Adhyaya 50

Verse 1

श्रीविष्णोर्दशरथगृहे रामत्वेनावतारः।। 1।। विश्वामित्रेण स्वाश्रमं नीतेन सलक्ष्मणेन रामेण सुबाह्वादिहननम्।। 2।। सीतामुदूह्य निजनगरमेत्य पितृनिदेशेन सीतालक्ष्मणाभ्यां सह वनं गतेन रामेण स्वरदूषणादिहननम्।। 3।। सीतावियोगिनः सुग्रीवेण सख्यमेत्य वालिनं संहृतवतो रामस्य हनुमद्वचनेन लङ्क ागमनम्।। 4।। रावणादीन्निहत्य सीताप्रमुखैः सहायोध्यां गतेन रामेण लवणासुरं शत्रुघ्नेन घ ातयित्वा प्रजापालनम्।। 5।। सङ्ग्रहेण श्रीकृष्णचरित्रनिरूपणं कल्क्यवतारकथनं च।। 6।। शृणु राजंस्ततो विष्णोः प्रादुर्भावं महात्मनः। अष्टाविंशे युगे चापि मार्कण्डेयपुरः सरः।।

śrīviṣṇordaśarathagṛhe rāmatvenāvatāraḥ|| 1|| viśvāmitreṇa svāśramaṃ nītena salakṣmaṇena rāmeṇa subāhvādihananam|| 2|| sītāmudūhya nijanagarametya pitṛnideśena sītālakṣmaṇābhyāṃ saha vanaṃ gatena rāmeṇa svaradūṣaṇādihananam|| 3|| sītāviyoginaḥ sugrīveṇa sakhyametya vālinaṃ saṃhṛtavato rāmasya hanumadvacanena laṅka āgamanam|| 4|| rāvaṇādīnnihatya sītāpramukhaiḥ sahāyodhyāṃ gatena rāmeṇa lavaṇāsuraṃ śatrughnena gha ātayitvā prajāpālanam|| 5|| saṅgraheṇa śrīkṛṣṇacaritranirūpaṇaṃ kalkyavatārakathanaṃ ca|| 6|| śṛṇu rājaṃstato viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ| aṣṭāviṃśe yuge cāpi mārkaṇḍeyapuraḥ saraḥ||

Verse 2

तिथौ नावमिके जज्ञे तथा दशरथादपि। कृत्वाऽऽत्मानं महाबाहुश्चतुर्धा विष्णुरव्ययः।।

tithau nāvamike jajñe tathā daśarathādapi| kṛtvā''tmānaṃ mahābāhuścaturdhā viṣṇuravyayaḥ||

Verse 3

लोके राम इति ख्यातस्तेजसा भास्करोपमः। प्रसादनार्थं लोकस्य विष्णुस्तत्र सनातनः।।

loke rāma iti khyātastejasā bhāskaropamaḥ| prasādanārthaṃ lokasya viṣṇustatra sanātanaḥ||

Verse 4

धर्मार्थमेव कौन्तेय जज्ञे तत्र महायशाः। तमप्याहुर्मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस्तनुम्।।

dharmārthameva kaunteya jajñe tatra mahāyaśāḥ| tamapyāhurmanuṣyendraṃ sarvabhūtapatestanum||

Verse 5

यज्ञविघ्नकरस्तत्र विश्वामित्रस्य भारत। सुबाहुर्निहतस्तेन मारीचस्ताडितो भृशम्।।

yajñavighnakarastatra viśvāmitrasya bhārata| subāhurnihatastena mārīcastāḍito bhṛśam||

Verse 6

तस्मै दत्तानि चास्राणि विश्वमित्रेण धीमता। वधार्थं सर्वशत्रूणां दुर्वाराणि सुरैरपि।।

tasmai dattāni cāsrāṇi viśvamitreṇa dhīmatā| vadhārthaṃ sarvaśatrūṇāṃ durvārāṇi surairapi||

