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahadadbhutam||

Verse 13

सर्वेषामेव भूतानां विस्मयः समजायत। आसनानि च सर्वाणि गवाश्वं च धनादिकम्।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata| āsanāni ca sarvāṇi gavāśvaṃ ca dhanādikam||

Verse 14

सर्वं तदुपजहाते गुरवे रामकेशवौ। गदापरिघयुद्धे च सर्वास्त्रेषु च केशवः।।

sarvaṃ tadupajahāte gurave rāmakeśavau| gadāparighayuddhe ca sarvāstreṣu ca keśavaḥ||

Verse 15

परमां मुख्यतां प्राप्तः सर्वलोकेषु विश्रुतः। कश्च नारायणादन्यः सर्वरत्नविभूषितम्।।

paramāṃ mukhyatāṃ prāptaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ| kaśca nārāyaṇādanyaḥ sarvaratnavibhūṣitam||

Verse 16

रथमादित्यसङ्काशमातिष्ठेत शचीपतेः। कस्य चाप्रतिमो यन्ता वज्रपाणेः प्रियः सखा।।

rathamādityasaṅkāśamātiṣṭheta śacīpateḥ| kasya cāpratimo yantā vajrapāṇeḥ priyaḥ sakhā||

Verse 17

मातलिः सङ्गृहीता स्यादन्यत्र पुरुषोत्तमात्। भोजराजात्मजो वापि कंसस्तात युधिष्ठिर।।

mātaliḥ saṅgṛhītā syādanyatra puruṣottamāt| bhojarājātmajo vāpi kaṃsastāta yudhiṣṭhira||

Verse 18

अस्त्रजाते बले वीर्ये कार्तवीर्यसमोऽभवत्। तस्य भोजपतेः पुत्राद्भोजराजन्यवर्धनात्।।

astrajāte bale vīrye kārtavīryasamo'bhavat| tasya bhojapateḥ putrādbhojarājanyavardhanāt||

Verse 19

उद्विजन्ते स्म राजानः सुपर्णादिव पन्नगाः। चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनः।।

udvijante sma rājānaḥ suparṇādiva pannagāḥ| citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinaḥ||

Verse 20

शतं शतसहस्राणि पादातास्तस्य भारत। अष्टौ शतसहस्राणि शूराणामनिवर्तिनाम्।।

śataṃ śatasahasrāṇi pādātāstasya bhārata| aṣṭau śatasahasrāṇi śūrāṇāmanivartinām||

Verse 21

अभवन्भोजराजस्य जाम्बूनदमया ध्वजाः। रुक्मकाञ्चनकक्ष्यास्तु रथास्तस्य युधिष्ठि।।

abhavanbhojarājasya jāmbūnadamayā dhvajāḥ| rukmakāñcanakakṣyāstu rathāstasya yudhiṣṭhi||

Verse 22

अभवन्भोजपुत्रस्य द्विपास्तावद्धि तद्बलम्। चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनाम्।।

abhavanbhojaputrasya dvipāstāvaddhi tadbalam| citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinām||

Verse 23

षोडशाश्वसहस्राणि किंशुकाभानि तस्य वै। अपरस्तु महाव्यूहः किशोरणां युधिष्ठिर।।

ṣoḍaśāśvasahasrāṇi kiṃśukābhāni tasya vai| aparastu mahāvyūhaḥ kiśoraṇāṃ yudhiṣṭhira||

Verse 24

आरोहवरसम्पन्नो दुर्धर्षः केनचिद्बलान्। स च षोडशसाहस्रः कंसभ्रातृपुरः सरः।।

ārohavarasampanno durdharṣaḥ kenacidbalān| sa ca ṣoḍaśasāhasraḥ kaṃsabhrātṛpuraḥ saraḥ||

Verse 25

सुनामा सर्वतस्त्वेनं स कंसं पर्यपालयत्। सगणो मिश्रको नाम षष्टिमसाहस्र उच्यते।।

sunāmā sarvatastvenaṃ sa kaṃsaṃ paryapālayat| sagaṇo miśrako nāma ṣaṣṭimasāhasra ucyate||

Verse 26

कंसरोषमहावेगां वैवस्वतवशानुगाम्।। मत्तद्विपमहाग्राहां वैवस्वतवशानुगाम्।।

kaṃsaroṣamahāvegāṃ vaivasvatavaśānugām|| mattadvipamahāgrāhāṃ vaivasvatavaśānugām||

Verse 27

शस्रजालमहाफेनां सादिवेगमहाजलाम्। गदापरिघपाठीनां नानाकवचशैवलाम्।।

śasrajālamahāphenāṃ sādivegamahājalām| gadāparighapāṭhīnāṃ nānākavacaśaivalām||

Verse 28

रथनागमहावर्तां नानारुधिरकर्दमाम्। चित्रकार्मुककल्लोलां रथाश्वकलिलह्रदाम्।।

rathanāgamahāvartāṃ nānārudhirakardamām| citrakārmukakallolāṃ rathāśvakalilahradām||

Verse 29

महामृधनदीं घोरां योधावर्तननिस्वनाम्। कोऽन्यो नारायणादेत्य कंसहन्ता युधिष्ठिर।।

mahāmṛdhanadīṃ ghorāṃ yodhāvartananisvanām| ko'nyo nārāyaṇādetya kaṃsahantā yudhiṣṭhira||

Verse 30

एष शक्ररथे तिष्ठंस्तान्यनीकानि भारत। व्यधमद्भोजपुत्रस्य महाभ्राणीव मारुतः।।

eṣa śakrarathe tiṣṭhaṃstānyanīkāni bhārata| vyadhamadbhojaputrasya mahābhrāṇīva mārutaḥ||

Verse 31

तं सभास्थं सहामात्यं हत्वा कंसं सहान्वयम्। आनयामास मानार्हां देवकीं समुहृद्गणाम्।।

taṃ sabhāsthaṃ sahāmātyaṃ hatvā kaṃsaṃ sahānvayam| ānayāmāsa mānārhāṃ devakīṃ samuhṛdgaṇām||

Verse 32

यशोदां रोहिणीं चैव अभिवाद्य पुनः पुनः। उग्रसेनं च राजानमभिषिच्य जनार्दनः।।

yaśodāṃ rohiṇīṃ caiva abhivādya punaḥ punaḥ| ugrasenaṃ ca rājānamabhiṣicya janārdanaḥ||

Verse 33

अर्चितो यदुमुख्यैश्च भगवान्वासवानुजः। ततः पार्थिवमायान्तं सहितं सर्वराजभिः। सरस्वत्यां जरासन्धमजयत्पुरुषोत्तमः।।

arcito yadumukhyaiśca bhagavānvāsavānujaḥ| tataḥ pārthivamāyāntaṃ sahitaṃ sarvarājabhiḥ| sarasvatyāṃ jarāsandhamajayatpuruṣottamaḥ||