Adhyaya 51

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीष्मम्प्रति विस्तरेण कृष्णकथाकथनप्रार्थना।। 1।। देवासुरयुद्धे पराजितानां देवानां स्मरणमात्रसंनिहितेन हरिणा दैत्यानां पराजयः।। 2।। भूम्या स्वभारावतरणं प्रार्थितेऽस्य विष्णोः भूमाववतारनिर्धारणम्।। 3।। वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्ते तु कौन्तेयस्ततः कौरवनन्दनः। आबभाषे पुनर्भीष्णे धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

yudhiṣṭhireṇa bhīṣmamprati vistareṇa kṛṣṇakathākathanaprārthanā|| 1|| devāsurayuddhe parājitānāṃ devānāṃ smaraṇamātrasaṃnihitena hariṇā daityānāṃ parājayaḥ|| 2|| bhūmyā svabhārāvataraṇaṃ prārthite'sya viṣṇoḥ bhūmāvavatāranirdhāraṇam|| 3|| vaiśampāyana uvāca|| evamukte tu kaunteyastataḥ kauravanandanaḥ| ābabhāṣe punarbhīṣṇe dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 2

भूय एव मनुष्येन्द्र उपेन्द्रस्य यशस्विनः। जन्म वृष्णिषु विज्ञातुमिच्छामि वदतां वर।।

bhūya eva manuṣyendra upendrasya yaśasvinaḥ| janma vṛṣṇiṣu vijñātumicchāmi vadatāṃ vara||

Verse 3

यथैव भगवाञ्जातः क्षिताविह जनार्दनः। माधवेषु महाबुद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yathaiva bhagavāñjātaḥ kṣitāviha janārdanaḥ| mādhaveṣu mahābuddhistanme brūhi pitāmaha||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्ततो भीष्मः केशवस्य महात्मनः। माधवेषु तथा जन्म कथयामास वीर्यवान्।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktastato bhīṣmaḥ keśavasya mahātmanaḥ| mādhaveṣu tathā janma kathayāmāsa vīryavān||

Verse 5

हन्त ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथातथम्। यतो नारायणस्येह जन्म वृष्णिषु कौरव।।

hanta te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathātatham| yato nārāyaṇasyeha janma vṛṣṇiṣu kaurava||

Verse 6

पुरा लोके महाराज वर्तमाने कृते युगे। आसीत्रैलोक्यविख्यातः सङ्ग्रामस्तारकामयः।।

purā loke mahārāja vartamāne kṛte yuge| āsītrailokyavikhyātaḥ saṅgrāmastārakāmayaḥ||

Verse 7

विरोचनो मयस्तारो वराहः श्वेत एव च। विप्रचित्तिः प्रलम्बश्च वृत्रजम्भबलादयः।।

virocano mayastāro varāhaḥ śveta eva ca| vipracittiḥ pralambaśca vṛtrajambhabalādayaḥ||

Verse 8

नमुचिः कालनेमिश्च प्रह्लाद इति विश्रुतः। लम्बः किशोरः स्वर्भानुररिष्टो राक्षसेश्वरः।।

namuciḥ kālanemiśca prahlāda iti viśrutaḥ| lambaḥ kiśoraḥ svarbhānurariṣṭo rākṣaseśvaraḥ||

Verse 9

एते चान्ये च बहवो दैत्यसङ्घाः सहस्रशः। नानाशस्त्रधरा राजन्नानाभूषणवाहनाः।।

ete cānye ca bahavo daityasaṅghāḥ sahasraśaḥ| nānāśastradharā rājannānābhūṣaṇavāhanāḥ||

Verse 10

देवतानामभिमुखास्तस्थुर्दैतेयदानवाः। देवास्तु युध्यमानास्ते दानवानभ्ययू रणे।।

devatānāmabhimukhāstasthurdaiteyadānavāḥ| devāstu yudhyamānāste dānavānabhyayū raṇe||

Verse 11

आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः। इन्द्रो यमश्च वरुणश्चन्द्रश्चैव धनेश्वरः।।

ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ| indro yamaśca varuṇaścandraścaiva dhaneśvaraḥ||

Verse 12

अश्विनौ च महावीर्यौ ये चान्ये देवतागणाः। चक्रुर्युद्धं महाघोरं दानवैश्च यथाक्रमम्।।

aśvinau ca mahāvīryau ye cānye devatāgaṇāḥ| cakruryuddhaṃ mahāghoraṃ dānavaiśca yathākramam||