Verse 7

वर्तमाने महायज्ञे जनकस्य महात्मनः। भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया भृशम्।।

vartamāne mahāyajñe janakasya mahātmanaḥ| bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā bhṛśam||

Verse 8

ततस्तु सीतां जग्राह भार्यार्थे जानकीं विभुः। नगरीं पुनरासाद्य मुमुदे तत्र सीतया।।

tatastu sītāṃ jagrāha bhāryārthe jānakīṃ vibhuḥ| nagarīṃ punarāsādya mumude tatra sītayā||

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य पित्रा तत्राभिचोदितः। कैकेय्याः प्रियमन्विच्छन्वनमभ्यवपद्यत।।

kasyacittvatha kālasya pitrā tatrābhicoditaḥ| kaikeyyāḥ priyamanvicchanvanamabhyavapadyata||

Verse 10

यः समाः सर्वधर्मज्ञश्चतुर्दश वने वसन। लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः।।

yaḥ samāḥ sarvadharmajñaścaturdaśa vane vasana| lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ||

Verse 11

चतुर्दश वने तीर्त्वा तदा वर्षाणि भारत। रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेत्यभिहिता जनैः।।

caturdaśa vane tīrtvā tadā varṣāṇi bhārata| rūpiṇī yasya pārśvasthā sītetyabhihitā janaiḥ||

Verse 12

पूर्वोचितत्वात्सा लक्ष्मीर्भर्तारमनुशोचति। जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः।।

pūrvocitatvātsā lakṣmīrbhartāramanuśocati| janasthāne vasankāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ||

Verse 13

मारीचं दूषणं हुत्वा खरं त्रिशिरसं तथा। चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां घोरकर्मणाम्।।

mārīcaṃ dūṣaṇaṃ hutvā kharaṃ triśirasaṃ tathā| caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ ghorakarmaṇām||

Verse 14

जघान रामो धर्मात्मा प्रजानां हितकाम्यय। विराधं च कबन्धं च राक्षसौ घोरकर्मिणौ।।

jaghāna rāmo dharmātmā prajānāṃ hitakāmyaya| virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau ghorakarmiṇau||

Verse 15

जघान च तदा रामो गन्धर्वौ शाषविक्षतौ। स रावणस्य भगिनीनासाच्छेदमकारयत्।।

jaghāna ca tadā rāmo gandharvau śāṣavikṣatau| sa rāvaṇasya bhaginīnāsācchedamakārayat||

Verse 16

भार्यावियोगं तं प्राप्य मृगयन्व्यचरद्वनम्। स तस्मादृश्यमूकं तु गत्वा पम्पामतीत्य च।।

bhāryāviyogaṃ taṃ prāpya mṛgayanvyacaradvanam| sa tasmādṛśyamūkaṃ tu gatvā pampāmatītya ca||

Verse 17

सुग्रीवं मारुतिं दृष्ट्वा चक्रे मैत्रीं तयोः स वै। अथ गत्वा स किष्किन्धां सुग्रीवेण तदा सह।।

sugrīvaṃ mārutiṃ dṛṣṭvā cakre maitrīṃ tayoḥ sa vai| atha gatvā sa kiṣkindhāṃ sugrīveṇa tadā saha||

Verse 18

निहत्य वालिनं युद्धे वानरेद्रं महाबलम्। अभ्यपिञ्चत्तदा रामः सुग्रीवं वानरेश्वरम्।।

nihatya vālinaṃ yuddhe vānaredraṃ mahābalam| abhyapiñcattadā rāmaḥ sugrīvaṃ vānareśvaram||

Verse 19

ततः स वीर्यवान्राजंस्त्वरया वै समुत्सुकः। विचित्य वायुपुत्रेण लङ्कादेशं निवेदितः।।

tataḥ sa vīryavānrājaṃstvarayā vai samutsukaḥ| vicitya vāyuputreṇa laṅkādeśaṃ niveditaḥ||

