Adhyaya 53

Verse 1

कृष्णेन बालकैः सह विहृत्य कालियमर्दनम्।। 1।। बलरामेण धेनुकासुरहननम्।। 2।। कृष्णेन गोवर्धनोद्धरणम्।। 3।। अरिष्टासुरादिहननम्।। 4।। मधुरायां कंसं हत्वा पित्रोः पादाभिवन्दनम्।। 5।। भीष्ण उवाच। ततः कदचिद्गोविन्दो ज्येष्ठं सङ्कर्षणं विना। चचार तद्वनं रम्यं सुस्वरूपो वराननः।।

kṛṣṇena bālakaiḥ saha vihṛtya kāliyamardanam|| 1|| balarāmeṇa dhenukāsurahananam|| 2|| kṛṣṇena govardhanoddharaṇam|| 3|| ariṣṭāsurādihananam|| 4|| madhurāyāṃ kaṃsaṃ hatvā pitroḥ pādābhivandanam|| 5|| bhīṣṇa uvāca| tataḥ kadacidgovindo jyeṣṭhaṃ saṅkarṣaṇaṃ vinā| cacāra tadvanaṃ ramyaṃ susvarūpo varānanaḥ||

Verse 2

काकपक्षधरः श्रीमाञ्छ्यामः पद्मनिभेक्षणः। श्रीवत्सेनोरसा युक्तः शशाङ्क इव लक्ष्मणा।।

kākapakṣadharaḥ śrīmāñchyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ| śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā||

Verse 3

रज्जुयज्ञोपवीती स पीताम्बरधरो युवा। श्वेतचन्द्रनलिप्राङ्गो नीलकुञ्चितमूर्धजः।।

rajjuyajñopavītī sa pītāmbaradharo yuvā| śvetacandranaliprāṅgo nīlakuñcitamūrdhajaḥ||

Verse 4

राजता बर्हिपत्रेण मन्दमारुतकम्पिना। क्वचिद्गायन्क्वञ्चित्क्रीडन्क्वचिन्नृत्यन्क्वचिद्धसन्।।

rājatā barhipatreṇa mandamārutakampinā| kvacidgāyankvañcitkrīḍankvacinnṛtyankvaciddhasan||

Verse 5

गोपवेणुं सुमधुरं कामं तदपि वादयन्। प्रह्लादनार्थं च गवां क क्वचिद्वनगतो युवा।।

gopaveṇuṃ sumadhuraṃ kāmaṃ tadapi vādayan| prahlādanārthaṃ ca gavāṃ ka kvacidvanagato yuvā||

Verse 6

गोकुले मेघकाले तु चचार द्युतिमान्प्रभुः। बहुरम्येषु देशेषु वनस्य वनराजिपु।।

gokule meghakāle tu cacāra dyutimānprabhuḥ| bahuramyeṣu deśeṣu vanasya vanarājipu||

Verse 7

तासु कृष्णो मुदा युक्तः क्रीडयन्भरतर्षभ। स कदाचिद्वने तस्मिन्गोभिः सह परिव्रजन्।।

tāsu kṛṣṇo mudā yuktaḥ krīḍayanbharatarṣabha| sa kadācidvane tasmingobhiḥ saha parivrajan||

Verse 8

भाण्डीरं नाम दृष्ट्वाऽथ न्यग्रोधं केशवो महान्। तच्छायायां मतिं चक्रे निवासाय तदा प्रभुः।।

bhāṇḍīraṃ nāma dṛṣṭvā'tha nyagrodhaṃ keśavo mahān| tacchāyāyāṃ matiṃ cakre nivāsāya tadā prabhuḥ||

Verse 9

स तत्र वयसा तुल्यैर्बत्सपालैस्तदाऽनघ। रेमे स दिवसं कृष्णः पुरा स्वर्गगतो यथा।।

sa tatra vayasā tulyairbatsapālaistadā'nagha| reme sa divasaṃ kṛṣṇaḥ purā svargagato yathā||