Verse 13

युध्यमानाः समेयुश्च देवा दैतेयदानवैः। तद्युद्धमभवद्घोरं देवदानवसङ्कुलम्।।

yudhyamānāḥ sameyuśca devā daiteyadānavaiḥ| tadyuddhamabhavadghoraṃ devadānavasaṅkulam||

Verse 14

ताभ्यां बलाभ्यां सञ्जज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा। तीक्ष्णशस्त्रैः किरन्तोऽथ अभ्ययुर्देवदानवाः।।

tābhyāṃ balābhyāṃ sañjajñe tumulo vigrahastadā| tīkṣṇaśastraiḥ kiranto'tha abhyayurdevadānavāḥ||

Verse 15

घ्रन्ति देवान्सगन्धर्वान्सयक्षोरगचारणान्। ते वध्यमाना दैतेयैर्देवसङ्घास्तदा रणे।।

ghranti devānsagandharvānsayakṣoragacāraṇān| te vadhyamānā daiteyairdevasaṅghāstadā raṇe||

Verse 16

त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायमं प्रभुम्। एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हरिरीश्वरः।।

trātāraṃ manasā jagmurdevaṃ nārāyamaṃ prabhum| etasminnantare tatra jagāma harirīśvaraḥ||

Verse 17

दीपयञ्ज्योतिषा भूमिं शङ्खचक्रगदाधरः। तमागतं सुपर्णस्थं विष्णुं लोकनमस्कृतम्।।

dīpayañjyotiṣā bhūmiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ| tamāgataṃ suparṇasthaṃ viṣṇuṃ lokanamaskṛtam||

Verse 18

दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे भयं त्यक्त्वा रमे सुराः। चक्रुर्युद्धं पुनः सर्वे देवा दैतेयदानवैः।।

dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve bhayaṃ tyaktvā rame surāḥ| cakruryuddhaṃ punaḥ sarve devā daiteyadānavaiḥ||

Verse 19

तद्युद्धमभवद्घोरमचिन्त्यं रोमहर्षणम्। जघ्रुर्दैत्यान्त्रणे घोराः सर्वे शक्रपुरोगमाः।।

tadyuddhamabhavadghoramacintyaṃ romaharṣaṇam| jaghrurdaityāntraṇe ghorāḥ sarve śakrapurogamāḥ||

Verse 20

ते बाध्यमाना बिबुधैर्दुद्रुवुदैत्यदानवाः।।

te bādhyamānā bibudhairdudruvudaityadānavāḥ||

Verse 21

विद्रुतान्दानवान्दृष्ट्वा तदा भारत संयुगे। कालनेमिरिति ख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यता।।

vidrutāndānavāndṛṣṭvā tadā bhārata saṃyuge| kālanemiriti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyatā||

Verse 22

शत्रुप्रहरणे घोरः शतबाहुः शताननः। शतशीर्षः स्थितः श्रीमाञ्छतशृङ्गं इवाचलः।।

śatrupraharaṇe ghoraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ| śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñchataśṛṅgaṃ ivācalaḥ||

Verse 23

भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणाङ्गदः। धूम्रकेतुर्हरिश्मश्रुर्निर्दष्टोष्ठपुटाननः।।

bhāskarākāramukuṭaḥ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ| dhūmraketurhariśmaśrurnirdaṣṭoṣṭhapuṭānanaḥ||

Verse 24

त्रैलोक्यान्तरविस्तारं धारयन्विपुलं वपुः। तर्जयन्वै रणे देवाञ्छादयन्वै दिशो दश।।

trailokyāntaravistāraṃ dhārayanvipulaṃ vapuḥ| tarjayanvai raṇe devāñchādayanvai diśo daśa||

Verse 25

अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धो व्यादितास्य इवान्तकः। तत्र शस्त्रप्रतानैश्च देवान्धर्षितवान्त्रणे।।

abhyadhāvatsusaṅkruddho vyāditāsya ivāntakaḥ| tatra śastrapratānaiśca devāndharṣitavāntraṇe||