Verse 20

मेतुं वद्ध्वा समुद्रस्य वानरैः स समुत्सुकः। सीतायाः पदमन्विच्छन्रामो लङ्कां विवेश वै।।

metuṃ vaddhvā samudrasya vānaraiḥ sa samutsukaḥ| sītāyāḥ padamanvicchanrāmo laṅkāṃ viveśa vai||

Verse 21

देवोरगगणानां हि यक्षराक्षसपक्षिणाम्। तत्रावद्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम्।।

devoragagaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām| tatrāvadyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam||

Verse 22

युक्तं राक्षसकोटीभिर्भिन्नाञ्जनचयोपमम्। दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर्वरदानेन दर्पितम्।।

yuktaṃ rākṣasakoṭībhirbhinnāñjanacayopamam| durnirīkṣyaṃ suragaṇairvaradānena darpitam||

Verse 23

जघान सचिवैः सार्धं सान्वयं रावणं रणे।।

jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sānvayaṃ rāvaṇaṃ raṇe||

Verse 24

त्रैलोक्यकण्टकं वीरं महाकायं महाबलम्। रावमं सगणं हत्वा रामो भूतपतिः पुरा।।

trailokyakaṇṭakaṃ vīraṃ mahākāyaṃ mahābalam| rāvamaṃ sagaṇaṃ hatvā rāmo bhūtapatiḥ purā||

Verse 25

लङ्कायां तं महात्मानं राक्षसेन्द्रं विभीषणम्। अभिषिच्य ततो राम अमरत्वं ददौ तदा।।

laṅkāyāṃ taṃ mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam| abhiṣicya tato rāma amaratvaṃ dadau tadā||

Verse 26

आरुह्य पुष्पकं रामः सीतामादाय पाण्डव। सबलं स्वपुरं गत्वा धर्मराज्यमपालयत्।।

āruhya puṣpakaṃ rāmaḥ sītāmādāya pāṇḍava| sabalaṃ svapuraṃ gatvā dharmarājyamapālayat||

Verse 27

दानवो लवणो नाम मधोः पुत्रो महाबलः। शत्रुघ्नेन हतो राजंस्तदा रामस्य शासनात्।।

dānavo lavaṇo nāma madhoḥ putro mahābalaḥ| śatrughnena hato rājaṃstadā rāmasya śāsanāt||

Verse 28

एवं बहूनि कर्माणि कृत्वा लोकहिताय सः। राजं चकार विधिवद्रामो धर्मभृतां वरः।।

evaṃ bahūni karmāṇi kṛtvā lokahitāya saḥ| rājaṃ cakāra vidhivadrāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 29

शताश्वमेधानाजह्रे ज्योतिरुक्थ्यान्निरर्गलान्। नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नात्ययः प्राणिनां तदा।

śatāśvamedhānājahre jyotirukthyānnirargalān| nāśrūyantāśubhā vāco nātyayaḥ prāṇināṃ tadā|

Verse 30

न दस्युजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशसति। ऋषीणां देवतानां च मनुष्याणां तथैव च।।

na dasyujaṃ bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśasati| ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ tathaiva ca||

Verse 31

पृथिव्यां धार्मिकाः सर्वे रामे राज्यं प्रशासति। नाधर्मिष्ठो नरः कश्चिद्बभूव प्राणिनां क्वचित्।।

pṛthivyāṃ dhārmikāḥ sarve rāme rājyaṃ praśāsati| nādharmiṣṭho naraḥ kaścidbabhūva prāṇināṃ kvacit||

Verse 32

प्राणापानौ समौ ह्यास्तां रामे राज्यं प्रशासति। गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः।।

prāṇāpānau samau hyāstāṃ rāme rājyaṃ praśāsati| gādhāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ||

Verse 33

श्यामो युवा लोहिताक्षो मातङ्गानामिवर्षभः। आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाबलः।।

śyāmo yuvā lohitākṣo mātaṅgānāmivarṣabhaḥ| ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ||

Verse 34

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। राज्यं भोगं च सम्प्राप्य शशास पृथिवीमिमाम्।।

