Adhyaya 49

Verse 1

श्रीहरेर्जमदग्निगृहे रामनाम्नाऽवतरणम्।। 1।। परशुरामेण कार्तवीर्यार्जुनहननम्।। 2।।। त्रिस्सप्तकृत्वः क्षत्रियान्निहत्य तद्रक्तजलैः स्वपितॄणां तर्पणम्।।3।। काश्यपायाखण्डभूमण्डलं दत्त्वा साल्वेनायोधने कुमारीणां वाण्या तं विसृज्य शस्त्रन्यासपूर्वकं तपश्चरणम्।। 4।। भीष्म उवाच।। तथा भृगुकुले जन्म यदर्थं च महात्मनः। जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावश्च वैष्णवः।।

śrīharerjamadagnigṛhe rāmanāmnā'vataraṇam|| 1|| paraśurāmeṇa kārtavīryārjunahananam|| 2||| trissaptakṛtvaḥ kṣatriyānnihatya tadraktajalaiḥ svapitṝṇāṃ tarpaṇam||3|| kāśyapāyākhaṇḍabhūmaṇḍalaṃ dattvā sālvenāyodhane kumārīṇāṃ vāṇyā taṃ visṛjya śastranyāsapūrvakaṃ tapaścaraṇam|| 4|| bhīṣma uvāca|| tathā bhṛgukule janma yadarthaṃ ca mahātmanaḥ| jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvaśca vaiṣṇavaḥ||

Verse 2

जमदग्निसुतो राजन्त्रामो नाम स वीर्यवान्। हेहयान्तकरो राजन्स रामो बलिनां वरः।।

jamadagnisuto rājantrāmo nāma sa vīryavān| hehayāntakaro rājansa rāmo balināṃ varaḥ||

Verse 3

कार्तावीर्यो महावीर्यो बलेनाप्रतिमस्तदा। रामेण जामदग्न्येन हतो विषममाचरन्।।

kārtāvīryo mahāvīryo balenāpratimastadā| rāmeṇa jāmadagnyena hato viṣamamācaran||

Verse 4

तं कार्तवीर्यं राजानं हेहयानामरिन्दमम्। रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वाऽवधीद्रणे।।

taṃ kārtavīryaṃ rājānaṃ hehayānāmarindamam| rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvā'vadhīdraṇe||

Verse 5

जम्भस्य यज्ञं हत्वा स ऋत्विजश्चैव संस्तरे। जम्भस्य मूर्ध्नि भेत्ता च हन्ता च शतदुन्दुभेः।।

jambhasya yajñaṃ hatvā sa ṛtvijaścaiva saṃstare| jambhasya mūrdhni bhettā ca hantā ca śatadundubheḥ||

Verse 6

स एष कृष्णो गोविन्दो जातो भृगुषु वीर्यवान्। सहस्रबाहुमुद्धर्तुं सहस्रजितमाहवे।।

sa eṣa kṛṣṇo govindo jāto bhṛguṣu vīryavān| sahasrabāhumuddhartuṃ sahasrajitamāhave||

Verse 7

क्षत्रियाणां चतुष्पष्टिमयुतानि महायशाः। सरस्वत्यां समेतानि एष वै धनुषाऽजयत्।।

kṣatriyāṇāṃ catuṣpaṣṭimayutāni mahāyaśāḥ| sarasvatyāṃ sametāni eṣa vai dhanuṣā'jayat||

Verse 8

ब्रह्मद्विषां धे तस्मिन्महस्राणि चतुर्दश। पुनर्जघान शूराणामतिक्रूरो रथर्षभः।।

brahmadviṣāṃ dhe tasminmahasrāṇi caturdaśa| punarjaghāna śūrāṇāmatikrūro ratharṣabhaḥ||

