Adhyaya 52

Verse 1

विष्णुना देवानां भूमावुत्पत्तये आज्ञापनम्।। 1।। अवतीर्णे कृष्णे स्वर्गादागतानामिन्द्रादीनां श्रीकृष्णं स्तुत्वा पुनः स्व लोकगमनम्।। 2।। श्रीकृष्णेन शकटासुरवधः। अर्जुनतरुभञ्जनम्। बृन्दावं गत्वा वने विहरणम्।। 3।। भीष्ण उवाच। यच्चके भगवान्विष्णुर्वसुदेवसुतस्तदा। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु स्रवमशेषतः।।

viṣṇunā devānāṃ bhūmāvutpattaye ājñāpanam|| 1|| avatīrṇe kṛṣṇe svargādāgatānāmindrādīnāṃ śrīkṛṣṇaṃ stutvā punaḥ sva lokagamanam|| 2|| śrīkṛṣṇena śakaṭāsuravadhaḥ| arjunatarubhañjanam| bṛndāvaṃ gatvā vane viharaṇam|| 3|| bhīṣṇa uvāca| yaccake bhagavānviṣṇurvasudevasutastadā| tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu sravamaśeṣataḥ||

Verse 2

वासुदेवस्य महात्म्यं चरितं च महात्मनः। हितार्थं सुरसर्त्यानां लोकानां च हिताय च।।

vāsudevasya mahātmyaṃ caritaṃ ca mahātmanaḥ| hitārthaṃ surasartyānāṃ lokānāṃ ca hitāya ca||

Verse 3

यदा दिवि विभुस्तात न रेमे भगवानसौ। ततो व्यादिशय भूतानि विभुर्भूमिसुखावहः।।

yadā divi vibhustāta na reme bhagavānasau| tato vyādiśaya bhūtāni vibhurbhūmisukhāvahaḥ||

Verse 4

निग्रहार्थाय दैत्यानां चोदयामास वै तदा। मुरुतश्च वसूंश्चैव सूर्याचन्द्रमसावुभौ।।

nigrahārthāya daityānāṃ codayāmāsa vai tadā| murutaśca vasūṃścaiva sūryācandramasāvubhau||

Verse 5

गन्धर्वाप्सरसश्चैव रुद्रादित्यांस्तथाऽश्विनौ। जायध्वं मानुषे लोके सर्वलोकमहेश्वराः।।

gandharvāpsarasaścaiva rudrādityāṃstathā'śvinau| jāyadhvaṃ mānuṣe loke sarvalokamaheśvarāḥ||

Verse 6

जङ्गमानि विशालाक्षो ह्यात्मार्थमसृजत्प्रभुः। जायन्तामिति गोविन्दस्तिर्यग्योनिगतैः सह।।

jaṅgamāni viśālākṣo hyātmārthamasṛjatprabhuḥ| jāyantāmiti govindastiryagyonigataiḥ saha||

Verse 7

तानि सर्वाणि सर्वज्ञो व्यजायत यदोः कुले। आत्मानमात्मना तात कृत्वा बहुविधं हरिः। रत्यर्थमिह गास्तत्र ररक्ष पुरुषोत्तमः।

tāni sarvāṇi sarvajño vyajāyata yadoḥ kule| ātmānamātmanā tāta kṛtvā bahuvidhaṃ hariḥ| ratyarthamiha gāstatra rarakṣa puruṣottamaḥ|

Verse 8

अजातशत्रो जातस्तु यथेष्ट भुवि भूमिप। कीर्त्यमानं मया तात निबोध भरतर्षभ।।

ajātaśatro jātastu yatheṣṭa bhuvi bhūmipa| kīrtyamānaṃ mayā tāta nibodha bharatarṣabha||

Verse 9

सागराः समकम्पन्त मुदा चेलुश्च पर्वताः। जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने।।

sāgarāḥ samakampanta mudā celuśca parvatāḥ| jajvaluścāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane||

Verse 10

शिवाः सम्प्रववुर्वाताः प्रशान्तमभवद्रजः। ज्योतींषि सम्प्रकाशन्त जायमाने जनार्दने।।

śivāḥ sampravavurvātāḥ praśāntamabhavadrajaḥ| jyotīṃṣi samprakāśanta jāyamāne janārdane||

