Adhyaya 5

Verse 1

तत्रागतेन युधिष्ठिरपूजितेन नारदेन कुशलप्रश्नव्याजेन राजनीतिकथनम्।। 1।। वैशम्पायन उवाच। अथ तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत।।

tatrāgatena yudhiṣṭhirapūjitena nāradena kuśalapraśnavyājena rājanītikathanam|| 1|| vaiśampāyana uvāca| atha tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata||

Verse 2

वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषिः सुरगणार्चितः। इतिहासपुराणज्ञः क्रियाकल्पविशेषवित्।।

vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ| itihāsapurāṇajñaḥ kriyākalpaviśeṣavit||

Verse 3

स्तुतस्तोमग्रहस्तोभपदक्रमविभागवित्। शिक्षाक्षरविभागज्ञः पुराकल्पविशेषवित्।।

stutastomagrahastobhapadakramavibhāgavit| śikṣākṣaravibhāgajñaḥ purākalpaviśeṣavit||

Verse 4

आदिकल्पार्थवेत्ता च कल्पसूत्रार्थतत्त्ववित्। ब्रह्मचर्यव्रतपर ऊहापोहविशारदः।।

ādikalpārthavettā ca kalpasūtrārthatattvavit| brahmacaryavratapara ūhāpohaviśāradaḥ||

Verse 5

नृत्तगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिमस्तथा। अष्टादशानां विद्यानां कोशभूतो महाद्युतिः।।

nṛttagāndharvasevī ca sarvatrāpratimastathā| aṣṭādaśānāṃ vidyānāṃ kośabhūto mahādyutiḥ||

Verse 6

न्यायविद्धर्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविदनुत्तमः। ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारदः।।

nyāyaviddharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavidanuttamaḥ| aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ||

Verse 7

वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान्नयवित्कविः। परापरविभागज्ञः प्रमाणकृतनिश्चयः।।

vaktā pragalbho medhāvī smṛtimānnayavitkaviḥ| parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ||

Verse 8

पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्। उत्तरोत्तरवक्ता च वदतोपि बृहस्पतेः।।

pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit| uttarottaravaktā ca vadatopi bṛhaspateḥ||

Verse 9

धर्मकामार्थमोक्षेषु यथावत्कृतनिश्चयः। तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्य महामतिः।।

dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvatkṛtaniścayaḥ| tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ||

Verse 10

प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। साङ्ख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सुः सुरासुरान्।।

pratyakṣadarśī lokasya tiryagūrdhvamadhastathā| sāṅkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān||

Verse 11

सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानविभागवित्। षाङ्गुण्यविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः।।

sandhivigrahatattvajñastvanumānavibhāgavit| ṣāṅguṇyavidhiyuktaśca sarvaśāstraviśāradaḥ||

Verse 12

युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा। एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्युक्तो गुणगणैर्मुनिः।।

yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighastathā| etaiścānyaiśca bahubhiryukto guṇagaṇairmuniḥ||

Verse 13

लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभां नृप। नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा।।

lokānanucaransarvānāgamattāṃ sabhāṃ nṛpa| nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā||

Verse 14

पारिजातेन राजेन्द्र पर्वतेन च धीमता। सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः।।

pārijātena rājendra parvatena ca dhīmatā| sumukhena ca saumyena devarṣiramitadyutiḥ||

Verse 15

सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः। जयाशीर्भिस्तु तं विप्रो धर्मराजानमार्चयत्।।

sabhāsthānpāṇḍavāndraṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ| jayāśīrbhistu taṃ vipro dharmarājānamārcayat||

Verse 16

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित्। सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह।।

tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit| sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha||

Verse 17

अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा। तदर्हमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि।।

abhyavādayata prītyā vinayāvanatastadā| tadarhamāsanaṃ tasmai sampradāya yathāvidhi||

Verse 18

गां चैव मधुपर्कं च सम्प्रदायार्घ्यमेव च। अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्।।

gāṃ caiva madhuparkaṃ ca sampradāyārghyameva ca| arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit||