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca| rājyaṃ bhogaṃ ca samprāpya śaśāsa pṛthivīmimām||

Verse 35

रामो रामो राम इति प्राजानामभवन्कथाः। रामभूतं जगदिदं रामे राज्यं प्रशासति।।

rāmo rāmo rāma iti prājānāmabhavankathāḥ| rāmabhūtaṃ jagadidaṃ rāme rājyaṃ praśāsati||

Verse 36

ऋग्यजुः सामहीनाश्च न तदाऽसन्द्विजायः। उषित्वा दण्डके कार्यं त्रिदशानां चकार सः।।

ṛgyajuḥ sāmahīnāśca na tadā'sandvijāyaḥ| uṣitvā daṇḍake kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ||

Verse 37

पूर्वापकारिणं तं तु पौलस्त्यं मनुजर्षभम्। देवगन्धर्वनागानामरिं स निजघानह।।

pūrvāpakāriṇaṃ taṃ tu paulastyaṃ manujarṣabham| devagandharvanāgānāmariṃ sa nijaghānaha||

Verse 38

सत्ववान्गुणसम्पन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा। एवमेव महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलवर्धनः।।

satvavānguṇasampanno dīpyamānaḥ svatejasā| evameva mahābāhurikṣvākukulavardhanaḥ||

Verse 39

रावणं सगणं हत्वा दिवमाक्रमताभिभूः। ति दाशरथेः ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः।।

rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divamākramatābhibhūḥ| ti dāśaratheḥ khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ||

Verse 40

ततः कृष्णो महाबाहुर्भीतानामभयङ्करः। अष्टाविंशे युगे राजञ्जज्ञे श्रीवत्सलक्षणः।।

tataḥ kṛṣṇo mahābāhurbhītānāmabhayaṅkaraḥ| aṣṭāviṃśe yuge rājañjajñe śrīvatsalakṣaṇaḥ||

Verse 41

पेशलश्च वदान्यश्चलोके बहुमतो नृषु। स्मृतिमान्देशकालज्ञः शङ्खचक्रगदासिभृत्।।

peśalaśca vadānyaścaloke bahumato nṛṣu| smṛtimāndeśakālajñaḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt||

Verse 42

वासुदेव इति ख्यातो लोकानां हितकृत्सदा। वृष्णीनां च कुले जातो भूमेः प्रियचिकीर्षया।।

vāsudeva iti khyāto lokānāṃ hitakṛtsadā| vṛṣṇīnāṃ ca kule jāto bhūmeḥ priyacikīrṣayā||

Verse 43

शत्रूणां भयकृद्दाता मधुहेति स विश्रुतः। शकटार्जुनरामाणां कीलस्थानान्यसूदयत्।।

śatrūṇāṃ bhayakṛddātā madhuheti sa viśrutaḥ| śakaṭārjunarāmāṇāṃ kīlasthānānyasūdayat||

Verse 44

कंसादीन्निजघानाजौ दैत्यान्मानुषविग्रहान्। अयं लोकहितार्थाय प्रादुर्भावो महात्मनः।।

kaṃsādīnnijaghānājau daityānmānuṣavigrahān| ayaṃ lokahitārthāya prādurbhāvo mahātmanaḥ||

Verse 45

कल्की विष्णुयशा नाम भूयश्चोत्पत्स्यते हरिः। लेर्युगान्ते सम्प्राप्ते धर्मे शिथिलतां गते।।

kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaścotpatsyate hariḥ| leryugānte samprāpte dharme śithilatāṃ gate||

Verse 46

पाषण्डिनां गणानां हि वधार्थं भरतर्षभ। धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं विप्राणां हितकाम्यया।।

pāṣaṇḍināṃ gaṇānāṃ hi vadhārthaṃ bharatarṣabha| dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ viprāṇāṃ hitakāmyayā||

Verse 47

एते चान्ये च बहवो विष्णोर्देवगणैर्युताः। प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः।।

ete cānye ca bahavo viṣṇordevagaṇairyutāḥ| prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ||