Adhyaya 48

Verse 1

दत्तात्रेयनाम्नाऽवतीर्णस्य हरेः कार्तवीर्यार्जुनस्य वरदानादिकम्।। 1।। भीष्म उवाच।। विष्णोः पुनर्महाभागः प्रादुर्भावो महात्मनः। दत्तात्रेय इति ख्यात ऋषिरासीन्महायशाः।।

dattātreyanāmnā'vatīrṇasya hareḥ kārtavīryārjunasya varadānādikam|| 1|| bhīṣma uvāca|| viṣṇoḥ punarmahābhāgaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ| dattātreya iti khyāta ṛṣirāsīnmahāyaśāḥ||

Verse 2

तेन नष्टेषु वेदेषु क्रियासु च मखेषु च। चातुर्वर्ण्ये च सङ्कीर्णे धर्मे शिथिलतां गते।।

tena naṣṭeṣu vedeṣu kriyāsu ca makheṣu ca| cāturvarṇye ca saṅkīrṇe dharme śithilatāṃ gate||

Verse 3

अभवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे स्थितेऽनृते। प्रजासु क्षीयमाणासु धर्मे चामूलतां पते।।

abhavardhati cādharme satye naṣṭe sthite'nṛte| prajāsu kṣīyamāṇāsu dharme cāmūlatāṃ pate||

Verse 4

सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै। चातुर्वर्ण्यमसङ्कीर्णं कृतं तेन महात्मना।।

sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai| cāturvarṇyamasaṅkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā||

Verse 5

स एव वै यदा प्रादाद्धैहयाधिपतेर्वरम्। तं हैहयानामधिपस्त्वर्जुनोऽभिप्रसादयन्।।

sa eva vai yadā prādāddhaihayādhipatervaram| taṃ haihayānāmadhipastvarjuno'bhiprasādayan||

Verse 6

वनं पर्यचरन्सम्यक्छुश्रूषुरनुसूयकः। निर्ममो निरहङ्कारो दीर्घकालमतोषयत्।।

vanaṃ paryacaransamyakchuśrūṣuranusūyakaḥ| nirmamo nirahaṅkāro dīrghakālamatoṣayat||

Verse 7

आराध्य दत्तात्रेयं हि अगृङ्णात्स वरानिमान्। आप्तादाप्ततरान्विप्राद्विद्वान्विद्वन्निषेवितात्।।

ārādhya dattātreyaṃ hi agṛṅṇātsa varānimān| āptādāptatarānviprādvidvānvidvanniṣevitāt||

Verse 8

ऋतेऽमरत्वं विप्रेण दत्तात्रेयेण धीमता। वरैश्चतुर्भिः प्रवृत इमान्वव्रे वरान्नृपः।।

ṛte'maratvaṃ vipreṇa dattātreyeṇa dhīmatā| varaiścaturbhiḥ pravṛta imānvavre varānnṛpaḥ||

Verse 9

श्रीमान्मनस्वी बलवान्सत्यवागनसूयकः। सहस्रबाहुर्भूयासमेषु मे प्रथमो वरः।।

śrīmānmanasvī balavānsatyavāganasūyakaḥ| sahasrabāhurbhūyāsameṣu me prathamo varaḥ||

Verse 10

जरायुजाण्डजं सर्वं सर्वं चैव चराचरम्। शास्तुमिच्छामि धर्मेण द्वितीयस्त्वेष मे वरः।।

jarāyujāṇḍajaṃ sarvaṃ sarvaṃ caiva carācaram| śāstumicchāmi dharmeṇa dvitīyastveṣa me varaḥ||

Verse 11

पितृन्देवानृषीन्विप्रान्यजेयं विपुलैर्मखैः। अमित्रांश्च शितैर्बाणैस्तृतीयो व्रर एष मे।।

pitṛndevānṛṣīnviprānyajeyaṃ vipulairmakhaiḥ| amitrāṃśca śitairbāṇaistṛtīyo vrara eṣa me||

Verse 12

यस्य नासीन्न भविता न चास्ति सदृशः पुमान्। इह वा दिवि वा लोके स मे हन्ता भवेदिति।।

yasya nāsīnna bhavitā na cāsti sadṛśaḥ pumān| iha vā divi vā loke sa me hantā bhavediti||

