Adhyaya 47

Verse 1

बलिनिपीडितैरिन्द्रादिभिः प्रार्धितेन हरिणा अदित्यां वामनत्वेनावतीर्य बलि म्प्रति याचनम्।। 1।। त्रिविक्रमरूपिणो हरेः पादाङ्गुष्ठनखनिर्भिण्णोर्ध्वाण्डाद्गङ्गायाः प्रादु र्भावो बलिनिग्रहश्च ।। 2।। भीष्म उवाच।। पुरा त्रेतायुगे राजन्बलिर्वैरोजनोऽभवत्। दैत्यानां पार्थिवो वीरो बलेनाप्रतिमो बली।।

balinipīḍitairindrādibhiḥ prārdhitena hariṇā adityāṃ vāmanatvenāvatīrya bali mprati yācanam|| 1|| trivikramarūpiṇo hareḥ pādāṅguṣṭhanakhanirbhiṇṇordhvāṇḍādgaṅgāyāḥ prādu rbhāvo balinigrahaśca || 2|| bhīṣma uvāca|| purā tretāyuge rājanbalirvairojano'bhavat| daityānāṃ pārthivo vīro balenāpratimo balī||

Verse 2

तदा बलिर्महाराज दैत्यसङ्घैः समावृतः। विजेतुं तरसा शक्रमिन्द्रस्थानमवाप सः।।

tadā balirmahārāja daityasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ| vijetuṃ tarasā śakramindrasthānamavāpa saḥ||

Verse 3

तेन वित्रासिता देवा बलिनाऽऽखण्डलादयः। ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य गत्वा क्षीरोदधिं तदा।।

tena vitrāsitā devā balinā''khaṇḍalādayaḥ| brahmāṇaṃ tu puraskṛtya gatvā kṣīrodadhiṃ tadā||

Verse 4

तुष्टुवुः सहिताः सर्वे देवं नारायणं प्रभुम्। स तेषां दर्शनं चक्रे विबुधानां हरिस्तदा।।

tuṣṭuvuḥ sahitāḥ sarve devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum| sa teṣāṃ darśanaṃ cakre vibudhānāṃ haristadā||

Verse 5

प्रसादजं तस्य विभोरदित्यां जन्म उच्यते। अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः।।

prasādajaṃ tasya vibhoradityāṃ janma ucyate| aditerapi putratvametya yādavanandanaḥ||

Verse 6

एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजोऽभवत्। तस्मिन्नेव च काले तु दैत्येन्द्रो बलवीर्यवान्।।

eṣa viṣṇuriti khyāta indrasyāvarajo'bhavat| tasminneva ca kāle tu daityendro balavīryavān||

Verse 7

अश्वमेधं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे। वर्तमाने तदा यज्ञे दैत्येन्द्रस्य युधिष्ठिर।।

aśvamedhaṃ kratuśreṣṭhamāhartumupacakrame| vartamāne tadā yajñe daityendrasya yudhiṣṭhira||

Verse 8

स विष्णुर्मानवो भूत्वा प्रच्छन्नो ब्रह्मसंवृतः। मुण्डो यत्रोपवीती च कृष्णाजिनधरः शिखी।।

sa viṣṇurmānavo bhūtvā pracchanno brahmasaṃvṛtaḥ| muṇḍo yatropavītī ca kṛṣṇājinadharaḥ śikhī||

Verse 9

पालाशदण्डं सङ्गृह्य वामनोऽद्भुतदर्शनः। विश्य स बलेर्यज्ञे वर्तमानो च दक्षिणाम्।।

pālāśadaṇḍaṃ saṅgṛhya vāmano'dbhutadarśanaḥ| viśya sa baleryajñe vartamāno ca dakṣiṇām||

Verse 10

प्र देहीत्युवाच दैत्येन्द्रं विक्रमांस्त्रीनिहैव ह। दीयतां त्रिपदीमात्रमित्ययाचन्महासुरम्।।

pra dehītyuvāca daityendraṃ vikramāṃstrīnihaiva ha| dīyatāṃ tripadīmātramityayācanmahāsuram||

Verse 11

स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रददौ विष्णवे तदा। तेन लब्ध्वा हिरर्भूमिं जृम्भयामास वै भृशम्।।

sa tatheti pratiśrutya pradadau viṣṇave tadā| tena labdhvā hirarbhūmiṃ jṛmbhayāmāsa vai bhṛśam||

Verse 12

स शिशुः सदिवं खं च पृथिवीं वच विशाम्पते। त्रिभिर्विक्रमणैश्चैव सर्वमाक्रमताभिभूः।।

sa śiśuḥ sadivaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ vaca viśāmpate| tribhirvikramaṇaiścaiva sarvamākramatābhibhūḥ||

Verse 13

बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा। विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः।।

balerbalavato yajñe balinā viṣṇunā purā| vikramaistribhirakṣobhyāḥ kṣobhitāste mahāsurāḥ||