Verse 19

तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात्। सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः। धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम्।।

tutoṣa ca yathāvacca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt| so'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvairmaharṣirvedapāragaḥ| dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 20

नारद उवाच। कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः। सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते।।

nārada uvāca| kaccidarthāśca kalpante dharme ca ramate manaḥ| sukhāni cānubhūyante manaśca na vihanyate||

Verse 21

कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेवपितामहैः। वर्तसे वृत्तिमक्षुद्रां धर्मार्थसहितां त्रिषु।।

kaccidācaritāṃ pūrvairnaradevapitāmahaiḥ| vartase vṛttimakṣudrāṃ dharmārthasahitāṃ triṣu||

Verse 22

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा। उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे।।

kaccidarthena vā dharmaṃ dharmeṇārthamathāpi vā| ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase||

Verse 23

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञः सदा वरद सेवसे ।।

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara| vibhajya kāle kālajñaḥ sadā varada sevase ||

Verse 24

कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथाऽनघ। बलाबलं तथा सम्यक्वतुर्दश परीक्षसे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5।।

kaccidrājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃstathā'nagha| balābalaṃ tathā samyakvaturdaśa parīkṣase|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5||

Verse 25

कच्चिदात्सानमर्न्वाक्ष्य परांश्च जयतां वर। तथा सन्धाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे।। षड्गुणाः सन्धिविग्रहादयः। सप्तोपायाः मन्त्रौषधेन्द्रजालसहिताः सामादयः। स ्वपरपक्षबलावलसहिता एतएव चतुर्दश ।।

kaccidātsānamarnvākṣya parāṃśca jayatāṃ vara| tathā sandhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase|| ṣaḍguṇāḥ sandhivigrahādayaḥ| saptopāyāḥ mantrauṣadhendrajālasahitāḥ sāmādayaḥ| sa vaparapakṣabalāvalasahitā etaeva caturdaśa ||

Verse 26

कच्चित्प्रकृतयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ। आढ्यास्तथा व्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः।। अष्टौ कर्माणि- कृषिर्वणिक्पतो दुर्ग सेतुः कुञ्जरबन्धनम्। खन्याकरकरादानं शून्यानां च निवेशनमित्युक्तानि।।

kaccitprakṛtayaḥ sapta na luptā bharatarṣabha| āḍhyāstathā vyasaninaḥ svanuraktāśca sarvaśaḥ|| aṣṭau karmāṇi- kṛṣirvaṇikpato durga setuḥ kuñjarabandhanam| khanyākarakarādānaṃ śūnyānāṃ ca niveśanamityuktāni||

Verse 27

कच्चिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरिशङ्किताः। त्वत्तो वा तव चामात्यैर्भिद्यते मन्त्रितं तथा।। सप्तप्रकृतयः स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलाख्याः।।

kaccinna kṛtakairdūtairye cāpyapariśaṅkitāḥ| tvatto vā tava cāmātyairbhidyate mantritaṃ tathā|| saptaprakṛtayaḥ svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalākhyāḥ||

Verse 28

मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्वेत्सि चिकीर्षितम्। कच्चित्सन्धिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे।। कच्चिन्न तर्कैर्दूतैर्वा इति ख-पाठः।।

mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccidvetsi cikīrṣitam| kaccitsandhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase|| kaccinna tarkairdūtairvā iti kha-pāṭhaḥ||

Verse 29

कच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे। कच्चिदात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः सम्बोधनक्षमाः।।

kaccidvṛttimudāsīne madhyame cānumanyase| kaccidātmasamā vṛddhāḥ śuddhāḥ sambodhanakṣamāḥ||

Verse 30

कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीरमन्त्रिणः। विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत।।

kulīnāścānuraktāśca kṛtāste vīramantriṇaḥ| vijayo mantramūlo hi rājño bhavati bhārata||