Verse 13

सोऽर्जुनः कृतवीर्यस्य वरः पुत्रोऽभवद्युधि। स सहस्रं सहस्राणां माहिष्मत्यामवर्धत।।

so'rjunaḥ kṛtavīryasya varaḥ putro'bhavadyudhi| sa sahasraṃ sahasrāṇāṃ māhiṣmatyāmavardhata||

Verse 14

स भूमिमखिलां जित्वा द्वीपांश्चापि समुद्रिणः। नभसीवाज्वलत्सूर्यः पुण्यैः कर्मभिर्जुनः।।

sa bhūmimakhilāṃ jitvā dvīpāṃścāpi samudriṇaḥ| nabhasīvājvalatsūryaḥ puṇyaiḥ karmabhirjunaḥ||

Verse 15

इन्द्रद्वीपं कशेरुं च कामद्वीपं गभस्तितम्। गन्धर्ववरुणद्वीपं सौहृष्टममितप्रभः।।

indradvīpaṃ kaśeruṃ ca kāmadvīpaṃ gabhastitam| gandharvavaruṇadvīpaṃ sauhṛṣṭamamitaprabhaḥ||

Verse 16

पूर्वैरजितपूर्वांश्च द्वीपनजयदर्जुनः। इदं तु कार्तवीर्यस्य बभूवासदृशं जनैः।।

pūrvairajitapūrvāṃśca dvīpanajayadarjunaḥ| idaṃ tu kārtavīryasya babhūvāsadṛśaṃ janaiḥ||

Verse 17

न पूर्वे नापरे तस्य गमिष्यन्ति गतिं नृपाः। यदर्णवे प्रयातस्य वस्त्रं न परिषिच्यते।।

na pūrve nāpare tasya gamiṣyanti gatiṃ nṛpāḥ| yadarṇave prayātasya vastraṃ na pariṣicyate||

Verse 18

सौवर्णं सर्वमप्यासीद्विमानवरमुत्तमम्। चतुर्धा व्यभजद्राष्ट्रं तद्विभज्यान्वपालयत्।।

sauvarṇaṃ sarvamapyāsīdvimānavaramuttamam| caturdhā vyabhajadrāṣṭraṃ tadvibhajyānvapālayat||

Verse 19

एकांशेनाहरत्सेनामेकांशेनावसद्गृहान्। यस्तु तस्य तृतीयांशो राज्ञोऽभूज्जनसङ्ग्रहे।।

ekāṃśenāharatsenāmekāṃśenāvasadgṛhān| yastu tasya tṛtīyāṃśo rājño'bhūjjanasaṅgrahe||

Verse 20

आप्तः परमकल्याणस्तेन यज्ञानकल्पयत्। ये दस्यवो ग्रामचरा अरम्ये च वसन्ति ये।।

āptaḥ paramakalyāṇastena yajñānakalpayat| ye dasyavo grāmacarā aramye ca vasanti ye||

Verse 21

चतुर्थेन तु सोंऽशेन तान्सर्वान्प्रत्यषेधयत्। द्वाराणि नापिधीयन्ते पुरेषु नगरेषु च।।

caturthena tu soṃ'śena tānsarvānpratyaṣedhayat| dvārāṇi nāpidhīyante pureṣu nagareṣu ca||

Verse 22

स एव राष्ट्रपालोऽभूत्स्रीपालोऽभवदर्जुनः। स एवासीद्जापालः सः गोपालो विशाम्पते।।

sa eva rāṣṭrapālo'bhūtsrīpālo'bhavadarjunaḥ| sa evāsīdjāpālaḥ saḥ gopālo viśāmpate||

Verse 23

शतं वर्षसहस्राणामनुशिष्यार्जुनो महीम्। दत्तात्रेयप्रसादेन एवं राज्यं चकार सः।।

śataṃ varṣasahasrāṇāmanuśiṣyārjuno mahīm| dattātreyaprasādena evaṃ rājyaṃ cakāra saḥ||

Verse 24

एवं बहूनि कर्माणि चक्रे लोकहिताय सः।। दत्तात्रेय इति ख्यातः प्रादुर्भावो ह्ययं हरेः। कथितो भरतश्रेष्ट शृणु भूयो महात्मनः।।

evaṃ bahūni karmāṇi cakre lokahitāya saḥ|| dattātreya iti khyātaḥ prādurbhāvo hyayaṃ hareḥ| kathito bharataśreṣṭa śṛṇu bhūyo mahātmanaḥ||