Verse 26

अभ्याययुः सुरान्सर्वान्पुनस्ते दैत्यदानवाः। आपीडयन्त्रणे क्रुद्धास्ततो देवान्युधिष्ठिर।।

abhyāyayuḥ surānsarvānpunaste daityadānavāḥ| āpīḍayantraṇe kruddhāstato devānyudhiṣṭhira||

Verse 27

ते वध्यमाना विबुधाः समरे कालनेमिना। दैत्यैश्चैव महाराज दुद्रुवुस्ते दिशो दश।।

te vadhyamānā vibudhāḥ samare kālaneminā| daityaiścaiva mahārāja dudruvuste diśo daśa||

Verse 28

विबुधान्विद्रुतान्दृष्ट्वा कालनेमिर्महा।ञसुरः। इन्द्रं यमं च वरुणं वायुं च धनदं रविम्।।

vibudhānvidrutāndṛṣṭvā kālanemirmahā|ñasuraḥ| indraṃ yamaṃ ca varuṇaṃ vāyuṃ ca dhanadaṃ ravim||

Verse 29

एतांश्चान्यान्बलाञ्जित्वा तेषां कार्याण्यवाप सः। तान्सर्वान्सहसा जित्वा कालनेमिर्महासुरः।।

etāṃścānyānbalāñjitvā teṣāṃ kāryāṇyavāpa saḥ| tānsarvānsahasā jitvā kālanemirmahāsuraḥ||

Verse 30

ददर्श गगने विष्णुं सुपर्णस्थं महाद्युतिम्। तं दृष्ट्वा क्रोधताम्राक्षस्तर्जयन्नभ्ययात्तदा।।

dadarśa gagane viṣṇuṃ suparṇasthaṃ mahādyutim| taṃ dṛṣṭvā krodhatāmrākṣastarjayannabhyayāttadā||

Verse 31

स बाहुशतमुद्यम्य सर्वास्त्रग्रहणं रणे। रोषाद्भारत दैत्येन्द्रो विष्णोरुरसि पातयत्।।

sa bāhuśatamudyamya sarvāstragrahaṇaṃ raṇe| roṣādbhārata daityendro viṣṇorurasi pātayat||

Verse 32

दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे मयपुरोगमाः। स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य सर्वे विष्णुमुपाद्रवन्।।

daityāśca dānavāścaiva sarve mayapurogamāḥ| svānyāyudhāni saṅgṛhya sarve viṣṇumupādravan||

Verse 33

स ताड्यमानो।ञतिबलैर्दैत्यैः सर्वायुघोद्यतैः। न चचाल हरिर्युद्धेऽकम्पमान इवाचलः।।

sa tāḍyamāno|ñatibalairdaityaiḥ sarvāyughodyataiḥ| na cacāla hariryuddhe'kampamāna ivācalaḥ||

Verse 34

पुनरुद्यम्य सङ्क्रुद्धः कालनेमिर्दृढां गदाम्। जघान गदया राजंस्तं विष्णुं गरुडं च वै।।

punarudyamya saṅkruddhaḥ kālanemirdṛḍhāṃ gadām| jaghāna gadayā rājaṃstaṃ viṣṇuṃ garuḍaṃ ca vai||

Verse 35

तं दृष्ट्वा गुरडं श्रान्तं चक्रमुद्यस्य वै हरिः। शतं शिरांसि बाहूंश्च सोच्छिनत्कालनेमिनः।।

taṃ dṛṣṭvā guraḍaṃ śrāntaṃ cakramudyasya vai hariḥ| śataṃ śirāṃsi bāhūṃśca socchinatkālaneminaḥ||

Verse 36

जघानान्यांस्च तान्सर्वान्समरे दैत्यदानवान्। विबुधानामृषीणां च स्वानि स्थानानि वै ददौ।।

jaghānānyāṃsca tānsarvānsamare daityadānavān| vibudhānāmṛṣīṇāṃ ca svāni sthānāni vai dadau||

Verse 37

दत्त्वा सुराणां सुग्रीतो योग्यकर्माणि भारत। जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा हरिः।।

dattvā surāṇāṃ sugrīto yogyakarmāṇi bhārata| jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ tadā hariḥ||

Verse 38

ब्रह्मलोकं प्रविश्याश्च प्राप्य नारायणः प्रभुः। पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रयम्।।

brahmalokaṃ praviśyāśca prāpya nārāyaṇaḥ prabhuḥ| paurāṇaṃ brahmasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśrayam||