Verse 31

कच्चित्संवृतमन्त्रैस्ते अमात्यैः शास्त्रकोविदैः। राष्ट्रं सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते।।

kaccitsaṃvṛtamantraiste amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ| rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhirna vilupyate||

Verse 32

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुद्ध्यसे। कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित्।।

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibuddhyase| kacciccāpararātreṣu cintayasyarthamarthavit||

Verse 33

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह। कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रं परिधावति।।

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha| kaccitte mantrito mantro na rāṣṭraṃ paridhāvati||

Verse 34

कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान्। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान्।।

kaccidarthānviniścitya laghumūlānmahodayān| kṣipramārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān||

Verse 35

कच्चिन्न स्रवे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः। सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम्।। शुचयो जीवितक्षमाः इति ख-पाठः।।

kaccinna srave karmāntāḥ parokṣāste viśaṅkitāḥ| sarve vā punarutsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ cātra kāraṇam|| śucayo jīvitakṣamāḥ iti kha-pāṭhaḥ||

Verse 36

आप्तैरलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः। कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः।।

āptairalubdhaiḥ kramikaiste ca kaccidanuṣṭhitāḥ| kaccidrājankṛtānyeva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ||

Verse 37

विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित्। कच्चित्कारणिका धर्मे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः। कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः।। कर्मान्ताः कृष्यादयः।।

viduste vīra karmāṇi nānavāptāni kānicit| kaccitkāraṇikā dharme sarvaśāstreṣu kovidāḥ| kārayanti kumārāṃśca yodhamukhyāṃśca sarvaśaḥ|| karmāntāḥ kṛṣyādayaḥ||

Verse 38

कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम्। पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्नः श्रेयसं परम्।।

kaccitsahasrairmūrkhāṇāmekaṃ krīṇāsi paṇḍitam| paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānnaḥ śreyasaṃ param||

Verse 39

कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः। यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।

kacciddurgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ| yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ||

Verse 40

एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः। राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।

ekopyamātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ| rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam||

Verse 41

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च। त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।। कारणिकाः युद्धोपकरणयुक्ताः।।

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca| tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ|| kāraṇikāḥ yuddhopakaraṇayuktāḥ||

Verse 42

कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतिपन्नश्च सरवदा। नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन।।

kacciddviṣāmaviditaḥ pratipannaśca saravadā| nityayukto ripūnsarvānvīkṣase ripusūdana||

Verse 43

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।

kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ| anasūyuranupraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ||

Verse 44

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः। हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ| hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā||

Verse 45

कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिपः प्रतिपादकः। उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव।।

kaccidaṅgeṣu niṣṇāto jyotipaḥ pratipādakaḥ| utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalastava||

Verse 46

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।

kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ| jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ||

Verse 47

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन्। श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु।।

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn| śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu||

Verse 48

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः। राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ।।

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvijase prajāḥ| rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha||

Verse 49

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā| ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ||

Verse 50

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः। कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तथा।

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimāndhṛtimāñśuciḥ| kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatistathā|

Verse 51

कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वयुद्धविशारदाः। धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः।।

kaccidbalasya te mukhyāḥ sarvayuddhaviśāradāḥ| dhṛṣṭāvadātā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ||

Verse 52

कच्चिद्वलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्। सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि।।

kaccidvalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam| samprāptakāle dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi||

Verse 53

कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्भृताः। भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः।।

kālātikramaṇādete bhaktavetanayorbhṛtāḥ| bhartuḥ kupyanti daurgatyātso'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ||

Verse 54

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः। कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति सदा युधि।।

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ| kaccitprāṇāṃstavārtheṣu santyajanti sadā yudhi||

Verse 55

कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः साम्परायिकान्। अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिगः।।

kaccinnaiko bahūnarthānsarvaśaḥ sāmparāyikān| anuśāsti yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ||

Verse 56

कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन्। लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम्।।

kaccitpuruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan| labhate mānamadhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam||