Verse 9

ततो राज्ञां सहस्रं स भङ्क्ता पूर्वमरिन्दमः। सहस्रं मुसलेनाहन्सहस्रमुदकृन्तत।।

tato rājñāṃ sahasraṃ sa bhaṅktā pūrvamarindamaḥ| sahasraṃ musalenāhansahasramudakṛntata||

Verse 10

चतुर्दशसहस्राणि कृणदूममपाययत्। शिष्टान्ब्रह्मद्विषो जित्वा ततोऽस्नायत भार्गवः

caturdaśasahasrāṇi kṛṇadūmamapāyayat| śiṣṭānbrahmadviṣo jitvā tato'snāyata bhārgavaḥ

Verse 11

रामरामेत्यमिक्रुष्टो ब्राह्मणैः क्षत्रियार्दितैः। निघ्नञ्शतसहस्राणि रामः परशुनाभिभूः।।

rāmarāmetyamikruṣṭo brāhmaṇaiḥ kṣatriyārditaiḥ| nighnañśatasahasrāṇi rāmaḥ paraśunābhibhūḥ||

Verse 12

न ह्यमृष्यत तां वाचमार्तैर्भृशमुदीरिताम्। भृगो रामाभिधावेति यदाऽक्रन्दन्द्विजातयः।।

na hyamṛṣyata tāṃ vācamārtairbhṛśamudīritām| bhṛgo rāmābhidhāveti yadā'krandandvijātayaḥ||

Verse 13

काश्मीरान्दरदान्कुन्तीन्क्षुद्रकान्मालवाञ्छवान्। चेदिकाशिकरूशांश्च ऋषिकान्क्रथकैशिकान्।।

kāśmīrāndaradānkuntīnkṣudrakānmālavāñchavān| cedikāśikarūśāṃśca ṛṣikānkrathakaiśikān||

Verse 14

अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च मागधान्काशिकोसलान्। रात्रायणान्वीतिहोत्रान्किरातान्कार्तिकावतान्।।

aṅgānvaṅgānkaliṅgāṃśca māgadhānkāśikosalān| rātrāyaṇānvītihotrānkirātānkārtikāvatān||

Verse 15

एतानन्यांश्च राजन्यान्देशेदेशे सहस्रशः। निकृत्य निशितैर्बाणैः सम्प्रदाय विवस्वते।।

etānanyāṃśca rājanyāndeśedeśe sahasraśaḥ| nikṛtya niśitairbāṇaiḥ sampradāya vivasvate||

Verse 16

कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर्मेरुमन्दरभूषणा। त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता।।

kīrṇā kṣatriyakoṭībhirmerumandarabhūṣaṇā| triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā||

Verse 17

कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः स महायशाः। इन्द्रगोपकवर्णस्य जीवञ्जीवनिभस्य च।।

kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sa mahāyaśāḥ| indragopakavarṇasya jīvañjīvanibhasya ca||

Verse 18

पूरयित्वा च सरितः क्षतजस्य सरांसि च। चकार तर्पणं वीरः पितॄणां तासु तेषु च।।

pūrayitvā ca saritaḥ kṣatajasya sarāṃsi ca| cakāra tarpaṇaṃ vīraḥ pitṝṇāṃ tāsu teṣu ca||

Verse 19

सर्वानष्टादश द्वीपान्वशमानीय भार्गवः। सोऽश्वमेधसहस्राणि नरमेधशतानि च।।

sarvānaṣṭādaśa dvīpānvaśamānīya bhārgavaḥ| so'śvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca||

Verse 20

इष्ट्वा सागरपर्यन्तां काश्यपाय महीं ददौ। तस्याग्रेणानुपर्येति भूमिं कृत्वा विपांसुलाम्।।

iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau| tasyāgreṇānuparyeti bhūmiṃ kṛtvā vipāṃsulām||

Verse 21

ततः कालकृतां सत्यां भार्गवाय महात्मने। गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः।।

tataḥ kālakṛtāṃ satyāṃ bhārgavāya mahātmane| gādhāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ||