Verse 39

स प्रविश्य तदा देवः स्तूयमानो महर्षिभिः। सहस्रशीर्षा भूत्वा च शयनायोपचक्रमे।।

sa praviśya tadā devaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ| sahasraśīrṣā bhūtvā ca śayanāyopacakrame||

Verse 40

आदिदेवः पुराणात्मा निद्रावशमुपागतः। शेते सुखं सदा विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः।।

ādidevaḥ purāṇātmā nidrāvaśamupāgataḥ| śete sukhaṃ sadā viṣṇurmohayañjagadavyayaḥ||

Verse 41

जग्मुस्तस्याथ वर्षाणि शयानस्य महात्मनः। षट्‌त्रिंशच्छतसाहस्रं मानुषेणेह सङ्ख्यया।।

jagmustasyātha varṣāṇi śayānasya mahātmanaḥ| ṣaṭ‌triṃśacchatasāhasraṃ mānuṣeṇeha saṅkhyayā||

Verse 42

जग्मुः कृतयुगत्रेताद्वापरान्ते बुबोध ह। ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः सुरैश्चापि सहर्षिभिः।।

jagmuḥ kṛtayugatretādvāparānte bubodha ha| brahmādibhiḥ stūyamānaḥ suraiścāpi saharṣibhiḥ||

Verse 43

उत्पत्य शयनाद्विष्णुर्ब्रह्मणा विबुधैः सह। देवानां च हितार्थाय ययौ देवसभां प्रति।।

utpatya śayanādviṣṇurbrahmaṇā vibudhaiḥ saha| devānāṃ ca hitārthāya yayau devasabhāṃ prati||

Verse 44

मेरोः शिरसि विन्यस्तां ज्वलन्तीं तां शुभां सभाम्। विविशुस्ते सुराः सर्वे ब्रह्मणा सह भारत।।

meroḥ śirasi vinyastāṃ jvalantīṃ tāṃ śubhāṃ sabhām| viviśuste surāḥ sarve brahmaṇā saha bhārata||

Verse 45

जग्मुस्तत्र निषेदुस्ते सा निःशब्दा ह्यभूत्तदा। तत्र भूमिरुवाचाथ खेदात्करुणभाषिणी।।

jagmustatra niṣeduste sā niḥśabdā hyabhūttadā| tatra bhūmiruvācātha khedātkaruṇabhāṣiṇī||

Verse 46

राज्ञां बलैर्बलवतां खिन्नास्मि भृशपीडिता। नित्यं भारपरिश्रान्ता दुःखं जीवाम्यहं सुराः।।

rājñāṃ balairbalavatāṃ khinnāsmi bhṛśapīḍitā| nityaṃ bhārapariśrāntā duḥkhaṃ jīvāmyahaṃ surāḥ||

Verse 47

पुरे पुरे च नृपतिः कोटिसङ्ख्यैर्बलैर्वृतः। राष्ट्रे राष्ट्रे च शतशो ग्रामाः कुलसहस्रिणः।।

pure pure ca nṛpatiḥ koṭisaṅkhyairbalairvṛtaḥ| rāṣṭre rāṣṭre ca śataśo grāmāḥ kulasahasriṇaḥ||

Verse 48

भूमिपानां सहस्रैश्च तेषां च बिलनां बलैः। ग्रामायुतैः पुरै राष्ट्रैरहं निर्विवरीकृता।।

bhūmipānāṃ sahasraiśca teṣāṃ ca bilanāṃ balaiḥ| grāmāyutaiḥ purai rāṣṭrairahaṃ nirvivarīkṛtā||

Verse 49

तस्माद्धारयितुं शक्त्या न क्षमासि जनानहम्। दैत्यैश्च बाध्यमानास्ताः प्राज नित्यं दुरात्मभिः।।

tasmāddhārayituṃ śaktyā na kṣamāsi janānaham| daityaiśca bādhyamānāstāḥ prāja nityaṃ durātmabhiḥ||

Verse 50

भीष्म उवाच। भूमेस्तु वचनं श्रुत्वा देवो नारायणस्तदा। व्यादिश्य तान्सुरान्सर्वान्क्षितौ वस्तुं मनो दधे।।

bhīṣma uvāca| bhūmestu vacanaṃ śrutvā devo nārāyaṇastadā| vyādiśya tānsurānsarvānkṣitau vastuṃ mano dadhe||