Verse 11

देवदुन्दुभयश्चापि सस्वनुर्भृशमम्बरे। अभ्यवर्षंस्तदाऽऽगम्य देवताः पुष्पवृष्टिभिः।।

devadundubhayaścāpi sasvanurbhṛśamambare| abhyavarṣaṃstadā''gamya devatāḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ||

Verse 12

गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिः स्तुवन्वै मधुसदनम्। उपतस्थुस्तदा प्रीताः प्रादुर्भावे महर्षयः।।

gīrbhirmaṅgalayuktābhiḥ stuvanvai madhusadanam| upatasthustadā prītāḥ prādurbhāve maharṣayaḥ||

Verse 13

ततस्तानभिसम्प्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन्। उपानृत्यन्नुपजगुर्गन्धर्वाप्सरसां गणाः।।

tatastānabhisamprekṣya nāradapramukhānṛṣīn| upānṛtyannupajagurgandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ||

Verse 14

उपतस्थे च गोविन्दं सहस्राक्षः शचीपतिः। अभ्यभाषत तेजस्वी महर्षीन्पूजयंस्तदा।।

upatasthe ca govindaṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ| abhyabhāṣata tejasvī maharṣīnpūjayaṃstadā||

Verse 15

कृत्वा च देवकार्याणि कृत्वा देवहितानि च। खं लोकं लोककृद्देवः पुनर्गच्छति तेजसा।।

kṛtvā ca devakāryāṇi kṛtvā devahitāni ca| khaṃ lokaṃ lokakṛddevaḥ punargacchati tejasā||

Verse 16

इत्युक्त्वा ऋषिभिः सार्घं जगाम त्रिदिवं पुनः। अभ्यनुज्ञाय तान्सर्वाञ्छादयन्प्रकृतिं पराम्।।

ityuktvā ṛṣibhiḥ sārghaṃ jagāma tridivaṃ punaḥ| abhyanujñāya tānsarvāñchādayanprakṛtiṃ parām||

Verse 17

नन्दगोपकुले कृष्ण उवास बहुलाः समाः। ततः कदाचित्सुप्तं तं शकटस्य त्वधः शिशुम्।।

nandagopakule kṛṣṇa uvāsa bahulāḥ samāḥ| tataḥ kadācitsuptaṃ taṃ śakaṭasya tvadhaḥ śiśum||

Verse 18

यशोदा सम्परित्यज्य जगाम यमुनां नदीम्। शिशुलीलां ततः कुर्वन्स्वहस्तचरणौ क्षिपन्।।

yaśodā samparityajya jagāma yamunāṃ nadīm| śiśulīlāṃ tataḥ kurvansvahastacaraṇau kṣipan||

Verse 19

रुरोद मधुरं कृष्णः पादावूर्ध्वं प्रसारयन्। पादाङ्गुष्ठेन शकटं दारयन्नथ केशवः।।

ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāvūrdhvaṃ prasārayan| pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ dārayannatha keśavaḥ||

Verse 20

तत्र एकेन पादेन पातयित्वा तथा शिशुः। न्युब्जं पयोधराकाङ्क्षी ससार च रुरोद च।।

tatra ekena pādena pātayitvā tathā śiśuḥ| nyubjaṃ payodharākāṅkṣī sasāra ca ruroda ca||

Verse 21

पाटितं शकटं दृष्ट्वा भिन्नभाण्डपुटीकटम्। जनास्ते शिशुना तेन विस्मयं परमं ययुः।।

pāṭitaṃ śakaṭaṃ dṛṣṭvā bhinnabhāṇḍapuṭīkaṭam| janāste śiśunā tena vismayaṃ paramaṃ yayuḥ||

Verse 22

प्रत्यक्षं शूरसेनानां दृश्यते महदद्भुतम्। शयानेन हतः कंसपक्षवांस्तिग्मतेजसा।।

pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ dṛśyate mahadadbhutam| śayānena hataḥ kaṃsapakṣavāṃstigmatejasā||

Verse 23

पूतना चापि निहता महाकाया महास्तनी। ततः काले महाराज संसक्तौ रामकेशवौ।।

pūtanā cāpi nihatā mahākāyā mahāstanī| tataḥ kāle mahārāja saṃsaktau rāmakeśavau||