Verse 22

वेदिमष्टादशोत्सेधां हिरण्यस्यातिपौरुषीम्। रामेण जामदग्न्येन प्रतिजग्राह काश्यपः।।

vedimaṣṭādaśotsedhāṃ hiraṇyasyātipauruṣīm| rāmeṇa jāmadagnyena pratijagrāha kāśyapaḥ||

Verse 23

एवमिष्ट्वा महाबाहुः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः। अन्यद्वर्षशतं रामः सौभे साल्वमयोधयत्।।

evamiṣṭvā mahābāhuḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ| anyadvarṣaśataṃ rāmaḥ saubhe sālvamayodhayat||

Verse 24

ततः स भृगुशार्दूलस्तं सौभं योधयन्प्रभुः। सुबन्धुरं रथं राजन्नास्थाय भरतर्षभ।।

tataḥ sa bhṛguśārdūlastaṃ saubhaṃ yodhayanprabhuḥ| subandhuraṃ rathaṃ rājannāsthāya bharatarṣabha||

Verse 25

नग्निकानां कुमारीणां गायन्तीनामुपाशृणोत्। रामराम महाबाहो भृगूणां कीर्तिवर्धन।।

nagnikānāṃ kumārīṇāṃ gāyantīnāmupāśṛṇot| rāmarāma mahābāho bhṛgūṇāṃ kīrtivardhana||

Verse 26

त्यज शस्त्राणि सर्वाणि न त्वं सौभं वधिष्यसि। शङ्खचक्रगदापाणिर्देवानामभयङ्गरः।।

tyaja śastrāṇi sarvāṇi na tvaṃ saubhaṃ vadhiṣyasi| śaṅkhacakragadāpāṇirdevānāmabhayaṅgaraḥ||

Verse 27

युधि प्रद्युम्नसाम्बाभ्यां कृष्णः सौभं वधिष्यति। तच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रस्तत एव वनं ययौ।।

yudhi pradyumnasāmbābhyāṃ kṛṣṇaḥ saubhaṃ vadhiṣyati| tacchrutvā puruṣavyāghrastata eva vanaṃ yayau||

Verse 28

न्यस्य सर्वाणि शस्त्राणि कालकाङ्क्षी महायशाः। रथं सर्वायुधं चैव शरान्परशुमेव च।।

nyasya sarvāṇi śastrāṇi kālakāṅkṣī mahāyaśāḥ| rathaṃ sarvāyudhaṃ caiva śarānparaśumeva ca||

Verse 29

धनूंष्यप्सु प्रतिष्ठाप्य रामस्तेपे परं तपः। ह्रियं प्रज्ञां श्रियं कीर्तिं लक्ष्मीं चामित्रकर्शनः।।

dhanūṃṣyapsu pratiṣṭhāpya rāmastepe paraṃ tapaḥ| hriyaṃ prajñāṃ śriyaṃ kīrtiṃ lakṣmīṃ cāmitrakarśanaḥ||

Verse 30

पञ्चाधिष्ठाय धर्मात्मा तं रथं विससर्ज ह। आदिकाले प्रवृत्तं तु व्यभजत्करमीश्वरः।।

pañcādhiṣṭhāya dharmātmā taṃ rathaṃ visasarja ha| ādikāle pravṛttaṃ tu vyabhajatkaramīśvaraḥ||

Verse 31

नाघ्नतं श्रद्धया सौभं न ह्यशक्तो महायशाः। जामदग्न्य इति ख्यातो यस्त्वयं भगवानुपिः।

nāghnataṃ śraddhayā saubhaṃ na hyaśakto mahāyaśāḥ| jāmadagnya iti khyāto yastvayaṃ bhagavānupiḥ|

Verse 32

सोऽस्य भागस्तपस्तेपे भार्गवो लोकविश्रुतः।।

so'sya bhāgastapastepe bhārgavo lokaviśrutaḥ||