Verse 14

विप्रचित्तिमुखाः क्रुद्धाः सर्वसङ्घा महासुराः। नानावक्रा महाकाया नानावेषधरा नृप।।

vipracittimukhāḥ kruddhāḥ sarvasaṅghā mahāsurāḥ| nānāvakrā mahākāyā nānāveṣadharā nṛpa||

Verse 15

नानाप्रहरणा रौद्रा नानामाल्यानुलेपनाः। स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य प्रदीप्ता इव तेजसा।।

nānāpraharaṇā raudrā nānāmālyānulepanāḥ| svānyāyudhāni saṅgṛhya pradīptā iva tejasā||

Verse 16

क्रममाणं हरि तत्र उपावर्तन्त भारत। प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान्पादहस्ततलैस्तु तान्।।

kramamāṇaṃ hari tatra upāvartanta bhārata| pramathya sarvāndaiteyānpādahastatalaistu tān||

Verse 17

रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम्। सम्प्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः।।

rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm| samprāpya divamākāśamādityasadane sthitaḥ||

Verse 18

अत्यरोचत भूतात्मा आदित्यस्यैव तेजसा। प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः।।

atyarocata bhūtātmā ādityasyaiva tejasā| prakāśayandiśaḥ sarvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ||

Verse 19

शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन्। तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे।।

śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokānprakāśayan| tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare||

Verse 20

नभस्तु क्रममाणस्य नाभ्यां किल तदा स्थितौ। परमाक्रममाणस्य नानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ।।

nabhastu kramamāṇasya nābhyāṃ kila tadā sthitau| paramākramamāṇasya nānubhyāṃ tau vyavasthitau||

Verse 21

विष्णोरमितवीर्यस्य वदन्त्येवं द्विजातयः। अथास्य पादाक्रमणात्पफालाण्डो युधिष्ठिरः।।

viṣṇoramitavīryasya vadantyevaṃ dvijātayaḥ| athāsya pādākramaṇātpaphālāṇḍo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 22

तच्छिद्रात्स्यन्दिनी तस्य पादभ्रष्टा तु निम्नगा। ससार सागरं सा तु पावनी सागरंगमा।।

tacchidrātsyandinī tasya pādabhraṣṭā tu nimnagā| sasāra sāgaraṃ sā tu pāvanī sāgaraṃgamā||

Verse 23

जहार मेदिनीं सर्वां हत्वा दानवपुङ्गवान्। आसुरी श्रियमाहृत्य त्रील्लोकान्स जनार्दन।।

jahāra medinīṃ sarvāṃ hatvā dānavapuṅgavān| āsurī śriyamāhṛtya trīllokānsa janārdana||

Verse 24

सपुत्रदारानसुरान्पाताले संन्यवेशयत्। नमुचिः शम्बरश्चैव प्रह्लादश्च महामनाः।।

saputradārānasurānpātāle saṃnyaveśayat| namuciḥ śambaraścaiva prahlādaśca mahāmanāḥ||

Verse 25

महाभूतानि भूतात्मा सविशेषानि वै हरिः। कालं च सकलं राजन्गात्रभूतान्यदर्शयत्।।

mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāni vai hariḥ| kālaṃ ca sakalaṃ rājangātrabhūtānyadarśayat||

Verse 26

तस्य गात्रे जगत्सर्वमानीतमधिपश्यति। न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदनाप्तं महात्मना।।

tasya gātre jagatsarvamānītamadhipaśyati| na kiñcidasti lokeṣu yadanāptaṃ mahātmanā||

Verse 27

तद्धि रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः। दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोऽभिपीडिताः।।

taddhi rūpamupendrasya devadānavamānavāḥ| dṛṣṭvā saṃmumuhuḥ sarve viṣṇutejo'bhipīḍitāḥ||

Verse 28

बलिर्बद्धोऽभिमानी च यज्ञवाटे महात्मना। विरोचनकुलं सर्वं पाताले विनिवेशितम्।।

balirbaddho'bhimānī ca yajñavāṭe mahātmanā| virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle viniveśitam||

Verse 29

एवंविधानि कर्माणि कृत्वा गरुडावाहनः। न विस्मयमुपागच्छत्पारमेष्ठ्येन तेजसा।।

evaṃvidhāni karmāṇi kṛtvā garuḍāvāhanaḥ| na vismayamupāgacchatpārameṣṭhyena tejasā||

Verse 30

स सर्वमसुरैश्वर्यं सम्प्रदाय शचीपतेः। त्रैलोक्यं च ददौ शक्रे विष्णुर्दानवसूदनः।।

sa sarvamasuraiśvaryaṃ sampradāya śacīpateḥ| trailokyaṃ ca dadau śakre viṣṇurdānavasūdanaḥ||

Verse 31

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः। वेदविद्भिर्द्विजैरेतच्छ्रूयते वैष्णवं यशः। मानुषेषु ततो विष्णोः प्रादुर्भावांस्तथा शृणु।।

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ| vedavidbhirdvijairetacchrūyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ| mānuṣeṣu tato viṣṇoḥ prādurbhāvāṃstathā śṛṇu||