Verse 24

कृष्णः सङ्कर्षणश्चोभौ रिङ्खिणौ च बभूवतुः। अन्योन्यकिरणाक्रान्तौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे।।

kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇaścobhau riṅkhiṇau ca babhūvatuḥ| anyonyakiraṇākrāntau candrasūryāvivāmbare||

Verse 25

विसर्पन्तौ च सर्वत्र महासर्पभुजौ तदा। रेजतुः पांसुदिग्धाङ्गौ रामकृष्णौ तदा नृप।।

visarpantau ca sarvatra mahāsarpabhujau tadā| rejatuḥ pāṃsudigdhāṅgau rāmakṛṣṇau tadā nṛpa||

Verse 26

क्वचिच्च जानुभिः स्पृष्टौ क्रीडमानौ क्वचिद्वने। पिबन्तौ दधिकुल्यांश्च मथ्यमाने च भारत।।

kvacicca jānubhiḥ spṛṣṭau krīḍamānau kvacidvane| pibantau dadhikulyāṃśca mathyamāne ca bhārata||

Verse 27

ततः स बालो गोविन्दो नवनीतं तदा क्षयम्। ग्रासमानस्तु तत्रायं गोपीभिर्ददृशे तथा।।

tataḥ sa bālo govindo navanītaṃ tadā kṣayam| grāsamānastu tatrāyaṃ gopībhirdadṛśe tathā||

Verse 28

दाम्नाऽथोलूखले कृष्णो गोपीभिश्च निबन्धितः। तत्तथा शिशुना तेन कर्षता चार्जुनावृभौ।।

dāmnā'tholūkhale kṛṣṇo gopībhiśca nibandhitaḥ| tattathā śiśunā tena karṣatā cārjunāvṛbhau||

Verse 29

समूलविटपौ भग्नौ तदद्भुतमिवाभवत्। ततस्तौ बाल्यमुत्तीर्णौ कृष्णसङ्कर्षणावुभौ।।

samūlaviṭapau bhagnau tadadbhutamivābhavat| tatastau bālyamuttīrṇau kṛṣṇasaṅkarṣaṇāvubhau||

Verse 30

तस्मिन्नेव व्रजस्थाने सप्तवर्षै बभूवतुः। नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ।।

tasminneva vrajasthāne saptavarṣai babhūvatuḥ| nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau||

Verse 31

बभुवतुर्वत्सपालौ काकपक्षधरावुभौ। पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयन्तौ वराननौ।।

babhuvaturvatsapālau kākapakṣadharāvubhau| parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau||

Verse 32

शुशुभाते वनगतौ त्रिशीर्षाविव पन्नगौ। मयूराङ्गजकर्णौ तौ पल्लवापीडधारिणौ।।

śuśubhāte vanagatau triśīrṣāviva pannagau| mayūrāṅgajakarṇau tau pallavāpīḍadhāriṇau||

Verse 33

वनमालापरिक्षिप्तौ सालपोताविवोद्गतौ। अरविन्दकृतापीडौ रज्जुयज्ञोपवीतिनौ।।

vanamālāparikṣiptau sālapotāvivodgatau| aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau||

Verse 34

सशिक्यतुम्बुरुकरौ गोपवेणुप्रवादकौ। क्वचिद्वसन्तावन्योन्यं क्रडमानौ क्वचिद्वने।।

saśikyatumburukarau gopaveṇupravādakau| kvacidvasantāvanyonyaṃ kraḍamānau kvacidvane||

Verse 35

पर्णशय्यासु तौ सुप्तौ क्वचिन्निद्रान्तरैषिणौ। तौ वत्सान्पालयन्तौ हि शोभयन्तौ महद्वनम्।।

parṇaśayyāsu tau suptau kvacinnidrāntaraiṣiṇau| tau vatsānpālayantau hi śobhayantau mahadvanam||

Verse 36

चञ्चूर्यन्तौ रमन्तौ च राजन्नेवं तदा शुभम्। ततो बृन्दावनं गत्वा वसुदेवसुतावुभौ। गोकुलं तत्र कौन्येय चारयन्तौ विजह्रतुः।।

cañcūryantau ramantau ca rājannevaṃ tadā śubham| tato bṛndāvanaṃ gatvā vasudevasutāvubhau| gokulaṃ tatra kaunyeya cārayantau vijahratuḥ||