Verse 10

तं क्रीडमानं गोपालाः कृष्णं भाण्डीरवासिनः। रमयन्ति स्म बहवो मान्यैः क्रीडनकैस्तदा।।

taṃ krīḍamānaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinaḥ| ramayanti sma bahavo mānyaiḥ krīḍanakaistadā||

Verse 11

अन्ये स्म परिगायन्ति गोपा मुदितमानसाः। गोपालकृष्णमेवान्ये गायन्ति स्म वनप्रियाः।।

anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ| gopālakṛṣṇamevānye gāyanti sma vanapriyāḥ||

Verse 12

तेषां सङ्गायतामेव वादयामास केशवः। पर्णवाद्यान्तरे वेणुं तुम्बवीणां च तत्र वै।।

teṣāṃ saṅgāyatāmeva vādayāmāsa keśavaḥ| parṇavādyāntare veṇuṃ tumbavīṇāṃ ca tatra vai||

Verse 13

एवं क्रीडान्तरैः कृष्णो गोपालैर्विजहार सः। तेन बालेन कौन्तेय कृतं लोकहितं तदा।।

evaṃ krīḍāntaraiḥ kṛṣṇo gopālairvijahāra saḥ| tena bālena kaunteya kṛtaṃ lokahitaṃ tadā||

Verse 14

पश्यतां सर्वभूतानां वासुदेवेन भारत। ह्रदे निपातता तत्र क्रीडितं नागमूर्धनि।।

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ vāsudevena bhārata| hrade nipātatā tatra krīḍitaṃ nāgamūrdhani||

Verse 15

शासयित्वा तु कालीयं सर्वलोकस्य पश्यतः। विजहार ततः कृष्णो बलेदवसहायवान्।।

śāsayitvā tu kālīyaṃ sarvalokasya paśyataḥ| vijahāra tataḥ kṛṣṇo baledavasahāyavān||

Verse 16

धेनुको दारुणो राजन्दैत्यो रासभविग्रहः। तदा तालवने राजन्बलदेवेन वै हतः।।

dhenuko dāruṇo rājandaityo rāsabhavigrahaḥ| tadā tālavane rājanbaladevena vai hataḥ||

Verse 17

ततः कदाचित्कौन्तेय रामकृष्णौ वनं गतौ। चारयन्तौ प्रवृद्धानि गोधनानि शुभाननौ।।

tataḥ kadācitkaunteya rāmakṛṣṇau vanaṃ gatau| cārayantau pravṛddhāni godhanāni śubhānanau||

Verse 18

विहरन्तौ मुदा युक्तौ वीक्षमाणौ वनानि वै। श्वेलयन्तौ प्रगायन्तौ विचिन्वन्तौ च पादपान्।।

viharantau mudā yuktau vīkṣamāṇau vanāni vai| śvelayantau pragāyantau vicinvantau ca pādapān||

Verse 19

नामभिर्व्याहरन्तौ च वत्सान्गाश्च परन्तपौ। चेरतुर्लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिरपराजितौ।।

nāmabhirvyāharantau ca vatsāngāśca parantapau| ceraturlokasiddhābhiḥ krīḍābhiraparājitau||

Verse 20

तौ देवौ मानुषीं दीक्षां वहन्तौ सुरपूजितौ। तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वनम्।।

tau devau mānuṣīṃ dīkṣāṃ vahantau surapūjitau| tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiśceraturvanam||

Verse 21

एवं बाल्येऽपि गोपालैः क्रीडाभिश्च विजह्रतुः।।

evaṃ bālye'pi gopālaiḥ krīḍābhiśca vijahratuḥ||

Verse 22

ततः कृष्णो महातेजास्तदा गत्वा तु गोव्रजम्। गिरियज्ञं तमेवैष प्रवृत्तं गोपदारकैः।।

tataḥ kṛṣṇo mahātejāstadā gatvā tu govrajam| giriyajñaṃ tamevaiṣa pravṛttaṃ gopadārakaiḥ||

