Adhyaya 4

Verse 1

ब्राह्मणान्भोजयित्वा युधिष्ठिरस्य सभाप्रवेशः।।1।। ऋषीणां क्षत्रियाणां देवगन्धर्वादीनां च तत्रोपवेशनम्।। 2।। वैशम्पायन उवाच।। तां तु कृत्वा सभां श्रेष्ठां मयश्चार्जुनमब्रवीत्। भूतानां च महावीर्यो ध्वजाग्रे किङ्करो गणः।।

brāhmaṇānbhojayitvā yudhiṣṭhirasya sabhāpraveśaḥ||1|| ṛṣīṇāṃ kṣatriyāṇāṃ devagandharvādīnāṃ ca tatropaveśanam|| 2|| vaiśampāyana uvāca|| tāṃ tu kṛtvā sabhāṃ śreṣṭhāṃ mayaścārjunamabravīt| bhūtānāṃ ca mahāvīryo dhvajāgre kiṅkaro gaṇaḥ||

Verse 2

तव विष्फारघोषेण मेघवन्निनदिष्यति। अयं हि सूर्यसङ्काशो ज्वलनस्य रथो महान्।। 2।।

tava viṣphāraghoṣeṇa meghavanninadiṣyati| ayaṃ hi sūryasaṅkāśo jvalanasya ratho mahān|| 2||

Verse 3

इमे च दिविजाः श्वेता वीर्यवन्तो हयोत्तमाः। मायामयः कृतो ह्येष ध्वजो वानरलक्षणः।।

ime ca divijāḥ śvetā vīryavanto hayottamāḥ| māyāmayaḥ kṛto hyeṣa dhvajo vānaralakṣaṇaḥ||

Verse 4

असज्जमानो वृक्षेषु धूमकेतुरिवोच्छ्रितः। बहुवर्णं हि लक्ष्येत ध्वजं वानरलक्षणम्।।

asajjamāno vṛkṣeṣu dhūmaketurivocchritaḥ| bahuvarṇaṃ hi lakṣyeta dhvajaṃ vānaralakṣaṇam||

Verse 5

ध्वजोत्कटं ह्यनवमं युद्धे द्रक्ष्यसि विष्ठितम्। एव वीरः सव्यसाचिन्ध्वजस्यान्ते भविष्यति।।

dhvajotkaṭaṃ hyanavamaṃ yuddhe drakṣyasi viṣṭhitam| eva vīraḥ savyasācindhvajasyānte bhaviṣyati||

Verse 6

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वाऽऽलिङ्ग्य वीभत्सुं विसृष्टः प्रययौ मयः।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvā''liṅgya vībhatsuṃ visṛṣṭaḥ prayayau mayaḥ|

Verse 7

ततः प्रवेशनं तस्यां चक्रे राजा युधिष्ठिरः। अयुतं भोजयित्वा तु ब्राह्मणानां नराधिपः।।

tataḥ praveśanaṃ tasyāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ| ayutaṃ bhojayitvā tu brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ||

Verse 8

साज्येन पायसेनैव मधुना मिश्रितेन च। भक्ष्यैर्मूलैः फलैश्चैव मांसैर्वाराहहारिणैः। कृसरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः।।

sājyena pāyasenaiva madhunā miśritena ca| bhakṣyairmūlaiḥ phalaiścaiva māṃsairvārāhahāriṇaiḥ| kṛsareṇātha jīvantyā haviṣyeṇa ca sarvaśaḥ||

Verse 9

मांसप्रकारैर्विविधैः खाद्यैश्चापि तथा नृप। चोष्यैश्च विविधै राजन्पेयैश्च बहुविस्तरैः।।

māṃsaprakārairvividhaiḥ khādyaiścāpi tathā nṛpa| coṣyaiśca vividhai rājanpeyaiśca bahuvistaraiḥ||

Verse 10

अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि। तर्पयामास विप्रेन्द्रान्नानादिग्भ्यः समागतान्।।

ahataiścaiva vāsobhirmālyairuccāvacairapi| tarpayāmāsa viprendrānnānādigbhyaḥ samāgatān||

Verse 11

ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः पुनः। पुण्याहघोषस्तत्रासीद्दिवस्पृगिव भारत।।

dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ punaḥ| puṇyāhaghoṣastatrāsīddivaspṛgiva bhārata||