Verse 57

कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान्। यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्युपपद्यसे।।

kaccidvidyāvinītāṃśca narāñjñānaviśāradān| yathārhaṃ guṇataścaiva dānenābhyupapadyase||

Verse 58

कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमीयुषाम्। व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ।।

kacciddārānmanuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyumīyuṣām| vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha||

Verse 59

कच्चिद्भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम्। युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि।।

kaccidbhayādupagataṃ kṣīṇaṃ vā ripumāgatam| yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravatparirakṣasi||

Verse 60

कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते। समश्चानभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता।।

kaccittvameva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate| samaścānabhiśaṅkyaśca yathā mātā yathā pitā||

Verse 61

कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ। अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम्।।

kaccidvyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha| abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam||

Verse 62

यात्रामारभसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिन्दम। पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम्।।

yātrāmārabhase diṣṭyā prāptakālamarindama| pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam||

Verse 63

बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः। कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परन्तप। उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः।।

balasya ca mahārāja dattvā vetanamagrataḥ| kaccicca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre parantapa| upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ||

Verse 64

कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः। पारञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान्।।

kaccidātmānamevāgre vijitya vijitendriyaḥ| pārañjigīṣase pārtha pramattānajitendriyān||

Verse 65

कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः। साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः।।

kaccitte yāsyataḥ śatrūnparvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ| sāma dānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśca vidhivadguṇāḥ||

Verse 66

तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि।। कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः।

tāṃśca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi|| kaccidaṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ|

Verse 67

बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिवर्धिनी ।। कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परन्तप। मन्त्री पुरोहितश्चैव युवराजश्चमूपतिः। पञ्चमो द्वारपालश्च षष्ठोऽन्तर्वेश िकस्तथा 1, कारागाराधिकारी च द्रव्यसञ्चयकृत्तथा। कृत्याकृत्येषु चार्थानां नवमो विनियोजकः 2, प्रेदेष्टा नगराध्यक्षः कार्यानिर्माणकृत्तथा। धर्माध्य क्षः सभाध्यक्षो दण्डपालस्त्रिपञ्चमः 3, षोडशो दुर्गपालश्च तथा राष्ट्रान्त पालकः अटवीपालकान्तानि तीर्थान्यष्टादशैव तु 4, चारान्विचारयेत्तीर्थेष्वात ्मनश्च परस्य च । पाखण्डादीनविज्ञातानन्योन्यमितरेष्वपि 5, मन्त्रिणं युवरा जं च हित्वा स्वेषु पुरोहितमिति।।

balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ prativardhinī || kaccillavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre parantapa| mantrī purohitaścaiva yuvarājaścamūpatiḥ| pañcamo dvārapālaśca ṣaṣṭho'ntarveśa ikastathā 1, kārāgārādhikārī ca dravyasañcayakṛttathā| kṛtyākṛtyeṣu cārthānāṃ navamo viniyojakaḥ 2, predeṣṭā nagarādhyakṣaḥ kāryānirmāṇakṛttathā| dharmādhya kṣaḥ sabhādhyakṣo daṇḍapālastripañcamaḥ 3, ṣoḍaśo durgapālaśca tathā rāṣṭrānta pālakaḥ aṭavīpālakāntāni tīrthānyaṣṭādaśaiva tu 4, cārānvicārayettīrtheṣvāta manaśca parasya ca | pākhaṇḍādīnavijñātānanyonyamitareṣvapi 5, mantriṇaṃ yuvarā jaṃ ca hitvā sveṣu purohitamiti||

Verse 68

अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून्।। कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव। अष्टाङ्गसंयुक्ता-रथा नागा हया योधाः पत्तयः कर्मकारकाः। चारा दैशिकमुख्याश ्च ध्वजिन्यष्टाङ्गिका मता। चतुर्विधबला मौलमैत्रमृत्याटविकैर्बलैर्युक्ता। बलमुख्यैः सेनापतिभिः प्रतिवर्धिनी प्रातिकूल्येन च्छेदिनी।।

avihāya mahārāja nihaṃsi samare ripūn|| kaccitsvapararāṣṭreṣu bahavo'dhikṛtāstava| aṣṭāṅgasaṃyuktā-rathā nāgā hayā yodhāḥ pattayaḥ karmakārakāḥ| cārā daiśikamukhyāśa ca dhvajinyaṣṭāṅgikā matā| caturvidhabalā maulamaitramṛtyāṭavikairbalairyuktā| balamukhyaiḥ senāpatibhiḥ prativardhinī prātikūlyena cchedinī||

Verse 69

अर्थान्समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम्।।

arthānsamadhitiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam||

Verse 70

कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च। घ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव।

kaccidabhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśanāni ca| ghreyāṇi ca mahārāja rakṣantyanumatāstava|

Verse 71

कच्चित्कोशश्च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम्।। आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः।। लवः सस्यच्छेदनकालः। मुष्टिः सस्यानां गोपनकालः।।

kaccitkośaśca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāramāyudham|| āyaśca kṛtakalyāṇaistava bhaktairanuṣṭhitaḥ|| lavaḥ sasyacchedanakālaḥ| muṣṭiḥ sasyānāṃ gopanakālaḥ||

Verse 72

कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशाम्पते।। रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान्।

kaccidābhyantarebhyaśca bāhyebhyaśca viśāmpate|| rakṣasyātmānamevāgre tāṃśca svebhyo mithaśca tān|

Verse 73

कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च। प्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव।। कोष्ठं धान्यस्थानम्।।

kaccinna pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca| pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava|| koṣṭhaṃ dhānyasthānam||

Verse 74

कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः। पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशुद्ध्यते तव।।

kaccidāyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ| pādabhāgaistribhirvāpi vyayaḥ saṃśuddhyate tava||

Verse 75

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धा- न्वणिजः शिल्पिनः श्रितान्। अभीक्ष्णमनुगृहाणिसि धनधान्येन दुर्गतान्।।

kaccijjñātīngurūnvṛddhā- nvaṇijaḥ śilpinaḥ śritān| abhīkṣṇamanugṛhāṇisi dhanadhānyena durgatān||

Verse 76

कच्चिच्चायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः। अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायं व्ययं तव।। कच्चिन्नेति पानादिव्यसनजं व्ययं तव पूर्वाह्णे धर्माचरणकाले भृत्या न प्रत िजानन्ति नावेदयन्ति।।

kacciccāyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ| anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityamāyaṃ vyayaṃ tava|| kaccinneti pānādivyasanajaṃ vyayaṃ tava pūrvāhṇe dharmācaraṇakāle bhṛtyā na prata ijānanti nāvedayanti||

Verse 77

कच्चिदर्थेषु सम्प्रौढान्हितकामाननुप्रियान्। नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम्।।

kaccidartheṣu samprauḍhānhitakāmānanupriyān| nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvamaprāpya kilbiṣam||

Verse 78

कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान्। त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत।।

kaccidviditvā puruṣānuttamādhamamadhyamān| tvaṃ karmasvanurūpeṣu niyojayasi bhārata||

Verse 79

कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशाम्पते। अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः।। अनुतिष्ठन्ति निवेदयन्ति ।।

kaccinna lubdhāścaurā vā vairiṇo vā viśāmpate| aprāptavyavahārā vā tava karmasvanuṣṭhitāḥ|| anutiṣṭhanti nivedayanti ||

Verse 80

कच्चिन्न चौरैर्लुब्धैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा। त्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्तुष्टाः कृषीवलाः

kaccinna caurairlubdhairvā kumāraiḥ strībalena vā| tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccittuṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ

Verse 81

कच्चिद्राष्ट्रे तटाकानि पूर्णानि च बृहन्ति च। भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका।।

kaccidrāṣṭre taṭākāni pūrṇāni ca bṛhanti ca| bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣirdevamātṛkā||

Verse 82

कच्चिन्नं भक्तं बीजं च कर्षकस्यावसीदति। प्रत्येकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम्।।

kaccinnaṃ bhaktaṃ bījaṃ ca karṣakasyāvasīdati| pratyekaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsyṛṇamanugraham||

Verse 83

कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनैः। वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते।।

kaccitsvanuṣṭhitā tāta vārtā te sādhubhirjanaiḥ| vārtāyāṃ saṃśritastāta loko'yaṃ sukhamedhate||

Verse 84

कच्चिच्छूराः कृतप्रज्ञाः पञ्चपञ्च स्वनुष्ठिताः। क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव।। अप्राप्तव्यवहारा अप्रौढाः।।

kaccicchūrāḥ kṛtaprajñāḥ pañcapañca svanuṣṭhitāḥ| kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañjanapade tava|| aprāptavyavahārā aprauḍhāḥ||

Verse 85

कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताः। ग्रामवच्च कृताः प्रान्तास्ते च सर्वे त्वदर्पणाः।।

kaccinnagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravatkṛtāḥ| grāmavacca kṛtāḥ prāntāste ca sarve tvadarpaṇāḥ||

Verse 86

कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि च। पुराणि चौरान्निघ्नन्तश्चरन्ति विषये तव।।

kaccidbalenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca| purāṇi caurānnighnantaścaranti viṣaye tava||

Verse 87

कच्चित्स्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः। कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।

kaccitsriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ| kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase||

Verse 88

कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च। प्रियाण्यनुभवञ्शेषे न त्वमन्तः पुरे नृप।। प्रतिग्रामं पञ्चपञ्चेति। तेच-प्रशास्ता समाहर्ता संविधाता लेखकः साक्षी चे ति।।

kaccidātyayikaṃ śrutvā tadarthamanucintya ca| priyāṇyanubhavañśeṣe na tvamantaḥ pure nṛpa|| pratigrāmaṃ pañcapañceti| teca-praśāstā samāhartā saṃvidhātā lekhakaḥ sākṣī ce ti||

Verse 89

कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्रेः सुप्त्वा विशाम्पते। सञ्चिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे ।।

kacciddvau prathamau yāmau rātreḥ suptvā viśāmpate| sañcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime ||

Verse 90

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलङ्कृतः। उत्थाय काले कालज्ञैः सह पाण्डव मन्त्रिभिः ।।

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyānsamalaṅkṛtaḥ| utthāya kāle kālajñaiḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ ||

Verse 91

कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलङ्कृताः। उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिन्दम।।

kaccidraktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṅkṛtāḥ| upāsate tvāmabhito rakṣaṇārthamarindama||

Verse 92

कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशाम्पते। परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च।।

kacciddaṇḍyeṣu yamavatpūjyeṣu ca viśāmpate| parīkṣya vartase samyagapriyeṣu priyeṣu ca||

Verse 93

कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा। मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि ।। आत्ययिकमकल्याणम्।।

kaccicchārīramābādhamauṣadhairniyamena vā| mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi || ātyayikamakalyāṇam||

Verse 94

कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः। सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा।। आबाधं दुःखम्। नियमेन पथ्याशनादिना।।

kaccidvaidyāścikitsāyāmaṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ| suhṛdaścānuraktāśca śarīre te hitāḥ sadā|| ābādhaṃ duḥkham| niyamena pathyāśanādinā||

Verse 95

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा मानाद्वापि विशाम्पते। अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तान्नापास्यसि कथञ्चन।।

kaccinna lobhānmohādvā mānādvāpi viśāmpate| arthipratyarthinaḥ prāptānnāpāsyasi kathañcana||

Verse 96

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वा। आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणात्सि वै।।

kaccinna lobhānmohādvā viśrambhātpraṇayena vā| āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇātsi vai||

Verse 97

कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः। त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथञ्चन।।

kaccitpaurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ| tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathañcana||

Verse 98

कच्चिन्न दुर्बलः शत्रुर्बलेन परिपीडितः। मन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां च कथञ्चन।।

kaccinna durbalaḥ śatrurbalena paripīḍitaḥ| mantreṇa balavānkaścidubhābhyāṃ ca kathañcana||

Verse 99

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः। कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु सन्त्यजन्ति त्वया हृताः।।

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ| kaccitprāṇāṃstvadartheṣu santyajanti tvayā hṛtāḥ||

Verse 100

कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते। ब्राह्मणानां च साधूनां तव नैः श्रेयसी शुभा। दक्षिणास्त्वं ददास्येषां नित्यं स्वर्गापवर्गदाः ।।

kaccitte sarvavidyāsu guṇato'rcā pravartate| brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava naiḥ śreyasī śubhā| dakṣiṇāstvaṃ dadāsyeṣāṃ nityaṃ svargāpavargadāḥ ||

Verse 101

कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः। यतमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे।।

kacciddharme trayīmūle pūrvairācarite janaiḥ| yatamānastathā kartuṃ tasminkarmaṇi vartase||

Verse 102

कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्रन्ति वै द्विजाः। गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम्।। निदानं पूर्वलिङ्गानि रूपाण्युपशयस्तथा। सम्प्राप्तिरौषधी रोगी परिचारक एवं चेत्यष्टाङ्गानि।।

kaccittava gṛhe'nnāni svādūnyaśranti vai dvijāḥ| guṇavanti guṇopetāstavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam|| nidānaṃ pūrvaliṅgāni rūpāṇyupaśayastathā| samprāptirauṣadhī rogī paricāraka evaṃ cetyaṣṭāṅgāni||

Verse 103

कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः। पौण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान् ।।

kaccitkratūnekacitto vājapeyāṃśca sarvaśaḥ| pauṇḍarīkāṃśca kārtsnyena yatase kartumātmavān ||

Verse 104

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपि। चैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ।।

kaccijjñātīngurūnvṛddhāndaivatāṃstāpasānapi| caityāṃśca vṛkṣānkalyāṇānbrāhmaṇāṃśca namasyasi ||

Verse 105

कच्चिच्छोको न मन्युर्वा त्वया प्रोत्पाद्यतेऽनघ। अपि मङ्गलहस्तश्च जनः पार्श्वे न तिष्ठति।।

kaccicchoko na manyurvā tvayā protpādyate'nagha| api maṅgalahastaśca janaḥ pārśve na tiṣṭhati||

Verse 106

कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ। आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी ।।

kaccideṣā ca te buddhirvṛttireṣā ca te'nagha| āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī ||

Verse 107

एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति। विजित्य च महीं राजा सोत्यन्तं सुखमेधते।।

etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati| vijitya ca mahīṃ rājā sotyantaṃ sukhamedhate||

Verse 108

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि। अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचि।। तवाध्यक्षं त्वत्समक्षण्।।

kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścaurakarmaṇi| adṛṣṭaśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuci|| tavādhyakṣaṃ tvatsamakṣaṇ||

Verse 109

दुष्टो गृहीतस्तत्कारितज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः। कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ।।

duṣṭo gṛhītastatkāritajjñairdṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ| kaccinna mucyate steno dravyalobhānnararṣabha||

Verse 110

उत्पन्नानकच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत। अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः।।

utpannānakaccidāḍhyasya daridrasya ca bhārata| arthānna mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ||

Verse 111

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्। एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम्।।

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām| adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām| ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca cintanam||

Verse 112

निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्। मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।।

niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam| maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ||

Verse 113

कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश। प्रायशोयैर्विनश्यन्ति कृतमूलापि पार्थिवः ।। क्षारितः मिथ्यापवादैः पातितः।।

kaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa| prāyaśoyairvinaśyanti kṛtamūlāpi pārthivaḥ || kṣāritaḥ mithyāpavādaiḥ pātitaḥ||