Verse 23

बुभुजे पायसं शौरिरीश्वरः सर्वभूतकृत्। तं दृष्ट्वा गोपकाः सर्वे कृष्णमेव समर्चयन्।।

bubhuje pāyasaṃ śaurirīśvaraḥ sarvabhūtakṛt| taṃ dṛṣṭvā gopakāḥ sarve kṛṣṇameva samarcayan||

Verse 24

पूज्यमानस्तदा देवैर्दिव्यं वपुरधारयत्। धृतो गोवर्धनो नाम सप्ताहं पर्वतो धृतः।।

pūjyamānastadā devairdivyaṃ vapuradhārayat| dhṛto govardhano nāma saptāhaṃ parvato dhṛtaḥ||

Verse 25

शिशुना वासुदेवेन गवार्थमरिमर्दन। क्रीडमानस्तदा कृष्णः कृतवान्कर्म दुष्करम्।।

śiśunā vāsudevena gavārthamarimardana| krīḍamānastadā kṛṣṇaḥ kṛtavānkarma duṣkaram||

Verse 26

तदद्भुतमतीवासीत्सर्वलोकस्य भारत। देवदेवः क्षितं गत्वा कृष्णं नत्वा मुदान्वितः।

tadadbhutamatīvāsītsarvalokasya bhārata| devadevaḥ kṣitaṃ gatvā kṛṣṇaṃ natvā mudānvitaḥ|

Verse 27

गोविन्द इति तं ह्युक्त्वा ह्यभ्यषिञ्चत्पुरन्दरः। इत्युक्त्वाश्लिष्य गोविन्दं पुरुहूतोभ्ययाद्दिवम्।।

govinda iti taṃ hyuktvā hyabhyaṣiñcatpurandaraḥ| ityuktvāśliṣya govindaṃ puruhūtobhyayāddivam||

Verse 28

अथारिष्ट इति ख्यातं दैत्यं वृषभविग्रहम्। जघान तरसा कृष्णः पशूनां हितकाम्यया।।

athāriṣṭa iti khyātaṃ daityaṃ vṛṣabhavigraham| jaghāna tarasā kṛṣṇaḥ paśūnāṃ hitakāmyayā||

Verse 29

केशिनामा ततो दैत्यो राजंस्तुरगविग्रहः। तथा वनगतं पार्थ गजायुतबलं हयम्।।

keśināmā tato daityo rājaṃsturagavigrahaḥ| tathā vanagataṃ pārtha gajāyutabalaṃ hayam||

Verse 30

कराम्भोरुहवज्रेण जघान मधुसूदनः। अथ मल्लं तु चाणूरं निजघान महाऽसुरम्।।

karāmbhoruhavajreṇa jaghāna madhusūdanaḥ| atha mallaṃ tu cāṇūraṃ nijaghāna mahā'suram||

Verse 31

सुदामानममित्रघ्न सर्वसैन्यपुरस्कृतम्। बालरूपेण गोविन्दो निजघान च भारत।।

sudāmānamamitraghna sarvasainyapuraskṛtam| bālarūpeṇa govindo nijaghāna ca bhārata||

Verse 32

बलदेवेन चायत्नात्समाजे मुष्टिको हतः। ताडितश्च सहामात्यः कंसः कृष्णेन भारत।।

baladevena cāyatnātsamāje muṣṭiko hataḥ| tāḍitaśca sahāmātyaḥ kaṃsaḥ kṛṣṇena bhārata||

Verse 33

हत्वा कंसममित्रघ्नः सर्वेषां पश्यतां तदा। अभिषिच्योग्रसेनं तं पित्रोः पादमवन्दत।

hatvā kaṃsamamitraghnaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ tadā| abhiṣicyograsenaṃ taṃ pitroḥ pādamavandata|

Verse 34

एवमादीनि कर्माणि कृतवान्वै जनार्दनः।।

evamādīni karmāṇi kṛtavānvai janārdanaḥ||