Verse 12

वादित्रैर्विविधैर्दिव्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि। पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो देवतानि निवेश्य च।।

vāditrairvividhairdivyairgandhairuccāvacairapi| pūjayitvā kuruśreṣṭho devatāni niveśya ca||

Verse 13

तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास्तथा। उपतस्थुर्महात्मानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्।।

tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikāstathā| upatasthurmahātmānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 14

तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः। तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि।।

tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ| tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi||

Verse 15

सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते। आसाञ्चक्रुर्नरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः।।

sabhāyāmṛṣayastasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate| āsāñcakrurnarendrāśca nānādeśasamāgatāḥ||

Verse 16

असितो देवलः सत्यः सर्पिर्माली महाशिराः। अर्वा वसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः।।

asito devalaḥ satyaḥ sarpirmālī mahāśirāḥ| arvā vasuḥ sumitraśca maitreyaḥ śunako baliḥ||

Verse 17

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः। सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम् ।।

bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ| sumanturjaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyāstathā vayam ||

Verse 18

तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो रोमहर्षणः। अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च अणीमाण्डव्यकौशिकौ।।

tittiriryājñavalkyaśca sasuto romaharṣaṇaḥ| apsuhomyaśca dhaumyaśca aṇīmāṇḍavyakauśikau||

Verse 19

दामोष्णीपस्त्रैबलीश्च पर्णादो घटजानुकः। मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकः।।

dāmoṣṇīpastraibalīśca parṇādo ghaṭajānukaḥ| mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaśca sārikaḥ||

Verse 20

बलिवाकः सिनीवाकः सप्तपालः कृतश्रमः। जातूकर्णः शिखावांश्च आलम्बः पारिजातकः।।

balivākaḥ sinīvākaḥ saptapālaḥ kṛtaśramaḥ| jātūkarṇaḥ śikhāvāṃśca ālambaḥ pārijātakaḥ||

Verse 21

पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयो महामुनिः। पवित्रपाणिः सावर्णो भालुकिर्गालवस्तथा।।

parvataśca mahābhāgo mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ| pavitrapāṇiḥ sāvarṇo bhālukirgālavastathā||

Verse 22

जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगस्तथा भृगुः। हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः।।

jaṅghābandhuśca raibhyaśca kopavegastathā bhṛguḥ| haribabhruśca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ||

Verse 23

काक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः। पैङ्ग्यो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः।।

kākṣīvānauśijaścaiva nāciketo'tha gautamaḥ| paiṅgyo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaśca mahātapāḥ||

Verse 24

कुक्कुरो वेणुजङ्घोऽथ कालापः कठ एव च। मुनयो धर्मविद्वांसो धृतात्मानो जितेन्द्रियाः।।

kukkuro veṇujaṅgho'tha kālāpaḥ kaṭha eva ca| munayo dharmavidvāṃso dhṛtātmāno jitendriyāḥ||

Verse 25

एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः। उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः।।

ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ| upāsate mahātmānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ||

Verse 26

कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः। तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते।।

kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo'malāḥ| tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājamupāsate||

Verse 27

श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः। सङ्ग्रामजिद्दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान्।

śrīmānmahātmā dharmātmā muñjaketurvivardhanaḥ| saṅgrāmajiddurmukhaśca ugrasenaśca vīryavān|

Verse 28

कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः। कम्बोजराजः कमठः कम्पनश्च महाबलः।।

kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaścāparājitaḥ| kambojarājaḥ kamaṭhaḥ kampanaśca mahābalaḥ||

Verse 29

सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः। बलपौरुषसम्पन्नान्कृतास्त्रानमितौजसः। यथाऽसुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मन्त्रपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः।। 4।।

satataṃ kampayāmāsa yavanāneka eva yaḥ| balapauruṣasampannānkṛtāstrānamitaujasaḥ| yathā'surānkālakeyāndevo vajradharastathā|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi mantraparvaṇi caturtho'dhyāyaḥ|| 4||

Verse 30

जटासुरो मद्रकानां च राजा कुन्तिः पुलिन्दश्च किरातराजः। तथाङ्गवाङ्गौ सहपुण्ड्रकेण पाण्ड्योड्रराजौ च सहान्ध्रकेण ।।

jaṭāsuro madrakānāṃ ca rājā kuntiḥ pulindaśca kirātarājaḥ| tathāṅgavāṅgau sahapuṇḍrakeṇa pāṇḍyoḍrarājau ca sahāndhrakeṇa ||