Verse 114

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफळं धनम्। कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphaḻaṃ dhanam| kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam||

Verse 115

युधिष्ठिर उवाच । कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम्। कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca | kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam| kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam ||

Verse 116

नारद उवाच। अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम्। रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम्।।

nārada uvāca| agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam| ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam||

Verse 117

वैशम्पायन उवाच। एतदाख्याय स मुनिर्नारदो वै महातपाः। पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्।।

vaiśampāyana uvāca| etadākhyāya sa munirnārado vai mahātapāḥ| papracchānantaramidaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 118

नारद उवाच। कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात्। यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः।।

nārada uvāca| kaccidabhyāgatā dūrādvaṇijo lābhakāraṇāt| yathoktamavahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ||

Verse 119

कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताः। उपानयन्ति पण्यानि उपाधाभिरवञ्चिताः।।

kaccitte puruṣā rājanpure rāṣṭre ca mānitāḥ| upānayanti paṇyāni upādhābhiravañcitāḥ||

Verse 120

कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः। नित्यमर्थविदां तात यथाधर्मार्थदर्शिनाम्।।

kaccicchṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ| nityamarthavidāṃ tāta yathādharmārthadarśinām||

Verse 121

कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च। धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयेते मधुसर्पिषी ।।

kaccitte kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca| dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyete madhusarpiṣī ||

Verse 122

द्रव्योपकरणं किञ्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम्। चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं सम्प्रयच्छसि।।

dravyopakaraṇaṃ kiñcitsarvadā sarvaśilpinām| cāturmāsyāvaraṃ samyaṅniyataṃ samprayacchasi||

Verse 123

कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि। सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन्।।

kaccitkṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi| satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan||

Verse 124

कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ। हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो।।

kaccitsūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha| hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi vā vibho||

Verse 125

कच्चिदभ्यस्यते सम्यग्गृहे ते भरतर्षभ। धनुर्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रं च नागरम्।।

kaccidabhyasyate samyaggṛhe te bharatarṣabha| dhanurvedasya sūtraṃ vai yantrasūtraṃ ca nāgaram||

Verse 126

कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ। विषयोगास्तथा सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः।। कृतमूलाः अपीति छेदः।।

kaccidastrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaśca te'nagha| viṣayogāstathā sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ|| kṛtamūlāḥ apīti chedaḥ||

Verse 127

कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्वं व्यालभयात्तथा। रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षशि।।

kaccidagnibhayāccaiva sarvaṃ vyālabhayāttathā| rogarakṣobhayāccaiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣaśi||

Verse 128

कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान्। पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि।।

kaccidandhāṃśca mūkāṃśca paṅgūnvyaṅgānabāndhavān| piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitānapi||

Verse 129

षडवर्था महाराज कच्चित्ते पृष्ठतः कृताः। निद्राऽऽलस्यं भयं क्रोधो मार्दवं दीर्घसूत्रता।।

ṣaḍavarthā mahārāja kaccitte pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ| nidrā''lasyaṃ bhayaṃ krodho mārdavaṃ dīrghasūtratā||

Verse 130

वैशम्पायन उवाच। ततः कुरूणामृषभो महात्मा श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य। प्रणम्य पादावभिवाद्य तुष्टो राजाऽब्रवीन्नारदं देवरूपम्।।

vaiśampāyana uvāca| tataḥ kurūṇāmṛṣabho mahātmā śrutvā giro brāhmaṇasattamasya| praṇamya pādāvabhivādya tuṣṭo rājā'bravīnnāradaṃ devarūpam||

Verse 131

एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा। उक्त्वा तथा चैव चकार राजा लेभे महीं सागरमेखलां च।।

evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā| uktvā tathā caiva cakāra rājā lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca||

Verse 132

नारद उवाच। एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे। स विहृत्येह सुसुखी शुक्रस्यैति सलोकताम् ।।

nārada uvāca| evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe| sa vihṛtyeha susukhī śukrasyaiti salokatām ||