Verse 31

अङ्गो वङ्गः सुमित्रश्च शैब्यश्चामित्रकर्शनः। किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा।।

aṅgo vaṅgaḥ sumitraśca śaibyaścāmitrakarśanaḥ| kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatistathā||

Verse 32

चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः। श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयसेनश्च मागधः।।

cāṇūro devarātaśca bhojo bhīmarathaśca yaḥ| śrutāyudhaśca kāliṅgo jayasenaśca māgadhaḥ||

Verse 33

सुकर्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्शनः। केतुमान्वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः।।

sukarmā cekitānaśca puruścāmitrakarśanaḥ| ketumānvasudānaśca vaideho'tha kṛtakṣaṇaḥ||

Verse 34

सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः। अनूपराजो दुर्धर्पः क्रमजिच्च सुदर्शनः।।

sudharmā cāniruddhaśca śrutāyuśca mahābalaḥ| anūparājo durdharpaḥ kramajicca sudarśanaḥ||

Verse 35

शिशुपालः सहसुतः करूपाधिपतिस्तथा। वृष्णीनां चैव दुर्धर्पाः कुमारा देवरूपिणः।।

śiśupālaḥ sahasutaḥ karūpādhipatistathā| vṛṣṇīnāṃ caiva durdharpāḥ kumārā devarūpiṇaḥ||

Verse 36

आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च। अक्रूरः कृतवर्मा च सत्यकश्च शिनेः सुतः।।

āhuko vipṛthuścaiva gadaḥ sāraṇa eva ca| akrūraḥ kṛtavarmā ca satyakaśca śineḥ sutaḥ||

Verse 37

भीष्मकोऽथाकृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान्। केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सोमकिः।।

bhīṣmako'thākṛtiścaiva dyumatsenaśca vīryavān| kekayāśca maheṣvāsā yajñasenaśca somakiḥ||

Verse 38

केतुमान्वसुमांश्चैव कृतास्त्रश्च महाबलः। एते चान्ये च बहवः क्षत्रिया मुख्यसंमताः।

ketumānvasumāṃścaiva kṛtāstraśca mahābalaḥ| ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyā mukhyasaṃmatāḥ|

Verse 39

उपासते सभायां स्म कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। अर्जुनं ये व संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः।।

upāsate sabhāyāṃ sma kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram| arjunaṃ ye va saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ||

Verse 40

अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः। तत्रैव शिक्षिता राजन्कुमारा वृष्णिनन्दनाः।

aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ| tatraiva śikṣitā rājankumārā vṛṣṇinandanāḥ|

Verse 41

रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः। सुधर्मा चानिरुद्धश्च शैव्यश्च नरपुङ्गवः।।

raukmiṇeyaśca sāmbaśca yuyudhānaśca sātyakiḥ| sudharmā cāniruddhaśca śaivyaśca narapuṅgavaḥ||

Verse 42

एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते। धनञ्जयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः।।

ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate| dhanañjayasakhā cātra nityamāste sma tumburuḥ||

Verse 43

उपासते महात्मानमासीनं सप्तविंशतिः। चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा।।

upāsate mahātmānamāsīnaṃ saptaviṃśatiḥ| citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasastathā||

Verse 44

गीतवादित्रकुशलाः साम्यतालविशारदाः। प्रमाणोऽथ लये स्थाने किन्नराः कृतनिश्रमाः।।

gītavāditrakuśalāḥ sāmyatālaviśāradāḥ| pramāṇo'tha laye sthāne kinnarāḥ kṛtaniśramāḥ||

Verse 45

सञ्चोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वसहितास्तदा। गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः।।

sañcoditāstumburuṇā gandharvasahitāstadā| gāyanti divyatānaiste yathānyāyaṃ manasvinaḥ||

Verse 46

पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते। तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसङ्गराः।।

pāṇḍuputrānṛṣīṃścaiva ramayanta upāsate| tasyāṃ sabhāyāmāsīnāḥ suvratāḥ satyasaṅgarāḥ||

Verse 47

दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते।।

divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiramupāsate||